|
Koe Tupu’anga ‘o Ulaiasi Kaufusi
Ko Ulaiasi Kaufusi´ koe hako ‘oe Taulatevolo ko Kautai´, moe ongo Afu´, Afu Ha'alaufuli mo Afu Ha'amango.
Ko Kautai
Ko Kautai koe Taula ia 'oe 'Api ko 'Ahau´. Koe 'Api ko 'Ahau´ koe 'api ia 'oe 'otua tupu'a ko Taufatahi´.
Koe ma'u'anga ia 'oe hingoa 'o Taufa'ahau´, koe 'otuamu'a ko Taufa 'oe 'api ko 'Ahau´, koe hono ui ia 'e he Taula ko Kautai´.
'I he tuku'au hifo 'ae ngaahi to'utangata´, koe hako 'o Kautai´ kuo nau kapui e 'Otu Tonga´, mei he Ha'a Tu'i 'oe fonua´, kia Hou'eiki Tauhifonua mo Ha'a Matapule moe ngaahi Famili tokolahi,
koe fanautama ia 'ae fanga 'ofefine 'o Kautai´. Tanaki ki ai moe hako 'oe fanga foha 'o Kautai´, 'a Kautai 'i Mu'a, mo 'Ahome'e 'i Ha'avakatolo, pea mo Lavaka Vaoleleva.
Na'e kau ki he fanau 'ae Kautai 'i he konga ki mui 'oe Senituli 18 'ae fanau ko eni´:
1. Halafaiefeia
2. Sonatane Vakautafefine
3. Paanepasa 'Uluakimapa
Ko 'enau fa'e koe fefine ko Latu Vakatapu, 'oku pehe koe fefine mei Pea.
'Oku 'ikai ma'u ha fakamatala ki ha hako 'o Halafaiefia pea mo Sonatane Vakautafefine, ka 'oku pehe ko Halafaiefeia koe 'ofefine ia 'o Kautai na'a ne feilaulau ke fakahaofi
'aki 'a Niukapu mei a Tuku'aho TK14, pea tupu ai hono ma'u 'e Kautai 'ae kava 'o Niukapu.
Koe fanau 'a Paanepasa 'Uluakimapa
ko:
1. Kisione Ha'atala'uli
2. Tevita Manuopangai
3. Kei
4. Vei
Ko 'enau fa'e ko Ma'ata Heilala koe 'ofefine 'o Ve'emolo mo Vika Kaufusi.
Koe tupu'anga 'o Ma'ata Heilala 'oku ha atu ia 'i he kupu hoko.
'Oku pau koe 'uhinga ia ne iku ai 'a Paanepasa 'Uluakimapa ki Okoa koe muimui pe 'ia Ma'ata Heilala.
'Oku 'i ai pe 'ae ngaahi talanoa moe fakahokohoko kehekehe ki he fanau moe laine mei a Kautai kia Tevita Manuopangai ka 'oku feinga
'ae tohi hohoko ni ke tānaki fakakatoa atu pe 'ae ngaahi hingoa kae toki hokohoko atu hono fakalelei.
Ko Afu Ha'alaufuli mo Afu Ha'amango
Koe tupu'anga 'oe ongo Afu, 'a Afu Ha'alaufuli mo Afu Ha'amango, ko Vakafuhu Afu Ha'alaufuli, koe foha 'o Atamata'ila TK2.
'Oku ha 'ae tupu'anga moe fanau 'a Atamata'ila TK2 'i he tohi hohoko Tuputupulefanua, 'i he konga ki he Tu'ikanokupolu.
Koe fanau 'a Vakafuhu Afu Ha'alaufuli ko:
1. Afuha'amoa
Ko 'ene fa'e ko Taungatele.
Koe fanau 'a Afuha'amoa ko:
1. Kaufusi Sisi
2. Afukaipo'uli
3. Fie'ilokivaitapu
4. Fa'uvao
5. Talakai
6. Nau'ufipala
7. Fusiloa
Ko 'enau fa'e ko Tu'itokaloto.
Koe fanau 'a Talakai ko:
1. Ngutupapaku
2. Talikavili
Nouti moe Maʻungatala:
* Koe Hako To'a eni. Ko Talakai koe To'a. Ko Talikavili koe taha ia e ngaahi To'a Fita'a mo fakamanavahe 'i he hisitolia 'o Tonga. Ko Ve'emolo koe To'a mo ia.
'Oku hoko atu e ngaué ke tānaki mai moe ngaahi fakamatala ki he kau To'á ni. Koe kakai eni ne me'angāue 'aki 'e hou'eiki ki hono ue'i 'oe fa'unga 'oe fonuá 'i honau taimi.
Koe fanau eni 'a Talikavili 'oku tauhi 'i he tohi hohoko ko eni. Ka na'e tokolahi e fanau 'a Talikavili 'i he tapa kehekehe 'oe 'otu Tonga.
'Oku hoko atu pe ngaue ke tanaki mai e fanau ko ia, moe ngaahi fakamatala ki he hisitolia 'o Talikavili.
1. Ve'emolo
2. Talikavili
3. Fotu'aika
Ko 'enau fa'e ko Mafiangahiki.
Koe fanau 'a Ve'emolo ko:
1. Semisē Tupou
Ko 'ene fa'eé ko Mo'ungafetāngihi, koe 'ofefine 'o Fusimālohi, foha 'o Luani.
2. Setaleki Afu Ha'amango 1
3. Mā'ata Heilala
Ko 'ena fa'eé ko Kaufusi, koe tama 'a Tupoukenutu.
4. Tēvita Afusipa
Ko 'ene fa'eé ko Lanuola, koe fefine Leimātu'a.
Koe fānau 'a Mā'ata Heilalá ko:
1. Kisione Ha'atala'uli
2. Tēvita Manuopangai
3. Kei
4. Vei
Ko 'enau tamaí ko Paanepasa 'Uluakimapa.
Nouti moe Maʻungatala:
* Koe fakamatala kia Māʻata Heilala moe fehokotaki kia Afu Haʻamangó ʻoku hā ia ʻi he Saati Laine ne tā mei he 'initaviu 'o Kautau Kaufusi ʻo Koloa, 1979,
ne fakahoko ‘e Tēvita Uatahausi mo Kalolaine Mapa ma’á e Potungāue Tohi Hohoko 'ae Siasi 'o Sīsū Kailaisi ‘oe Kau Mā’oni’oni ‘i he Ngaahi ‘Aho ki Mui´ ni.
Ko Kautai Kaufusí koe mokopuna ʻo Māʻata Heilala.
* ʻOku lahi e ngaahi hiki kehekehe ki he fānau ʻa Veʻemoló mo ʻenau fanga faʻeé ka koe anga eni ʻoe fakamāʻopoʻopo ʻae tohi hohokó ni fakatatau
ki he ngaahi fakamatala fakafāmili kuo tauhi hifó. ʻOku hokohoko atu pē ʻae fekumí pea ka ʻi ai ha meʻa ke fakalelei ʻe hoko atu ki ai hono vakaí.
~
~
~
Ko Kaufusi mo Tupoukenutu.
Ko Kaufusi, faʻē ʻa Setaleki Afu Ha'amango mo Ma'ata Heilalá, koe tama ʻa Tupoukenutu.
Koe tauhingoa pē ʻa Tupoukenutu ki Kenutu, koe kiʻi motu ʻi he vahaʻa ʻo Ofu mo Okoá.
Ko Tupoukenutú koe ʻofefine ʻo Tuita Kahomovailahi,
pea koe tuofefine tamai taha ia ʻo Tuʻilakepa Makahokovalu. Ko Tuʻilakepa Makahokovalú koe foha ia ʻo Tuita Kahomovailahi ka ko ʻene fehuhú ʻae
Tamahā ko Lātūfuʻipeká mei he fale ʻo Tuʻilakepá, pea ne ʻomai e Tuʻilakepá ʻo ʻai he tama ʻae Tamahá, ka koe foha ʻo Tuita, ʻi he ʻaho ko iá.
Kuo maʻu eni moe fakamatala ʻi he tohi koe Tonga Society mei he 1929, ʻoku pehē ai ko Kaufusí koe ʻofefine ʻoe taha ʻoe kau Tuʻilakepá,
pea ne ʻi ai e fanga tuongaʻane ʻo Kaufusí ko Nautu, Masiu, Kalau, Paulalolo mo ʻĪlai, ʻoku nau hako pe ʻi Okoa mo Ofu.
Neongo e hā kehekehe ʻae ongo fakamatalá koe vakai ofi ki aí ʻoku na felāveʻi lelei pe. Ka lekonisaile ʻae ongo fakamatalá matamata ko Kaufusí koe fāʻele pe ʻa Tupoukenutu 'o hange koe fakamatala 'uluaki,
'a ia ko Tupoukenutú koe ʻofefine ʻo Tuita Kahomovailahi moe tuofefine tamai taha ʻo Tuʻilakepa Makahokovalu, ka koe fā'ele 'a Tupoukenutú fakatatau ki he fakamatala hono uá, ki ha taha ʻoe kau Tuʻilakepá,
ʻae fanga kāsini pe fanga faʻētangata ʻo Tuʻilakepa Makahokovalu ʻi he fahaʻi ʻo ʻene fehuhú, ʻae Tamahā ko Lātūfuʻipeká.
ʻOku hokohoko atu e fekumi ki he ngaahi fehokotaki ko eni. ʻOku mālie ʻae fakakaukau atu koe fakamatala ʻi he "Tongan Society" koe fakamatala pe mei he 1929,
matamata ʻoku kei ʻi ai pe ha ngaahi lekooti pe ngaahi fakamatala ʻe lava maʻu ki ai.
Nouti moe Maʻungatala:
* "Tongan Society", Edward Winslow Gifford, 1929, p114.
~
~
~
Koe Hako ‘o Tevita Manuopangai
Ko Tevita Manuopangai na'e 'iloa ko Tevita Manu.
Pea mali 'a Tevita Manu mo Susana Lia, koe 'ofefine 'o Maika mei Okoa. Pea koe fanau 'a Tevita Manu mo Susana Lia ko:
1. Sione Talia'uli
2. 'Ema Manu
3. Ane Manu
4. Ulaiasi Kaufusi
5. Setaleki Afu
6. Susana Manu
Na'e mali 'a Sione Talia'uli mo Meleseini pea ko hona foha ko Tevita Vakatapu.
Na'e mali 'a Tevita Vakatapu mo Alilia Latu Pupunu Lolohea 'o na fanau'i 'a Asilusi Penitani, To'iahi, Alatini, Otuini, Sela, Talia, Taipaleti, Sonatane Hala, Luseane,
Lolohea, Aioema, Tevita Kainga mo Popua Vakatapu 'o Okoa.
Koe foha lahi 'o Ulaiasi Kaufusi ko Manase Vaiomo'unga, ko 'ene fa'e ko Lo'ata, koe 'ofefine 'o 'Aisea mo 'Oli.
Ko Manase Vaiomo'unga ko hono tuofefine fa'etaha ko Mele Sinisa.
Na'e mali 'a Ulaiasi Kaufusi mo 'Anita Pele Maluo'uiha Toamotu 'o na fanau'i 'a Melenaite Halapupuahi Fifita, Kautai Tonga,
Manumeimo'unga, Suliasi Ha'avaha Vea, 'Ana Tokelau, Ulaiasi Vakauta'atu, Fipe, 'Evaitokanga, Lisiate 'Ati mo 'Ilaisaane Vaiola Kaufusi.
Nouti moe Maʻungatala:
* Ka 'i ai ha tanaki ki he hako 'oe fanau 'a Tevita Manu kataki 'o tanaki mai.
.
|
