| Ko e Ta'u e Teau´
1926 Ko e taha eni ha ngaahi tohi mahuʻinga ki he Hisitōlia ʻo Tongá pea ʻoku hokohoko atu e ngāue ke fokotuʻutuʻu mai hono ngaahi vahé ke tau lava ʻo lau mo ʻilo lahi ange ai ki ai mo hotau hisitōliá. ʻOku fakatahatahaʻi ʻe he "Ta'u e Teau" ʻa e ngaahi fakamatala naʻe hiki ʻe he kau helohelo 'o e akó 'i honau kuongá 'i Tonga, 'a ia ko Sione Havea, Siokātame Havili, Viliami Tupou, Lesieli Tonga mo Jione Taufa. Na'e tānaki leva 'enau ngaahi fakamatalá ʻo paaki ko e tohi ʻe he faifekau Metotisi mei ʻAositelēlia ko Ernest Edgar Vyvyan Collocott, ʻa ia naʻa ne ngāue fakafaifekau ʻi Tonga mei he 1911 ki he 1924. ʻOku fakaʻofoʻofa pea mālie ʻenau fakamatalá. 'Oku mālie mo 'etau vakai ki he founga 'o 'enau fakamatalá, 'a e ngaahi lea 'oku nau ngāue 'akí mo e anga 'enau sipelá. 'Oku kehe mei he anga ʻo ʻetau lea mo sipela he ʻahó ní. Ka ko e kuonga foki eni ki muʻa pea toki fakamāʻopoʻopo faka-Puleʻanga ʻa e kalama mo e founga tohi mo e sipela faka-Tongá, ʻa eni ʻoku tau ngāue ʻaki ʻi he ngaahi ʻahó ní. ʻOku fokotuʻu pē ʻa e ngaahi fakamatalá ʻi he founga ne nau ngāue ʻaki ʻi honau ʻahó. Ka 'oku toki tānaki 'i he fa'ahi mata'ú ha ngaahi kōmeni ki he ngaahi me'a 'oku 'asi he peesi takitaha. Ko e Ta'u e Teaú ko e tohi 'iloa pea fa'a takua 'i he'etau ngaahi tālanga fakahisitōliá. Ka ko e konga lahi 'o e ngaahi tālanga ko iá ko e makatu'unga ia 'i he ngaahi fakakaukau mo e faka'uhinga 'a e kakai kehekehe 'i he'enau vakai 'akinautolu ki he Ta'u e Teaú. 'Oku si'i ha faingamālie ia ke tau lava 'o mamata tonu ki he tohí ni mo ma'u ha'atau 'ilo mo e fakafuofua fakafo'ituitui pē 'akitautolu ki he ngaahi fakamatala 'oku hā he tohí. 'I he'etau toki vakai tonu ki he Ta'u e Teaú 'oku tau lava 'o sio ai ki he ngaahi tefito'i fakamatala ne tupu ai e ngaahi faka'uhinga fakafo'ituitui kehekehe 'oku fa'a takuá, kae 'uma'ā 'etau lava 'o mamata ki he ngaahi me'a ne 'asi tonu he tohi, mo e me'a ne 'ikai. 'Ikai ngata aí, 'i he mala'e 'o e tauhi ma'ungatalá, 'oku kau he ngaahi fakamatala mahu'inga tahá 'a e fakamatala 'a kinautolu ne sio tonu pe ofi taha ki he me'a 'oku fai ki ai 'a e fakamatalá. 'A ia ka fai ha fakamatala ki he 1800 nai, ko e koloa mo'oni 'etau ma'u ha fakamatala mei he 1920, pea ki'i pelepelengesi ange ia ha ngaahi fakafuofua atu mei he 1980, pe ko e 2020. Kae mahalo ko e me'a te tau faka'atua taha fekau'aki mo e Ta'u e Teaú, ko e tohi na'e fai 'e he Tonga, fekau'aki mo e Tonga, pea 'aonga ma'a e Tonga. Ko e taha ia ha me'a ia taaitaitaha, ha tohi faka-Tonga, fai 'e ha Tonga. Pea tautautefito ki he kuonga 'o e Ta'u e Teaú 'o fai atu. Ko e tohi pehe ni pē 'e ua 'oku lolotonga a'u ki ai 'a e 'iló, ko e Ta'u e Teaú 'i he 1929, mo e Tohi Hohoko 'a e Tamahā ko 'Amelia Fakahikuo'uihá 'i he 1840. Hono 'ikai ke tau fu'u fakamālō'ia 'etau lavelave monū'ia ha lēkesi pehē. Kaekehe ko ia 'oku fai ai 'a e ngāue ke fokotu'utu'u mai e Ta'u e Teaú, pea 'oku fai mo e faka'amu ke hoko ko ha poupou lelei kiate kitautolu kotoa 'oku faka'amu ke a'u tonu ki he ma'ungatala mahu'ingá ni fekau'aki mo hotau hisitōliá. Foki ki he Peesi Fakafeʻiloaki ʻo e Ngaahi Talá |
|
