Peesi 1

KUO FUOLOA, koe ta'u nai 'e taha afe, 'ae nofo 'ae kakai Toga 'i he 'otu fonua ni. Ko Toga koe taha 'i he gahi matakali be kakai Bolinisia. 'Oku tau maheni moe uhiga 'oe lea "toga" "aia koe saute, bea lau ha ni'ihi kuo toki fakahigoa 'ae kakai ni koe Toga koe'uhi ko 'enau tomu'a nofo 'i Ha'amoa bea ha'u mei ai ki he toga be saute. 'Oku totonu 'abe 'ae lau ki he ha'u mei Ha'amoa 'ae koga 'oe kakai 'oku ui ni koe Toga, kae hala 'ae fakamatala koia 'oe higoa. Ki mu'a atu 'ae lea ko Toga koe higoa 'oe matakali Bolinisia 'i he te'eki ai ke nau omi ki he fonua ni.

Matamata na'e nofo 'ae kakai Toga ki Ha'amoa 'o movetevete mei ai he Basifiki. Na'e 'alu hanau ni'ihi ki Tahiji, o ha ai koe matakali ko Toga, 'aia kuo toki 'oji hono hogofulu ma hiva 'oe senituli 'abe. Bea 'alu ha kau Toga ki Lalotoga, 'aia kuo ha he higoa 'oe fonua koia. Bea 'alu 'ae kakai Toga ki Niua Fo'ou abe 'o fuoloa atu 'o e'a ko Toga Mama'o he gahi talatubu'a fakaeonoaho. Bea na'a mo Vaihi 'oku e'a ai 'ae higoa ni, 'aia ko Kona 'i he loa faka-Vaihi. Na'e lahi 'ae fefolauaki 'a Vaihi mo Tahiji 'i hono hogofulu ma nima be hogofulu ma ono 'oe senituli, bea hei'ilo be 'alu ai ha kakai Toga 'i Tahiji ki Vaihi, be ki mu'a atu 'aubito 'enau o ki Vaihi mei ha fonua ki he tokelau 'i he toki hu 'ae kakai ni ki he Basifiki ni, be lolotoga 'enau kei nofo 'i ha taha 'oe gahi fonua 'oe 'otu fonua ko Isite-Initia.

Ka ne ogo be koeha he gahi feitu'u kehekehe 'ae higoa ko Toga, ka kuo hoko 'ae 'otu fonua ni ko honau abi totonu, kuo nau fetuiaki moe kakai na'e tomu'a nofo'i ia, 'aia koe kakai Bolinisia aibe, 'o nau hoko koe

Peesi 2

kakai be 'e taha. Matamata na'e vaofi 'ae ha'u ki he botu tahi ni 'ae kakai Toga moe kakai Fiji, be na'a kuo nau omi fakataha he kuo ai ha gahi talatubu'a 'oku ha ai 'ae higoa ko Toga-Fiji 'o hage koe higoa 'oe matakali be 'e taha. Matamata na'e ma'u 'e he kau Toga-Fiji ha koga lahi 'oe botu tahi ni, ko Fiji mo Toga mo Uvea moeha fua ha gahi fonua 'oku movetevete he oseni ni. Koe kau Fiji 'oku lau ki ai 'oku 'ikai ke tatau matemate moe kakai Fiji 'oku tau maheni ai amui, 'aia koe kakai kuo tubu he fetuiaki 'ae kau Fiji koia moe kakai Melanisia; ka koe kau Fiji 'o ono'aho koe matakali Bolinisia. 'Oku tauhigoa ki he matakali koia 'ae otu fonua lalahi 'e ua, koe lahi ko Viti, mo Tahiji, aia ko Ta-fiji aibe; bea ha foki 'ae matakali ni 'i Toga ni he higoa koe Te-fiji. 'Oku mahino koe higoa fakaeono'aho kilukilua he koe kava faka-Tefiji koe kava molumalu taha. Matamata koe molumalu koia 'oku tefito ki he tauhi ha gahi ouau fuoloa 'oe kava kuo hoko koe me'a tobutabu. Koe aga o mamani ka tauhi ha gahi ouau fuoloa, kaeuma'a 'ae gahi 'uluga'aga kuo galo hono mu'aki 'uhiga, oku hoko ia koe me'a tobutabu.

Matamata ko hono hogofulu 'ae senituli na'e omai 'ae kau Toga ki he fonua ni 'o hoko ko honau 'abi tonu, 'o nau tautu mai ki Togatabu, ki he feitu'u hahake. Na'a nau omai mo honau fu'u 'eiki koe Tu'i Toga. Hage koe lau 'anenai na'e 'ikai ke nau omai ki ha fonua ta'e-kakai, ka nau nofo mai 'oku lolotoga heni ha kakai Bolinisia. Galigali na'e 'ikai ke hoko ha fu'u tau lahi moe kakai koe, ka na'e ai ha gahi vakovi moe gahi febaki, kaeuma'a na'e fa'a febaki moe hou'eiki 'oe feitu'u hihifo 'o Togatabu na'e mu'omu'a mai. 'Oku fakamahalohalo 'etau lau ki he kuoga koia, 'o ha fakabobo'uli be ha gahi me'a ni'ihi ka koe me'a 'oku mahino na'e faifai bea hoko 'ae 'eiki lahi 'ae matakali Toga, 'aia koe Tu'i Toga, koe bule tafataha 'oe 'otu fonua ni; bea 'ikai ke gata 'ene bule he 'otu fonua ni kae a'uki ha gahi fonua mama'o hage ko Uvea. Koe bule'aga lahi na'e fakaogo ki he Tu'i Toga mo vamama'o

Peesi 3

hono gahi fonua, kae 'ikai ke mafua 'ne kavega ni 'e he Tu'i Toga katoa. 'E ai ha 'eiki 'e mafai ke buke malohi 'ae gahi fonua vamama'o behe, kae toki ai ha taha e 'ikai ke ne tokaga'i 'ae gahi fonua imama'o kae nofo be ke tauhi hono fonua o'ona be, 'o meimei 'ata 'ae gahi fonua mama'o mei he Tu'i Toga. Ka na'e fakaogo fuoloa ha gahi fonua mama'o ki he Tu'i Toga, 'aia 'oku mahino he 'enau kau he gahi gaue lalahi hage koe Ha'amoga moe gahi Lagi. 'Oku aga fakatukuhau 'ae kau he gahi gaue behe, 'o hage koia 'oku tau lau he Fuakava Motu'a. Nofo 'ata ha fonua 'o fa'iteliha he 'enau gahi me'a faka-lotofonua, kae faifai 'e ai ha tu'utu'uni 'ae 'eiki fakaleveleva ke nau kau ha gaue, be 'omai ha bolobolo be tukuhau be ha, 'o nau talagofua ki he tu'utu'uni koia koe fakamo'oni enau fakaogo ki he fu'u 'eiki 'oku o'ona 'ae hau. 'Oku ha ha gahi me'a behe he hisitolia 'o Tevita mo ha gahi tu'i 'o Isileli mo Babilone moe gahi bule'aga lalahi 'oku tau lau ki ai he Tohi Tabu. Na'e behe 'ae tu'uga 'oe Tu'i Toga he botu tahi ni.

Na'e ai ha Tu'i Toga 'e taha, ko Talakaifaiki, na'e mo'ni hono hogofulu ma tolu nai 'oe senituli, nae tau'i 'a Ha'amoa, 'o ma'u ha koga 'oe fonua koia. Koe 'eiki agafita'a mo fefeka, 'o fehi'a 'aubito 'ae kakai Ha'amoa ki he 'ene bule, 'o nau tu'u 'o tau'i ia, 'o ikuna, 'o kabuji ia mei Ha'amoa. 'Oku fai 'ae ki'i fakamatala ni ki he Tu'i Toga mo hono ivi ke mahino 'ae fu'u liliu he 'amui, he koe me'a mamafa he senituli 'oku tautefito ki ai 'etau hisitolia ni koe hiki 'ae bule mei he Tu'i Toga ki he 'eiki 'e taha, koe Tu'i Kanokubolu. Na'e 'ikai ke hoko fakafokifa 'ae me'a ni, he tala'ehai 'e vave ha fu'u liliu behe; ka na'e fai mai fai mai 'o fuoloa, o toki 'oji hono hogofulu ma hiva 'oe senituli. Koe 'eiki na'e kamata ai 'ae tokilalo 'ae Tu'i Toga ko Kau'ulufonua, na'e mo'ui hono hogofulu ma nima 'oe senituli. Na'e fakabogi ene 'eiki, koe Tu'i Toga ko Takalaua. Na'e tautea 'ae fakabo 'o Kau'ulufonua, bea ne toki nofo mei he bule, 'o fakanofo 'a hono tehina

Peesi 4

ko Mo'ugamotu'a, koe Tu'i Ha'atakalaua, o tu'utu'uni ke ne tauhi 'ae fonna. Na'e lahi 'ae geia 'oe Tu'i Toga, bea i he kamata 'oe fouga fo'ou ni na'e hage nai kuo fakautuutu hono geia faka'ei'eiki 'ene nofo mei he gahi kavega fakaemamani kae nofo be koe 'eiki tobutabu 'o meimei koe 'otua; ka koe fa'ahiga me'a 'oku toi ai 'ae tega 'oe tokilalo, he tala'ehai 'e tologa aibe 'ae tu'uga moe geia 'oe 'eiki 'oku 'ikai ke ne fua 'ae gahi kavega 'o hono lakaga. Koe tu'uga ma'oluga mo tobutabu 'ae Tui Toga, bea tologa fuoloa, ka 'i he taimi na'e nofo 'a Kau'ulufonua fekai mei he gaue 'ae tu'i 'o fou be hono hako he hala koia na'a ne tofa, na'e bau 'e hoko 'amui ha fu'u liukava, 'o fetogi ho tu'uga ma'oluga mo hono geia ha 'eiki 'e fua hono kavega, 'o 'ikai nofo be 'o falala ki hono lagilagi faka'ei'eiki. 'Oku ai ha lao be 'e taha ki he ma'oluga moe ma'ulalo. Ka te ma'u ha lakaga kuo bau te te fai 'ae gaue 'oe lakaga koia, be lahi be ji'i 'ae lakaga. Ka te fie ma'u 'ae lakaga kae fua 'e ha taha kehe hono kavega, 'e faifai be 'e hiki 'ae lakaga ki he toko taha 'oku ne fai hono gaue.

Na'e fai mai he senituli 'e ua, be senituli 'e taha moe koga, 'ae tu'utu'uni na'e fokotu'u 'e Kau'ulufonna fekai. Na'e nofo 'ae Tu'i Toga koe 'eiki tobutabu kae tauhi 'ae fonua 'e he Tu'i Ha'atakalaua. 'I hono hogofulu ma fitu 'oe senituli na'e fakanofo 'e he Tu'i Ha'atakalaua ko Mo'uga-toga 'a hono faha ko Gata koe Tu'i Kanokubolu, 'i Hihifo, bea kamata ai 'ae holoholo-mui 'ae Tu'i Ha'atakalaua, kae laga hake 'ae 'eiki fo'ou ni koe Tu'i Kanokubolu. 'Oku mahino 'ae me'a ni he gahi ta'ane 'ae Tu'i Toga. 'I he kei malohi 'ae Tu'i Ha'atakalaua na'e fa'a 'ave hono 'ofefine ki he Tu'i Toga ke 'alo'i 'ae 'eiki 'e hoko 'o Tu'i Toga, ka na'e faifai bea fetogi, 'o 'ave 'ae 'ofefine 'oe Tu'i Kanokubolu ke nonofo moe Tu'i Toga 'o 'alo'i 'ae 'eiki 'e hoko 'o Tu'i Toga,

Na'e 'ikai ke gata 'ae ivi 'oe Tu'i Toga he bule'i 'ae fonua, ka na'e ai mo hono fuu geia faka'otua, he na'e lau ko ha'a Tu'i Toga koe hako 'oe 'Eiki 'oe Lagi, ko

Peesi 5

Peesi 6

ka fifili ha taha be kuo mo'oni be 'ikai 'ae lau ki hano ivi faka'otua.

Koia 'i he 'etau jio ki he gahi me'a mu'a 'o hotau fonua 'oku mahino 'oku tefito ki he Tu'i Toga 'ae gahi me'a 'oku kau he bule'i 'oe fonua, moe gahi me'a 'oku kau he tauhi ki he gahi 'otua. 'I he te'eki ai ke 'omai ha gahi 'ulugaaga faka-Babalagi, hage koe konisitutone moe lao moe ala me'a behe, na'e kamata holoholomui 'ae fu'u 'eiki ni kae hobo hake 'ae Tu'i Kanokubolu. Bea 'i he te'eki ai ke omi 'ae lotu faka-Kalisitiane na'a ne kamata holomui mei hono tu'uga faka'otua, 'o fifili 'e ni'ihi be mo'oni be 'ikai 'ae lau ki hono ivi faka'otua. Na'e fakavavevave 'ae ogo liukava ni fakatou'oji, mo fokotu'u sibiga 'oe gahi me'a fo'ou 'e fotogi 'ae gahi me'a mu'a, 'i he ta'utu mai ki heni 'a Babalagi, 'aia na'e fou ai 'ae gahi sibiga fo'ou he gahi tu'utu'uni fakabule'aga moe lotu 'o Jisu Kalaisi. Na'e kamata 'ae tokilalo 'ae Tu'i Toga 'i hono hogofulu ma nima 'oe senituli; bea na'e 'oji 'i hono hogofulu ma hiva 'oe senituli, 'aia na'e fetogi ia he bule 'ae Tu'i Kanokubolu, bea fetogi ia hono tauhi faka'otua 'ae lotu Kalisitiane. Koia 'ae senituli 'oku tefito ki ai 'etau ki'i tohi fakamatala ni.