Ko e Taʻu e Teaú
Vahe 4: Ko Tukuʻaho mo Fīnau


Foki ki he Peesi Fakafeʻiloaki ʻo e Taʻu e Teaú



Peesi 21

'I HONO 1777 'oe ta'u na'e Tu'i Toga 'a Bau, 'o hage koe fakamatala 'a Tute na'a na feme'aaki moe tu'i ni, bea na'e hogofulu ma ua ta'u 'abe 'a Fatafehi-fuanunuiava, koe 'alo 'o Bau. 'Oku 'ikai ke mahino 'ae ta'u na'e hala ai 'a Bau. Koe 'eikivaka Bilitania ko Etiuate 'oku ne la u na'a na fe'iloaki mo Bau 'i hono 1791 'oe ta'u, ka ikai te te loko falala ki he lau 'ae tagata koia na'a koe 'eiki 'e taha na'a ne jio ai, bea galigali na'e 'ikai koe tagata e fa'a tokaga 'o 'eke fakalautelau ke totonu matemate ha me'a te ne fakamatala ki ai. Matamata 'oku a'u ki hono 1790 'oe ta'u kuo hala a Bau. Na'a ne hala oku kei ji'i hono 'alo ko Fatafehi, bea na'e 'ikai ke hoko leva 'ae tamaji'i, kae hoko 'ae tokoua 'o Bau ko Ma'ulubekotofa.

Koe kuoga eni 'oku e'a 'ae vakovi 'a Tuku'aho mo Tubou Moheofo. Koe ta'ahine ni koe 'ofefine 'oe Tu'i Kanokubolu ko Tuboulahi bea ko hono tuoga'ane ko Tu'ihalafatai na'e Tu'i Kanokubolu. Na'a na ta'ane moe Tu'i Toga ko Bau 'o 'alo'i 'a Fatafehi-fuanunuiava. Na'e hala 'ae Tu'i Toga ko Bau ofi nai ki hono 1790 'oe ta'u, bea kanoni'aki 'ae faigata'a'ia he fonua he hala ofi he taimi koia 'ae Tu'i Kanokubolu ko Tubou-lahi-ji'i, bea 'i he hala 'ae Tu'i Kanokubolu na'e vatamaki leva a Tubou Moheofo mo hono tuoga'ane ko Tuku'aho he’ena fakatou feiga ke ma'u mo'ona 'ae hau. Koe faigamalie 'ae fa'ahi na'e boubou ki he ta'ahine koe 'i 'Eua 'a Tuku'aho 'o nau fakanofo leva 'a Tubou Moheofo; ka na'e 'ikai ke kataki 'a Tuku'aho ke hau hono tuofefine


* 'Oku te'eki ma'u ha toe fakamatala kia Tute pea pehe ki he 'eikivaka ko Etiuate.

* Vā ʻo Tupoumoheofo mo Tukuʻaho
Peesi 22

'o ne folau mei 'Eua ki Togatabu 'o tau'i ia, o kabuji ki Vava'u. Na'e 'ikai ke jitu'a ki he koka 'a Tuku'aho kae fakanofo 'ene 'eiki ko Mumui, koe tehina 'oe ogo Tu'i Kanokubolu mu'a ko Tuboulahi mo Maealiuaki. Koia na'e kole 'a Tubou Moheofo kia Finau Ulukalala ke ne taba kiate ia, bea ne ogo 'oku galigali na'e 'ikai ke fai leva ha me'a 'e Finau kae nofo be, 'e ha 'amui 'ena vakovi mo Tuku'aho.

Bea na'e behe 'ae fonua he nofo ki Toga ni 'ae kau faifekau Lonitoni 'i hono 1797 'oe ta'u, 'oku Tu'i Toga 'a Fatafehi mo Tu'i Kanokubolu 'a Mumui. Na'e lau ki he Tu'i Toga ko Ma'ulubekotefa na'e tu'i he vaha'a 'o Bau mo Fatafehi, kae mahino na'e 'ikai ke fuoloa 'ene ma'u 'ae Tu'i Toga. Ko Ma'ulubekotofa koe tokoua 'o Bau bea galigali fakanofo ia koe Tu'i Toga 'oku ne kei toulekeleka, bea ikai ke fuoloa 'o ne hala, 'o hoko 'ae 'alo 'o Bau ko Fatafehi-fuanunuiava. Koe me'a ki he Tu'i Kanokubolu ko Mumui na'e nofo mai 'ae kau Lonitoni 'oku ne toulekeleka, bea 'i he mahina ko Ebeleli he ta'u be koia, ko hono 1797, na'a ne buluhi bea 'ajili 'ae buluhi 'o mahino e 'ikai te ne toe lelei. Na'e lahi 'ae feiga 'o nono'o ha tamaji'i kae ta'eaoga aibe 'ae faito'o moe feilaulau, 'o hala 'ae tu'i hono 29 'o Ebeleli ko hono 1797 'oe ta'u. Koe 'eiki aga'ofa 'a Mumui bea na'e 'ofeina ia 'e he kakai Toga moe kakai Babalagi foki na'e 'i heni; bea na'a ne tali lelei 'ae kau faifekau Lonitoni.

Na'e hoko 'o Tu'i Kanokubolu 'a Tuku'aho koe foha 'o Mumui. 'Oku kehe 'aubito hono aga moe aga 'o 'ene 'eiki. Koe ‘eiki fefeka mo agafita'a na'e hage ko 'ene manako 'ae gahi me'a 'oku e'a ai 'ene ta'eofa. 'Oku lau na'a ne tu'utu'uni ke tu'uji 'ae nima to'ohema-tabu moe hou'eiki moe kaiga-'oe kau tagata gaohikai 'e toko hogofulu ma ua, koe fai noa be 'oku 'ikai hanau kovi ke 'uhiga honau fu'u tautea fefeka behe.

Koe ta'u be koia na'e hala 'a Mumui na'e fakahifo 'e he Moheofo 'oe Tu'i Toga 'ene tama 'i hono 24 'o Jiulai 1797. Galigali ko Laufilitoga ‘ae tamaji'i ni, 'aia e Tu'i


* Tapa 'a Tupoumoheofo kia Fīnau 'Ulukālala

* Hala 'a Ma'ulupekotofa TK

* Tu'itonga 'a Fatafehi Fuanunu'iava

* Hala 'a Muimui TK13 29 'Epeleli 1797

* Tu'ikanokupolu 'a Tuku'aho

* 'Alo'i 'a Laufilitonga TT39 24 Siulai 1797
Peesi 23

Toga 'o hoko mo Fatafehi. Oku taha kehe 'ete jio kia Laufilitoga koe Tu'i Toga faka'oji; na'a ne hala hono 1865 'oe ta'u bea 'ikai ke toe ha Tu'i Toga.

Tau foki kia Tuku'aho. Na'e 'ikai ke fuoloa 'ene hau. Ka ta'eofa 'ae kau bule 'e kataki fuofuoloa 'ae hou'eiki moe kakai koe'uhi koe 'abajia moe manavahe, ka 'oku ai 'ae tu'utu'uni be 'e taha ki he ma'oluga moe ma'ulalo bea ka 'ikai ke fai lelei 'ete gaue 'e to'o hoto lakaga meiate kita 'o 'age mo'oe taha; bea ka fefeka fau 'ae bule 'e malohi 'ae fehi'a 'i he manavahe moe 'abajia 'o hoko 'ae liukava. Bea koe me'a kia Tuku'aho 'oku ai hono fili agafita'a 'e fiefia 'oka ai ha me'a e hoko kiate ia, 'aia ko Finau Ulukalala. Kuo te'eki ai ke loko ha 'ae fehi'a 'a Finau kae lama be 'e he 'eiki ni 'ae faigamalie: bea 'ikai ke tuai 'ae faigmalie na'e 'oji ai 'ae bule moe mo'ui 'a Tuku'aho hono 1799 'oe ta'u; bea na'e behe hono aga. Na'e ai ha 'eiki 'e taha, ko Tubou Niua, 'oku ne fehi'a kia Tuku'aho 'o ne fie sauni nai ha me'a kiate ia. Bea 'i hono 1799 'oe ta'u na'e hoko 'ae faigamalie 'oe ogo 'eiki ni ke na fai ha'ana feiga kia Tuku'aho.

Koe ta'u koia na'e fakatefua ki Mu'a 'ae hou'eiki moe kaiga koe'uhi koe fu'u katoaga fakata'u koe 'Inaji, bea na'e 'i ai 'a Finau mo Tubou Niua mo Tuku'aho. Ka oji 'ae katoaga na'e movetevete 'ae kakai na'e nunu ki Mu'a 'o taki taha 'alu ki 'abi. Bea fakaheka 'a Tubou Niua mo Finau moe tu'uga tagata kuo nau omai ki he katonga he vaka 'e ua 'o nau folau. Ka na'e 'ikai ke nau o mama'o kae hu be kitu'a 'o leba be 'i Hahake 'o tatali he bo'uli. Efiafi hifo bea nau foki ki 'uta 'o hifo 'i Hahake 'o fou 'uta ki Mu'a 'oku kei 'i ai 'a Tuku'aho bea mo Mulikiha'amea 'oku lau 'e he ni'ihi na'e jio ki ai 'ae kau buleaki ke ne hoko 'o Tu'i Kanokubolu. 'I he 'enau a'u ki Mu'a na'e to 'ae malumu he gahi hala ke 'oua na'a hu ha taha mei kolo, bea talitali 'a Finau moe malumu kae 'alu 'a Tubou Niua moe ni'ihi ke kumi a Tuku'aho, 'o nau hu he fale oku takoto ai 'ae tu'i mo hano kakai. 'Oku behe na'e ai ha tagata 'e taha 'o Tuku'aho ko Keba Falekaono


* Pule fakaehaua ʻa Tukuʻaho TK

* Eʻa e ongo fili ʻo Tukuʻaho TK, ko Fīnau ʻUlukālala pea mo Tupouniua.

* Kātoanga ʻInasi ʻo e 1799

* Kepa Faleāono, ko e kaungāmeʻa ʻo Tukuʻaho TK, Fīnau ʻUlukālala pea mo Tupouniua
Peesi 24

na'a ne 'ilo ki he feiga 'e fai 'o faigata'a kiate ia ke fakaha kia Tuku'aho koe'uhi ko 'ene kaume'a mo Tubou Niua mo Finau, bea faigata'a aibe ke ne logo koe'uhi ko 'one 'ofa ki he tu'i, bea ne fifili 'o tu'utu'uni hono loto te ne logo be kae bekia fakataha mo Tuku'aho. Koia na'a ne kole he efiafi koia kia Tuku'aho ke 'age mo'ona 'ae lolo na'a ne bani'aki 'o nau takoto. 'Oku lau ki he 'eno lotolotoua kae 'ofa kia Tuku'aho 'ae māu 'a Teukava,

Ka tau fai mo fevaleaki
'la Keba e tagata ofeaki
Kuo manuka'ia 'i fale lahi
He va'e 'o Heilala-fuitahi
Behe age na'aku 'i ai
Ke ma vaeua hano mamahi.

Ko Heilala-fuitahi koe huafa fakatenetene 'oe tu'i.

'I he hu ki fale 'a Tubou Niua na'e tōfā 'ae 'tu'i mo hono kakai, bea lau na'e faigata'a'ia 'a Tubou Niua na'a ta ha taha kehe 'o ofo hake 'ae tu'i 'o hao ka ne 'ilo ia koe gagatu 'ae lolo 'i hono fofoga, o ne ta ia. 'Oku ai ha lau na'e 'ikai ke kataki 'a Tubou Niua ke ta ha tagata 'oku ne mohe 'o ne ala ki he fofoga 'o Tukuaho 'o fakataka 'ene toka, 'o lea 'o behe, "Koau ko Tubou Niua 'oku ou ta," bea ofo hake 'ae 'eiki kae ta leva 'e Tubou Niua.

Bea 'oku ai ha lau 'oku behe na'e ofo hako 'ae tu'i he vake hono ta 'oe tagata kehe - na'a ko Keba kuo ta hala koe'uhi koe kakala. Hei'ilo be koeha 'ae mo'oni kae gali moe to'a hage ko Tubou Niua ke ne tomu'a fakataka 'ae toka 'ae tu'i, he koe to'a lahi 'a Tubou Niua.

Na'e ta moe kakai he fale koe toko fitu be valu kae hola hono toe bea hola moe kakai he gahi fale takatakai, bea toki ta hanau ni'ihi 'e he malumu 'a Finau. Bea 'oji in bea 'alu 'a Finau mo Tubou Niua mo hona kakai ki tahi 'o vakai ha gahi vaka 'e fe'uga mo kinautolu 'o maumau'i hono toe 'oe folau 'i faga ke 'oua na'a vave honau tuli, bea nau toki fakaheka 'o folau ki Hahake.

Bogibogi hake na'e bubutu'u 'ae fonua 'o buna holo 'ae talanoa ki he me'a na'e fai. Na'e jio 'ae hou'eiki moe fonua kia Mulikiha'amea ke ne hoko 'o Tu'i Kanokubolu


Peesi 25

'o taki kinautolu he sauni 'oe fakabo. 'Oku 'i Mu'a 'a Mulikiha'amea bea fakatefua kiate ia ha toko lahi ke vakai be koeha ha'ane me'a e fai; kaeuma'a na'e fakatefua ki ai 'a Hihifo 'oku mafana honau loto ke sauni 'ae fakabogi 'o honau 'eiki. Na'e maumau 'ae folau 'i faga 'o 'ikai lava ha tuli 'i tahi; koia na'e fou 'uta ki Hahake 'a Mulikiha'amea mo hono kakai 'o nau fetaulaki mo Finau mo hono fa'ahi kuo nau toki hifo mei tahi. 'Oku 'ikai te te 'ilo matemate 'ae botu na'e febaki ai kae mahino na'e 'ikai ke loko mama'o mei Mu'a he vaha'a 'o Mua mo Hahake.

Na'e fakate leva 'ae ogo tau 'o tau; koe febaki malohi na'e a'u ki he bo'uli 'oku 'ikai ke loko mahino be kohai te ne ikuna kae mamalohiage 'a Finau. Na'e faifai bea holomui 'a Hihifo kae foki ki tahi 'a Finau o fakaheka 'o folau ki Ha'abai ke kumi ha taba.

Na'e vave be 'ae foki ki Toga 'a Finau; koe 'aho be 'e tolu 'oku ne toe 'i Toga moe vaka 'e hogofulu be hogofulu ma nima moe kakai 'e toko lahi. Na'e lau 'ae ni'ihi 'oe kau Ha'abai kuo nau o mo Finau ke sauni 'ae fakabo 'o Tuku'aho, 'ajili foki honau loto mafana he toki ta'ane 'a Tuku'aho moe ta'ahine 'eiki 'i Ha'abai. Bea faifai bea nau 'ilo ko 'enau o mo Finau koe kau moe kau fakabo.

Lolotoga in na'e toko lahi 'ae kau tagata na'e tefua kia Mulikiha'amea ke tau'i 'ae fa'ahi na'e fakabogi 'ae Tu'i Kanokubolu, ka ne hoko ha me'a kuo nau 'ohovale ai, he 'i foki 'a Finau moe tau mei tahi na'e alea 'a Mulikiha'amea mo Finau ke nau kau fakataha. Koia koe fa'ahi 'e taha ko Mulikiha'amen mo Hahake mo Mu'a mo Ha'ateiho, bea mo Finau mo Ha'abai; bea kau foki mo kinautolu 'a Tu'ihalafatai kuo toki ha'u mei Fiji moe vaka 'e ua moe kau tau kuo nau o 'o tau holo 'i Fiji. Koe fa'ahi 'e taha 'oku tali 'ae fuu tau toko lahi ni ko Hihifo be. Na'e tanaki 'ae fu'u tau 'a Mulikiha'amea 'o tu'utu'uni ke nau o ki Hihifo. Na'e vaeua 'ae tau 'o fou 'a Mulikiha'amea moe tau 'uta 'i uta kae 'alu 'a Finau moe folau 'i tahi. Na'e ki'i malolo ji'i 'ae


Peesi 26

tau 'i Ha'ateiho 'o tokoni, 'o nau toki o, o a'u ki Te'ekiu, galigali kuo bo'uli. Na'e vahe atu ha ni'ihi ke nau mu'omu'a atu kae nofo 'a Mulikiha'amea moe tau lahi. Bea nau mohe he bo koia.

'I he ma'a 'ae 'aho na'e hake 'ae kaila "Koe tau kuo ha'u." Kuo ha'u 'ae tau Hihifo 'o 'aji be he vaha'a 'oe kau Hahake kuo mu'omu'a moe tau lahi 'a Hahake. Na'a nau to mai 'o 'ikai ke febaki moe kau Hahake na'e mu'omu'a ko 'enau feiga ke 'aji mai ki he tau lahi mo Mulikiha'amea. Koe kau Hihifo kuo omai 'oku 'ikai ko 'enau tau lahi, koe kau faka'aji'aji be kuo mu'omu'a kae muimui 'enau tau lahi.

Na'e toko lahi 'ae tau 'a Mulikiha'amea, ka na'e 'ikai ke nau 'amanaki 'e 'aji behe mai he kau Hihifo 'o 'ikai ke nau loko ma'obo'obo. Na'e vaeua 'ae kau Hahake bea kamata leva 'ae febaki he feitu'u 'e ua koe fai moe tau lahi mo Mulikiha'amea bea fai mo kinautolu na'e mu'omu'a atu. Na'e 'ikai ke matu'uekina 'ae tau Hihifo 'e he fa'ahiga ni, o nau holoholomui 'o ata ai 'ae hala mo'oe tau Hihifo ke taba ki honau gahi kaume'a 'oku fai mo Mulikiha amea. Koia na'e tuku aibe 'ae toko lahi 'oe tau Hihifo 'ae kau Hahake ni 'o lele ke taba kiate kinautolu 'oku fai moe tau lahi Hahake, kae fai atu be ha ni'ihi Hihifo moe kau Hahake koe he feitu'u kuo nau holomui ki ai. Ka na'e 'ikai ke loko toko lahi 'ae kau Hihifo koia 'o matu'uaki kinautolu 'e he kau Hahake. Ka na'e tu'utamaki 'a Hahake he feitu'u 'oku fai ai 'ae febaki lahi he 'aji mai 'ae tau lahi 'o Hihifo ke taba 'o vaivai 'ae tau Hahake 'o hola.

Malo e feiga a Mulikiha'amea ke bukebuke 'ene tau kae 'ikai lava, bea 'aji 'ae tau Hihifo kia Mulikiha'amea 'o ta ia. Na'e to moe 'ohoana 'e toko ua 'oe 'eiki moe foha 'e toko ua. Matamata koe 'eiki toulekeleka 'a Mulikiha'amea. Koia kuo toe hala 'ae Tu'i Kanokubolu. Na'e fakabogi 'a Tuku'aho bea vave 'aubito 'ae to he tau 'ae 'eiki na'e jio ki ai ke hoko.

Ne ogo 'oku lau 'a Mulikiha'amea koe Tu'i Kanokubolu kae galigali na'e 'ikai ke fakanofo 'i Bagai koe vave 'ene bekia; bea hei'ilo foki be loto 'ae


* Vahe ua e tau ʻa Hihifó ʻo muʻomuʻa e konga siʻi kae muimui atu ʻenau tau lahí mei mui.

* Naʻe tokolahi e tau ʻa Hahaké ka naʻa nau hamumu he palani ʻa Hihifó.

* Tā ʻe he kau tau ʻa Hihifó ʻa Mulikihaʻamea TK mo hono ʻohoana ʻe ua mo hono foha ʻe ua, ʻikai haʻanau ʻaʻapa ki ai.
Peesi 27

hou'eiki Ha'agata ke fakanofo ia koe'uhi ko 'ene kau moe fa'ahi na'e fakabogi 'a Tuku'aho.

Na'e tuli 'ae tau 'a Mulikihaamen 'o a'u ki Ha'ateiho, bea na'e ta 'ae kau faifekau Lonitoni na'e nofo ai. Te tau foki ki ai 'anai.

Na'e hola 'ae tau lahi Hahake kae tu'u be 'ae fa'ahiga na'e lau ki ai 'anenai na'e mu'omu'a atu 'anebo kae holomui he kamata 'oe tau. Bea nau malohi he kau Hihifo 'oku nau fai mo kinautolu, 'o hola 'a Hihifo ki he feitu'u na'e to 'a Mulikiha'amea. Na'e tuli 'a Hahake ka 'i he 'enau a'u ki he feitu'u na'e fai ai 'ae febaki lahi 'oku nau 'ilo kuo vaivai 'enau tau 'o to honau 'eiki; bea fe'uga mo ia 'oku foki mai 'ae kau Hihifo na'e tuli 'ae tau Hahake, bea toki hola moe kau Hahake kuo toki aji ki he feitu'u koia.

Koia kuo hola 'a Hahake katoa kae 'oua 'e hiki tue 'a Hihifo he ha fakafokifa 'ae fu'u taba mo'o Hahake 'aia ko Finau moe tau kuo toki hifo mei tahi. Malo e fakakaukau 'a Finau. Na'e 'ikai ke ne ta'ofi 'ae hola kae kehe na'a ne fakaloto'i kinautolu ke hola 'o a'u ki tahi. Na'e mamaha 'ae tahi bea 'i he a'u ki he toafa 'ae hola na'e fakate leva 'e Finau 'ae tau, o tau'i 'ae kau Hihifo 'oku tuli mai. Na'e jia'a 'ae fakakaukau 'a Finau 'o vaivai 'a Hihifo 'o hola.

Na'e fata 'ae fu'u 'eiki Hihifo ki he tau, ko Ata 'abe, bea li be 'e he kau fata 'ae fata 'o hola, kae buke mo'ui 'e he kau Hahake 'ae 'eiki. Na'e lelei 'ae fai 'ae kau Hahake ki he 'eiki ni 'o nau ui ki hono kaiga ke nau omai 'o 'ave, bea fai. Koia na'e 'oji 'ae fu'u febaki koia moe 'aho fakamamahi he febaki 'akinautolu kuo totonu ke nofo fakakaiga, bea heka vaka 'a Finau mo hono tau 'o mohe, kae talitali 'a Hihifo 'i Bagai na'a toe hifo ki 'uta honau fili.

Bogibogi hake na'e hifo ki 'uta 'ae tau 'a Finau, o toe fakate 'ae tau koe vahe 'e tolu ke fai he feitu'u 'e tolu. Fefeka 'ae ta moe tali, bea toko lahi 'ae to; kae faifai bea vaivai 'a Hihifo 'o hola. Na'e hufaga e ni'ihi ki he mala'e 'oe hou'eiki. Na'e faigata'a'ia 'ae tau 'a Finau hono 'ohofia 'oe mala'e ni, bea nau fakakaukau ke


* Tā e kau faifekau Lonitoi ne nau nofo ʻi Haʻateihó.

* ʻAʻapa ʻe he kau tau ʻa Fínaú ki he ʻeiki ʻo Hihifó, ʻikai ke nau tā ka nau tukuange ke foki.
Peesi 28

fakamomofi, kae faigata'a mo ia koe 'abajia he feitu'u ni; ka na'e 'iate kinautolu ha tagata muli, koe Bilitania ko Vesoni kuo ne ha'u moe kau faifekau Lonitoni ka kuo ne li'aki 'ene gaue fakafaifekau, 'o nau kole kiate ia ke ne tutu 'ae mala'e. Koia na'e li 'e Vesoni ha ama ki he mala'e 'o vela. Na'e hola 'ae kakai na'e hufaga ai kae 'ikai ke hao, bea ta meimei honau katoa, koe kau finemui be na'e tagi ke mo'ui na'e hao, kae fakabobula 'o tuku e fefine ki he toko taha kuo ne buke ia.

Hili 'ae feigatau ni na'e foki ki tahi 'ae tau 'a Finau, 'o kai. Lolotoga enau kai na'e 'ohofia kinautolu 'e Hihifo, 'o nau hola o heka honau gahi vaka. Koe vaka 'e taha na'e toka o ta katoa 'ae kakai na'e heka ai koe tagata moe fefine. Na'e folau 'a Finau ki 'Atata 'o nau nofo ai he 'aho 'e tolu 'o vete ji'i motu. Hili ia na'a nau folau ki Mu'a 'o fai hanau teu ki he toe tau mo Hihifo bea nau toki folau ki Hihifo.

Koeni kuo fakaa'u ke kaugatamaki 'a Hihifo koe hufaga ha toko lahi ki Ma'ofaga, ka ne ogo ia ka 'oku tu'u moe lototo'a 'ae fa'ahiga 'oku toe. Malo e fai 'a Hihifo he tau na'e hoko kae malohi be 'a Finau. Galigali koe feigatau 'eni 'oku ui koe Tau he Toafa na'e fai hono 29 'o Me 1799. Na'e toki 'alu age 'a Finau ki Ma'ofaga 'o buke ha ni'ihi he kau hufaga kae 'ikai ha taha e ta. Na'e fakaheka vaka 'ae hou'eiki 'e toko valu be toko hiva 'o kabuji 'e Finau ki ha ki'i motu 'i Ha'abai 'abe; tu'utu'uni ke tuku 'enau mahafu 'i he kakai 'o foki ki 'abi 'o fakaogo mei ai.

Koeni 'oku fakaogo 'a Togatabu kia Finau, bea kuo a'u 'ae 'eiki ni ki he tumutumu 'o hono malohi. Na'a ne fai 'ene gahi tu'utu'uni ki he bule 'o Toga, 'o toki folau ki Ha'abai. Bea fakaogo mo Ha'abai, o ne 'alu aibe ki Vava'u, bea tali mo Vava'u 'ene bule.

'I he kamata 'ae tau na'e tabui 'e Finau 'ae faga buaka he fonua 'e taha 'i Vava'u koe'uhi ke katoaga'i 'ene ikuna he tau o kabau 'e jia'a 'ene fai. Koia na'e katoaga lahi 'a Vava'u koe fakafiefia 'a Fainau 'ene malohi he tau. Koia be 'ao aga 'o Toga hono 1799 'oe ta'u.


* Naʻe ʻkai fie maumau tapu ʻa e kau Tongá pea nau kole kia Vesoni ke ne tutu ʻe ia ʻa e malaʻé

* Pango ko e taimi taú kuo siʻi ha toe fakaʻapaʻapa ki he moʻuí, tā e taha kotoa, tangata mo e fefine, ʻa ia ko e tā ki he mate, pea puke pōpula e toengá ke faʻiteliha ki ai ʻa e kau puké.

* Tau he Toafá 29 Mē 1799

* Tumutumu ʻo e mālohi ʻo Fīnau ʻUlukālalá
Peesi 29

Tau manatu 'ae lea 'ae mau Hihifo;
Kuo 'ilo koe 'abi li'aki
Talagata e 'eiki 'i Bagai
Ko homou fo'ui foki ne fai.
'Ahoia bea to e malu,
Bea fai ji'eku 'anau
Ki Hihifo ki hono 'otu galu,
Koe me'a lelei age fau.
Melo 'ae folau ta manu
He 'ene lologo 'a Hakau Tabu.
He vai 'o Belehake ne fufu
He 'emau 'uluaki babahu,
Tuha he bo 'i 'Ahau,
Bea moe feia 'o Havelu,
Moe bogibogi i Te'ekiu,
Bea mo Bagai kuo ma'afu.
Na'e lau be a 'e au
Te mou hage ko Kolo-belu,
Ke mou fe'au'aki he tau
Mo totogi e hau 'o Latu
Kuo mei fa'ao atu.
Kuo jiva ai e fakamahu,
Molumalu faka-ha'a-ma'afu.



* Mālie ʻa e anga hono fakalea ʻo emaaú, pea pehē ki heʻene kehe ʻaupito mei heʻetau founga lea he ʻahó ní.


Ngaahi Liliu
[250226] Fokotu'u fo'ou e peesi´.