| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'A'au e mala kehe, kae tuku pē ha'au |
'Oku 'ikai ha taha ia 'e haohaoa mei he faingata'a'ia. 'Oua na'a te vave ke te tukuhifo ha taha kehe, ka te 'ofa mo faʻa tokoni, na'a faifai pea vilo mai e me'a tatau kiate kita, pea te fakaʻofa ange kita. |
Ko 'ete mo'ua ki hono fakamau'i ha taha kehe kae 'ikai te te tokanga pē kita ki hono fakalelei'i 'o kitá. |
| Afi si'i afi lahi |
Ko e afi lahi kotoa pē, neongo ko e hā e lahi 'e a'u ki aí, ko e tupu pē mei he ki'i afi si'isi'i. |
Ko e fakatokanga ke 'oua e fakaoleole'i e fanga kiʻi kovi iikí, he 'oku lava lelei pē ke tupu mei ai 'a e kovi lahí. |
| 'Alu'alu i mala tau ki monū |
|
Ko ha taha kuo mo'ua fuoloa 'i ha faingata'a'ia pea faifai ange pe kuo tofanga 'i ha fu'u monū. |
| 'Alu'alu i monū tau ki mala |
|
Ko ha taha kuo hokohoko monū'ia pea fai ange pe kuo hoko ki ai ha fu'u faingatamaki. |
| 'Āvanga kai 'ate |
Ko e 'āvangá ko hono ui ia 'o ha taha kuo puke faka-tēvoló. Ko e puke faka-tēvolo ko e taimi ia ne pehē ai kuo takiekina ʻe ha tēvolo ʻa e fakakaukau mo e loto ʻo ha taha
pea ʻikai ke ne toe mapuleʻi ʻe ia ʻe ne leá mo ʻene tōʻongá. Pea ko e 'até ko e feituʻu ia naʻe pehē ʻe he Tongá ʻoku nofo ai ʻa e ʻofá ʻi he sinó. Ka 'i ai ha taha na'e hangē ka maté he 'ofa ki ha tahá, na'e pehē leva kuo puke faka'āvanga hono 'até. |
Ko ha taha kuo 'āvea 'i he 'ofá mo e manakó pea 'ikai kei tonu 'e ne fakakaukau mo 'ene tōʻongá. |
| 'E 'unua e tēvoló? |
Tokua ka lata ha tēvolo ha feitu'u 'e fiu hano feinga'i ke toe hiki mei ai. |
Ko ha taha loto ta'e'unua. |
| Faifaimālie 'a nunu'a |
Na'e 'ikai pulia ki he Tonga 'o ono'ahó 'a e muimui pau pē 'a nunu'a ki he ngaahi ngaue kotoa pē 'a e tangatá, lelei ki he lelei, mo e kovi ki he kovi. |
Neongo ha tuai mai ha nunu'a 'o ha faʻahinga ngāue, kovi pe lelei, 'e faifai pē pea a'u mai. |
| Fakamōmoatea |
Ko e ma'u e leá ni mei he talanoa kia Motu'apuaka Tangihekelekele, ko e fuofua Motuʻapuaka ia ne nofo ki Teʻekiú, mo hono fohá, ko e Toʻa ko 'Ohuafí, mo ʻenau fuʻu Moa Teá. Naʻe haʻu a Taufaʻāhau mo ʻene Tautahí ke tauʻi 'a Te'ekiu, ka ne sio ʻa Motuʻapuaka ʻe lahi e maté, pea ne tala kia ʻOhuafi ke ʻoua leva fai ha taú kae vakai ange ha fa'ahinga alea mo Taufaʻāhau ke hao ai e kakai 'o e koló. Naʻe pehē leva ke ʻalu a ʻOhuafi ki vao pea ka sio mai 'oku to'o atu ʻe Motu'apuaka ʻenau fuʻu Moa Teá pea mahino leva ko e tukulolo mo hono tufakanga. Ko e hili e alea 'a Motu'apuaka mo Taufaʻāhaú ne toʻo hake ʻe Motuʻapuaka 'enau fuʻu Moa Teá, pea sio mai ʻa ʻOhuafi 'o ne 'ilo e 'uhinga 'a 'ene tamaí, pea haʻu leva kia Taufaʻāhau. Pea toʻo ʻe Taufaʻāhau ʻe ne tokí ʻo taaʻi ʻaki ʻa ʻOhuafi kae kalo ʻa ʻOhuafi pea hala e tā kae hū e toki he vahaʻa vaʻe ʻo Taufaʻāhaú. Ne toki taʻutu leva ʻa ʻOhuafi ki lalo ʻo ui atu kia Taufaʻāhau ke haʻu ʻo tā, pea haʻu ʻa Taufaʻāhau ʻo taaʻi ʻo mate ai. Ko e kalo ʻa ʻOhuafí ke mahino kia Taufaʻāhau, Toʻa ena, Toʻa eni, ka ko e fakahiku ʻo e ʻaho ko iá, ko ʻene talangofua 'ana ki heʻene tamaí. Kaikehe ne takuilau ai e ʻasi ʻa e Moa Teá. |
Ko e pehe pe ko e fakamomotea ko e 'uhinga ki ha me'a kuo hoko pe 'asi, ko e faka'ilonga ia 'o ha me'a ke hoko mai 'amui.
Vakai ki he peesi ʻo e ngaahi Fakaʻilongá. |
| Fetoumoliliu'aki |
Ko ha taha 'oku toutou liliu pē 'e ne fakakaukaú. |
Ko ha taha 'oku 'ikai pau 'e ne fakakaukaú. |
| Foki mei he uhi |
Ko e uhí ko e 'akau faito'o fakatēvolo ia 'a e Tongá, pea kapau 'e 'ikai sai ha taha ki ha lau'i uhi, na'e mahino leva ko e me'a pē 'oku toé ko e mate. |
Ko ha taha kuo hao mei he maté. Ko ha taha ne puke lahi kae toe moʻui mai. |
| Hangē ha mūmū hulú |
Ka to'o mai ha fu'u konga hulu 'o tutu ke fai 'aki ha mūmū (fakamāfana) ko e tuai pe hono tutu'i hake kuo 'osi'osi ia he ko e me'a vela ngofua, kae te'eki ai pē ke te pā kita ki ha me'i mafana. |
Ko ha me'a ʻoku ngali lahi pe 'aonga lahi kae vakai angē 'oku 'osi vave, pe 'aonga si'isi'i. |
| Mala fai 'e tangata |
Ko e tui 'a e Tongá ko e ngaahi ha'aha'a 'o natulá mo e ngaahi mahaki fakaesinó ko e tautea mei he ngaahi 'otua tupu'á mo e kau taulatevoló, pea na'e 'ikai mapuleʻi ia ʻe he tangatá. Ka ko e fakame'apango'ia ko e toe 'i ai pē 'a e ngaahi mala ia ko e tupu mei he ngāue kovi pe 'a e tangatá ki he tangatá hangē ko e tāmate, kaiha'á mo e loí. |
Ko ha faingatāmaki kuo hoko ki ha taha tupu pē mei he ngāue kovi 'a ha taha kehe. |
| Mana hena ho tēvoló |
Ka angakovi mai ha taha kia kita pea te pehē leva ki ai ke feinga ki ha tēvolo ke ne fai ange ha mana ke malu'i 'aki ia, he 'e hoko atu e mala ki ai ko 'ene angakovi mai kia kitá. |
Ko e fakamanamana ki ha taha kuo anga kovi mai kia kita. |
| Muimui 'a nunu'a |
ʻOku huʻu tatau moe Faifaimālia ʻa Nunuʻá. |
Ko e fili kotoa pē 'oku te fai 'oku 'i ai hono iku'anga kuo pau ke muimui ki ai. |
| Ngali pe tēvoló mo e po'ulí |
Koe po'ulí 'oku 'ikai hā lelei ha me'a ia pea fakailifia. Ko e taimi ia 'oku te 'amanaki lahi taha ai ke te fetaulaki moe tēvoló. Pea ka te fetaulaki ai mo ha tēvolo koe meʻa tonu pe ia ke hokó. Manatu ko e poʻulí ia ʻi onoʻaho naʻe ʻikai pē ha maama ia ke hangē ko e ʻahó ní ʻoku ʻi ai e maama ʻuhila mo e maama hala, ka ko e poʻuli lōlō pē. Mālō pē mo ha toki pō māhina pe fetuʻuʻia ke toki ʻi ai ha meʻi maama. |
Ko ha me'a kovi 'oku ʻikai fakaofo ʻe ne hokó, ka ʻoku tonu pē fakatatau ki he tupunga ne hoko aí. |
| Nofo 'a maama kae kailao 'a fakafa'anga |
Ko Fakafa'anga ko e nofo'anga ia 'o e kau taulatēvoló ka tau nofo atu kitautolu ʻi Maama. Tokua 'oku faiva vakē pāpāhia pe kau tēvoló ia 'i Fakafa'anga kae hala 'atā ke tau ʻilo 'e tautolu 'i Maamá ni. |
Ko 'ete nofo ha feitu'u 'o mūnoa ki ha me'a 'oku hoko mai ha feitu'u kehe. |
| 'Oku pule pe 'a seleselenga |
Ko e seleselengá ko e ngaahi me'a 'oku sele noa holo pe mo fakafokifā pea 'ikai lava ke mapule'i hange ko e ngaahi tō'onga 'o natulá pe ko e ngaahi mahaki fakaesinó. Na'e 'ikai ke lava 'e he kāinga 'o ono'ahó 'o fakafuofua'i pe ofe'i 'a e ngaahi ha'aha'a ko iá, pea nau pehe pe 'oku pule pe 'a seleselenga. |
Ko e fakalea ki he ngaahi taimi 'oku hoko ai 'a e ngaahi me'a 'oku 'ikai mapule'i pe mata'ota'ofi. |
| Pikopiko iku mai |
Ko e nofo ʻa e Tongá ko e nofo femolimoliʻi (fevahevaheʻaki). Ko e ʻi ai pe ha ngāue ke fai pea te ʻilo ha taha ʻoku ʻi ai haʻane meʻa ngāue ki ai, pea te kole. Pea ko e meʻa naʻe faʻa hokó, ko e ʻosi pe ngāue ko iá, pea tuku ai pe meʻa ngāue ia ʻikai toe fakafoki. Ka ko e toe fai pē ha ngāue pehē ʻa ha taha kehe pea haʻu ia ʻo kole mei a kita. Pea toe kole 'e ha taha kehe mei he taha ko iá. Pea fai pē 'o toe kole pē 'e he taha ha'ana e me'a mei he taha kuo iku ki aí. Pea toe foki pe 'ene me'á ki ai. |
Ko ha meʻa kuo aʻu ki ha feituʻu kehekehe pea toe fai pē ʻo foki mai. |
| Sī 'e he tēvolo |
Ko e founga eni ʻoku ui ʻaki ai kita ʻe he tēvoló, ʻoku ne sisiiʻi kita, tautautefito ki he taimi ʻoku te faʻa nofo tokotaha ai ha potu lilo pe tu'apó. Pea ko ʻete kiʻi tokangá atu pē tokua kuo ne maʻu ai pe kita. |
Ko ha taha kuo e fai ha kovi pea ne tukuaki'i ko e sī 'e he tēvolo 'o faka'ai'ai kae 'ikai ko hano loto pē 'o 'ona. |
| Tala fai ki Tano |
'Oku lau ko Tanó ko e fuʻu fa'itoka. Ka ʻoku 'ikai 'aonga e kole ia ki fa'itoká, he 'e 'ikai lava e matē ia 'o tokoni mai. |
Ko e kole ki ha taha he 'ikai ke ne lava 'o tali, pe ko ha kole 'oku maumautaimi hono fakahokó. |
| Tala po'uli 'a puko |
|
Vakai ki he ngaahi paloveape fekauʻaki moe 'Akaú. |
| Tō hono aveavé |
Ka ofi ha 'aho mate 'o ha taha 'e tō e aveave he fa'itoká ke faka'ilonga'i 'aki e feitu'u 'e tu'u ai hono fonualotó. |
Ko e taimi kuo ngali mahino ai ha faʻahinga nunuʻá, hangē ko e foʻi ha timi ʻi he taimi fakakaekae sipotí. |
| Tupu'a tala kia tamaiki |
Ko e va'inga manakoa 'a e tamaiki 'a e mate tupu'á. Pea ko e tala pe kia kinautolu hono tali 'e 'ikai toe ha taha he'enau ō 'o tala ki ai. |
Ko ha me'a kuo e'a pe tala ki ha taha pea 'oku te 'osi 'ilo pe 'e 'ilo ai 'e he taha kotoa. |
