Koe ngaahi Palōveape fekau'aki moe 'Akaú. ...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga............... Faifaimālie na'a mapaki ha lau'i telie ʻI he taimi ko eé na'e fa'a tō pē telié he 'api 'o e hou'eikí, pea na'e 'a'apa e kāingá he ō ki he ʻapi ʻo e houʻeikí na'a laka hala ha taha pe male'ei kovi ha me'a kae ngaahi'i. Ko e fakatokanga ke 'oua e 'oho'oho mo kaaimu'a. Fakahopo ta'okave Ko e ta'okavé ko e faʻahinga niu 'oku fua fō iiki kae ngāfuhifuhi pea ko e faka'au pe ke motu'á 'oku hopo hake ia ki tu'a mei he fuhinga niú. Na'e tupu mei heni 'a e va'inga 'a e fānaú na'e ui ko e fakahopo ta'okave. Na'a nau tākoto fakahokohoko pea nau 'unu ki loto ke feinga'i e kau tākoto 'i lotó ke 'osi 'enau kātakí ka nau puna ki 'olunga. Ko ia pē 'e puna ki 'olungá 'e hiki leva ia 'o toe kau mai he kau tokoto mei tu'á. Ko ha taha kuo teke'i ki tu'a mei ha feitu'u na'e 'i ai. Fesi lou sī Tokua na'e 'i ai e motu'a tauhi pulu 'a e kau misinalé na'á ne fafanga lou sī pe ʻenau fanga pulú, 'ikai hala ha pongipongi mo ha efiafi. Na'e hangē 'ene tauhi mateaki'i e fanga pulú ha taha 'oku 'ofa mo'oni he fanga pulú, ka ko e 'uhinga pē taha 'e ne tauhi pulú ʻana ko e ngaahi me'a na'a ne ma'u he fietonu ki he kau misinalé. Ko ha taha 'oku ne fai mateaki'i ha ngāue, ka 'oku 'i pē ʻe ne 'uhinga kehe ʻana ki he ngāue 'okú ne faí. 'Oku fa'a hangē ko e ngāue pa'angá, pehē 'e ha fa'ahinga 'oku kau lelei ki ai e ngāué pea fakalata, ka ko e 'uhinga mahu'inga taha pē 'o e ngāue pa'angá ko e pa'anga 'oku ma'u mei aí, he ka na'e ta'unga e pa'anga 'oku ma'ú hei'ilo pe 'e hā. Tā ko aní 'oku tau lahilahi fesi lou si kotoa pē. Fokotu'utu'u niu Ko e tauhi 'o e niú na'e laku fokotu'utu'u pē ki ha fokotu'unga niu pea toki to'o mai pē mei ai hano fiema'u. Ko hono tātānaki 'o ha me'a ke lahi. Fo'ui ne fai Ko e fo'ui pe 'o 'ou Ko e ma'u e leá ni mei he talanoa ki he Tu'itonga ko 'Uluakimatá mo hono 'ohoana hoihoifua ko Talafaivá. Na'e 'aa'i malu e nofo'anga 'o Talafaivá pea 'ikai ʻalu noa ha taha ki ai. Na'e tu'u e fu'u 'akau ko e fu'u fo'ui he loto 'api 'o Talafaivá 'o ope ki tu'a 'ā. Na'e fakaliliʻa ʻa Talafaiva he tuʻu ʻa e fuʻu foʻuí pea tu'o fiha ʻe ne kole ke tā e fu'u fo'uí ki lalo. Na'e fai atu pē nofó kuo fanongo e māna'ia ko Lolomana'iá hono le'ole'ohi ʻo e ta'ahiné pea 'alu atu ko hono vakai. Na'á ne takai e tu'a 'aá pea ne fakatokanga'i e ope ki tuʻa mei lotoʻapi 'a e fu'u fo'uí 'o ne kaka ai ki loto 'api 'o a'u atu kia Talafaiva. Na'e houhau lahi 'a 'Uluakimata pea ne fekau e taha 'o 'ene kau to'a ke tautea'i ʻa Talafaiva. Meʻa pango ne tōtu'a e tauteá pea si'i pekia ai ʻa Talafaivá. Ko 'ene tangi faka'osī haké pē ke tala hono ʻofá kia ʻUluakimata ka ko e fu'u fo'ui pe 'o 'oná na'e tupu ai ʻena maumaú. 'I hono fakahoko atu kia 'Uluakimatá na'á ne ongoʻi fakatomala lahi moʻoni. Na'e 'ikai ngata pē ʻi heʻene ʻohovale hono fakahoko atu kuo pekia ʻa Talafaivá he na'e 'ikai 'uhinga ia ke mate, ka na'e hoke'ia ai hono lotē he naʻe moʻoni pē ʻa Talafaiva, naʻe tuʻo fiha ʻe ne kole ke tā e fuʻu foʻuí. Ko ha me'a kuo hoko ki ha taha ko e 'uhií pē ko e ta'etokonga pē 'a 'ana. Hangē ha 'akau tu'u ve'e halá Ko e 'akau tu'u ve'e halá ko e lali 'anga ia 'o e tokotaha kotoa pe 'oku fakalaka hake aí. Ko ha taha 'oku ne huki ha kavenga pe tofanga ha faingata'a ko e 'uhii ko e feitu'u 'oku 'i ai. Hangē ha kainikaveá Ko e 'uhinga 'o e kainikavea ko e 'akau pe manu 'oku ma'u mo'ui 'i ha me'a 'e taha, hange ko e ngaahi 'akau totoló pe ko e kutú. Ko ha taha 'oku ma'u mo'ui he kakava 'o ha taha kehe, pe ko ha taha kaimoʻui mo siokita. Hangē ha lou milemilá Ko e milemilá ko e efuefu tangilengila mo manifi 'oku ma'u 'i he tu'a 'oe louniú pe loupiú. Na'e fa'a pani teuteu 'aki e lou'ulu he taimi kātoangá. Ne toki ui leva ʻaki ia e milemila 'oku tau maheni ai he ngaahi 'ahó ní ko 'ena fai tataú. Ko ha me'a 'oku fu'u manifi pe ko ha taha 'oku fu'u pakau. Hangē ha lou vahivahí Ko e vahivahi ko e fanga ki'i 'aku 'oku tupu 'i 'Eua, 'oku maa'ali'ali ngofua honau lau 'i he pā ki ai 'a e havilí. Ko ha taha 'oku ngaungaue pē, ʻikai lava ʻo ta'utu ma'u. Hangē ha mahele'i tó Ko e mahele'i toó ko e kili ia ki tu'a 'o e toó hili hono telé pe ko hono 'esí. Ko ha me'a manifi pe ko ha taha pakau. Hangē ha niu afangiá Ko e taimi 'oku afangia ai e niú 'oku maa'ali'ali e 'ulu'ulu niú pea sēlue sino'i niu ki 'olungá kae tu'u ma'u pē hono tefitó. Ko ha taha 'oku maa'ali'ali holo 'i ha'ane ngāue, pe faiva, pe talanoa māfana 'oku fai. Hangē ha niu 'au 'ulú Ko e niu 'au 'ulú ko e fu'u niu kuo 'osi hono lau he ngangana pea ʻoku 'ilonga makehe pē ia 'i he'ene tu'u mai he 'ulu'ulu niú. Ko ha taha kuo tuʻu loloa makehe atu pē ia he taha kotoa. Hangē ha tahi'i toá Ko e taimi 'oku motu'a a'ua'u ai 'a e toá ʻoku pehē leva kuo tahi. Ko e taimi ia kuo fekatoa ai hono sinó. Ko ha taha pe me'a fefeka mo mālohi. Hangē ha tu'a niú Ko e tu'aniú ko e me'a manifi. Ko ha me'a manifi pe ko ha taha pakau. Hangē ha vai faá Ka tō ha 'uha ha lau'i fā, 'oku hanga 'e he lau'i faá 'o tufaki e vai ki tu'a hangē ha ií. Ko ha vai kuo tafe, mahua pea mafola. Hangē ha vao masalú Ko e masalú ko e 'akau 'oku tupu 'i 'Eua. 'Oku tupu pupupupu pea ka havilivili 'oku faka'ofo'ofa 'enau māʻaliʻali fakatahá. Ko ha fu'u kakai tokolahi 'oku ngaholo mo faka'ofo'ofa 'enau faivá pe ngaue fakatahá. Heka he va'a mei popo Ko e meí ko e 'akau motu ngofua, pea 'oku toe fu'u motu ngofua ange ha va'a mei 'oku popó. Ko e fakafalala pe fakatu'otu'a ki ha taha pe me'a 'oku ta'epau. Hoko pe fau mo e fau Ka pena (monomono) ha kupenga fau ko e lelei tahá ke pena 'aki pe ha fau. Ko ha ngaue lelei kuo hokosi 'aki ha ngaue lelei. Hoko a fau mo e polata Ka pena (monomono) 'aki ha kupenga fau ha polata 'e lava pe 'o toe ngaue'aki, ka he 'ikai fuʻu tolonga ko e ʻikai fenāpasi totonu ʻa e natula 'o e faú mo e polatá. Ko ha ngaue lelei kuo hokosi 'aki ha ngaue 'oku 'ikai hoatatau pea uesia ai hono nunuʻá. Malakia 'a mo'osipo Ko e mo'osipó ko e ki'i vao 'oku malona (hoholo) ngofua hono laú. Ko e te'eki pē lave atu ha me'a ki ai kuo malona ia. Ka ko e fuoloa si'i pē kuo toe māfolofola hake. Ko ha taha 'oku taʻofi ngata'a, ko e ta'ofi atu pē ka e fai pē. Malumalu 'a mohuku Ka tupu ha mohuku 'o fu'u lahi 'o a'u ki ha tu'unga kuo lava ha fakamalumalu ai, neongo 'e ne fu'u lahi pehé, 'e kei faingofua pē hono ta'akí ʻona he ko e vao, pea 'ikai loloto hono aká 'ona. Fakatatau ia ki ha fu'u 'akau kehe kuo a'u ki he tu'unga ke lava ai ha famalumalu, 'e faingata'a ia ke ta'aki. Ko ha ngāue 'oku ngali faingata'a ka 'oku 'ikai. Motu lou tou Ko e toú ko e 'akau 'oku mapaki ngofua 'aupito hono laú. Ko ha me'a kuo motu pea 'ikai toe lava hoko pe ko ha maumau kuo 'ikai toe lava hano fakalelei. Nofo 'a makahunu mo niumotu'u Ka tuku fakataha ha makahunu mo ha ngaahi fo'i niu motu'u 'e fai atu pē kuo mafahifahi e ngaahi fo'i niú. Ko ha maheni kuo iku māvae kovi kae 'ikai ke tau fuʻu ofo ai he ne 'osi ngalingali pe ʻe iku pehé. Potopoto 'a niu mui Koe taimi 'oku kamata fua ai ha fu'u niu muí ʻoku fua lahi he taimi 'e taha kae hala he taimi e taha. 'Oku toki pau ange ʻe ne fuá 'i he'ene matu'otu'á. Koe me'a lelei kuo fakahoko 'e ha taha kei si'i pe fo'ofo'oú 'oku fakafiefia, ka 'e 'ikai fai ha fuʻu fakatu'otu'a pau ki ai he 'oku kei si'i pe fo'ofo'ou. Tala po'uli 'a Puko 'Oku toe 'asi he peesi Palōveape Tupuʻá´. Na'e 'i ai e tangata ko Longopoa na'e a'u ki Pulotu pea fetaulaki ai mo e fu'u 'akau ko e fu'u puko 'oku poto he leá. Ko e aʻu atu ko ia ʻa Longopoá kuo fakaʻau ke poʻuli pea ne mate helaʻia. Naʻe ʻoange ai ʻe he fuʻu pukó e meʻakai mo e inu ʻa Longopoa pea ne fakamalumalu kae mohe. 'I he foki mai 'a Longopoa ki maamá na'e talaange 'e he fu'u pukó ke fesi'i hano va'a 'o foki mo ia ke tō ʻi maama. Ka ne talaange ʻe he fuʻu pukó ko 'ene a'u pē ki maamá pea tomu'a tō e va'a pukó kae toki fe'iloaki mo hono kāingá. 'I he a'u mai 'a Longopoa ki maamá na'e fiefia ia he sio ki hono kāingá pea nau tomuʻa feʻiloaki kinautolu, pea 'osi ia pea ne toki manatuʻi hake ke tō e vaʻa pukó. Meʻa pango he ko e ʻuhinga ia ʻoku ʻikai lava ai e puko ʻi maamá ʻo leá ko e toe faime'akehe ʻa Longopoá. Pea ko e fakamatala ʻa Longopoa ki he lea ange ʻa e fuʻu pukó ʻi Pulotú, kae pehē pē ʻe hono kāingá, pango ne ʻikai lea ʻaho ange fuʻu pukó ka e lea poʻuli pē, 'a ia foki ko 'enau fakapangopango 'aki e talanoa 'a Longopoá, pau pē ne si'i mohelika e motu'á. Ko ha fekau mahu'inga ka kuo ʻikai maʻu hono ola totonú ko e ʻuhií ko e 'ikai fakahoko totonú. Tautefua 'a niumotu'u Ka tautefua ha fo'i niumotu'u 'oku kei tatau pe hono 'aongá 'ona mo e ngaahi fo'i niu kotoa 'oku nau tau ha fuhinga niu. 'Oku 'ikai hōloa hono 'aonga 'ona ko 'ene toe tokotahá. Ko ha taha taukei, pea 'ikai hōloa 'ene taukeí 'ana 'i ha fa'ahinga feitu'u pe ngāue 'oku ne fai. Tō lou 'osi Ko ha 'ulu 'akau kuo 'osi'osingamalie hono laú he ngangana. Ko ha me'a kuo 'osi kotoa he mole. Tupu lautolo Koe lautoló koe 'akau totolo 'oku mālohi mo vave 'aupito 'ene mofelé. Ko ha me'a tupu mālohi pe taha tupu vave. 'Ulu 'akaua Ka 'i ai ha fanga ki'i 'akau iiki 'e tupu 'i ha lotolotonga 'o ha ngaahi fu'u 'akau lalahi, 'e 'ikai lava ke nau hao hake kinautolu ki 'olunga. Ko ha taha taukei ka 'oku 'ikai lava fakatokanga'i koe 'uhii ʻoku makāsia ia pe pulipulia he natula ʻo e 'ātakai 'oku 'i aí. Ngaahi Nouti mo e Ngaahi Liliu [160213] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´. [240722] Ngāue ʻaki e kipooti Tongá ke fakalelei e fakamamafa paú moe toloí.