Ko e Ngaahi Fonua, Tuʻunga Kolo mo e Mātanga 'o e 'Otu Tongá.

Tongatapu   ʻEua   Haʻapai    Vavaʻu   Niuafoʻou   Niuatoputapu


Ko ʻUiha mo hono ngaahi Mātangá

Ko e taha eni ha motu mohu tala ʻi he ʻOtu Tongá. Naʻe tuʻunga eni ʻi he mokopuna ʻo Malupō ko ʻUlukilupetea, he naʻá ne fālute ʻi hono hakó ʻa e ngaahi Haʻa Tuʻi mo e Houʻeiki lalahi ʻo e fonuá. Ko ia naʻe pau ke afea ʻa ʻUiha ʻe he ngaahi folau ʻa e Houʻeikí, pea ʻoku ʻikai ha ofo ai ʻi he lahi ʻa hono ngaahi mātangá.

Ko e ngaahi fakamatala ko eni ki ʻUihá ʻoku kamata ʻaki e peesí ko e maʻu mei he Tohi Silapa ʻa e Potungāue Ako ʻa Tongá ʻi he 1980 tupú. Ko e ngāue ia ne makatuʻunga ʻi ha ngaahi fakamatala ʻa Nōpele Malupō, kaeʻumaʻā ʻa Sā Foliaki pea mo Tuʻimoala Lolohea. ʻOku ʻi ai ʻa e loto houngaʻia moʻoni kiate kinautolu kotoa kuo nau toʻo ki ʻolunga mo fai mai ʻa e ngāue mahuʻingá ni.

ʻOku hokohoko atu leva e ngāue ke tānaki mo fokotuʻutuʻu mai e ngaahi fakamatala kotoa pē ʻoku ala maʻú pea mo e ngaahi maʻungatala ki aí.

Mātanga Hisitōlia mo e Tupuʻanga
ʻAuhangamea Ko e ava eni ʻi he potu tahi ʻoku tuʻu ʻi he vahaʻa ʻo Tatafa mo Uolevá. ʻOku ʻi ai e lau faka-siokālafí, ko e taha eni e ngaahi ava motuʻa taha ʻi Tongá. ʻOku pehē foki ko e ʻau ʻi he avá ni ʻoku fekauʻaki ia pea mo e teleʻa ʻi ʻEuá. Ko ʻene fā pē ʻa e teleʻa ʻi ʻEuá kuo ʻau ʻaupito ʻa ʻAuhangamea. Kuo lahi e ngaahi vaka kuo ngoto he avá ni, pea pehē ki he koloa mo e moʻui kuo ʻauhia ai. Ko ia ne ui ai ʻe Malupō ko e "ʻauha ʻanga meʻá" pea fai mai ʻo ʻiloa ko e ʻAuhangamea.
Hala Toaongo Ko e anga ʻo e tuʻu ʻa Malaʻe Lahí ʻoku tuʻu ʻo hanga ki tahi. Pea ʻoku ʻi ai ha kau ʻā toa ʻoku na tuʻu fehangahangai ʻo hangē ha hala ki he malaʻé. Ko e vanavanaiki ʻa e ongo kau ʻā toá ni ʻi he faʻaki ai ʻa e matangí ʻoku ui ai ko e Hala Toa Ongó. ʻOku kehe atu pē ʻa e ongo ʻa e ongo kauʻā toá mei ha toe ongo ʻa ha toa ʻi he motú.
Ko e taimi ʻoku fai ai ha takipō ki moʻungá ʻoku tū maama ʻa e fuʻu toa kotoa pē ʻi he Hala Toa Ongó.
Funga Veimapu ʻI he pau kia Taufaʻāhau te ne tauʻi e ʻa Laufilitonga ʻi he kolotau ko Velatá, naʻe meʻa mai ki ʻUiha kia Malupō, ko e piuaki ʻe ne taú. Ko e ongo mokopuna ʻo Malupoó ko Saulala mo Haveapava naʻe fakahangahanga ki ai ʻa e piuakí ni, ko e ongo māhanga pea ko e ongo toʻa.
ʻI hono fakahoko atu ʻe Malupō ki he ongo māhangá ʻa e ʻuhinga ʻo e meʻa ange ʻa Taufaʻāhaú, naʻe ʻikai ke na loto kinaua ke na kau mo Taufa'āhau. Ko hono ʻuhingā he naʻa na faʻētangata ʻaki ʻe kinaua ʻa Laufilitonga. Ko e faʻē ʻa Saulala mo Haveapavá ko Fatafehi Sisifā, ko e tuofefine tautehina tamai ia ʻo Fuanunuʻiava tamai ʻa Laufilitongá. Ko ia naʻe liuaki leva ʻa Taufaʻāhau ia mo ʻene kau folaú kae tuputāmaki lahi mo'oni ʻa Malupō ki hono ongo mokopuná ʻi heʻena fakafisingaʻi ʻa Taufaʻāhaú. Pea ko ia ko e teʻeki mamaʻo e folau ʻa Taufaʻāhaú kuo liliu e loto e ongo māhangá pea na fakahā ange kia Malupō te na ō pe ʻo kau mo Taufaʻāhau.
Na'a na oo ai ki fanga ʻo na mapuʻi e vaka ʻo Taufaʻāhaú. ʻOku pehē naʻe taha pē foʻi mapu ki vaká. Pea tali mai ʻe he foʻi mapu pē ʻe taha mei vaka. Talu ai hono ui ʻo e matātahí ni ko e Funga Veimapú, ko e femāpuʻaki ne hoko he ʻaho ko iá.
Makahokovalu Naʻe kole ʻa Malupō kia Saulala mo Haveapava ke na ngaohi hano faʻitoka he ko Malaʻe Lahi ia kuo tapu ia moʻo e fale pē ʻo e Tuʻí. Ko ia ne uki leva e ngāue ʻa e ongo māhangá pea na folau ki ʻUvea ʻo tā maka mei ai. Ko e lalahi ʻo e ngaahi fuʻu maka ne taá ko e fute ʻe uofulu tapafā tatau.
Ko ʻenau foki mai ki ʻUihá, ʻoku pehē naʻe toho tangata pē ʻa e maka ki he feituʻu ke tō aí. Naʻe pau ke toho e fuʻu maka ʻe taha ke aʻu pea toki toho e maka hokó. Pea kapau ko e toho atu e maká naʻe ʻikai ngaʻunu, naʻe tāmateʻi leva e toko taha ne taupotu ki he fuʻu maká ʻo lī he loto paepaé, kae hoko atu ai e tohó.
Ko hono fōtunga ʻo e tuʻu ʻa e makahokovalú naʻe tapafā tatau hono tefitó, ko e fuʻu maka ʻe valu ʻi he ngaahi tafaʻakí ʻe fā. Ko ia ne ui ai ko e makahokovalú. Naʻe ʻi ai mo hono faʻunga ʻato maka ki ʻolunga ʻi he funga tefitó.
Naʻe aʻu mai ki he 1940 naʻe ʻosi kamata pē holo ʻa e makahokovalú. Pea ʻi he afā ko ʻAisake naʻe holo kotoa ai ki lalo.
Maka Tōliʻa Ko e Maka Tōliʻá ʻoku tuʻu ʻi he loto mālie ʻo e Hala Toa Ongó. Ko hono fā lahí ko e mita ʻe 5 pea mita ʻe 6 hono lōloá.
ʻI he taimi ne tō ai e poʻuli he Fale ʻo Tupou I, naʻe ʻikai fakahāʻele ʻa e meʻafakaʻeikí ki he ʻapi ʻo Malupoó. Naʻe fakahāʻele pē mei kalia ki he Maka Tōliʻá. Ko hono ʻuhinga ia ʻo e ui ʻo e maká ni ko e Maka Tōliʻá, 'o hange ko e Fale Tōli'á, ko e fale ne fakatōtōla'ā ki ai e kau toulekeleká.
ʻOku ʻi ai mo e hisitōlia motuʻa ange ʻo e Maka Tōliʻá pea mo 'ene fekau'aki mo e tupu'anga 'o e hingoa 'o Malupoó. ʻOku hoko atu e ngāue ke tānaki mai mo e ngaahi fakamatala ko iá.
Malaʻe Lahi ʻOku mahino pē ʻa e ʻuhinga ʻo e ui ʻa e malaʻé ni ko Malaʻe Lahí, he ʻoku telio ai ʻa e ongo ʻalo ʻo Tupou I, ʻa Tévita ʻUnga mo Vuna. ʻOku ʻi ai foki mo e fonua loto ne teuteuʻi ʻe he kāingá moʻo e Tama Tuʻí, Tupou I, pea ʻoku kei tuʻu pē ai ʻo aʻu mai ki he ʻahó ni. ʻOku teʻeki pē toe telio ai ha ʻeiki ʻo aʻu ki he ʻahó ni.
Ko hono ʻuhingá he naʻe hala ʻa Tupou I ʻi Tongatapu. Lolotonga iá ʻoku ʻi ʻEua ʻa Malupō. Naʻe mahino ki he houʻeiki ʻo Tongá ko e aʻu mai pē ʻa Malupō ʻo fakahāʻele hono mokopuna Tuʻí ki ʻUiha. Ko ia naʻa nau alēlea leva ke nau kole kia Malupō ke tuku pē muʻa ʻa e meʻafakaʻeikí ke telio ʻi Tongatapu. Naʻe ongo moʻoni ki he houʻeikí, ko hai ia ʻe alea mo Malupō ʻi hono Mokopuna Tuʻí.
Neongo iá, naʻa nau kole kia Malupō ke ne fakaʻatuʻi muʻa ʻa e fakamasiva ki he fonuá ʻo ka fai pē haʻanā pule. Ko e toʻa poto mo ʻofa ʻa hono mokopuná. Kuo lava ʻo melino mo fakataha ai ʻa e fonuá kotoa. Ko ia ai, ʻoku tuha pē mo taau ki ha taki pehē ke tōtōfā pē mo tuʻupou ʻi he uhouhonga ʻo hono puleʻangá, ʻi hono kolomuʻá, ʻa Nukuʻalofa.
Ko ia ne fai ʻo tukulolo ʻa Malupō neongo naʻe ongo moʻoni ki hono lotó mo hono kāingá. Naʻe hoko leva ʻa Malaʻe Kula ko e telioʻanga ʻo Tupou I mo hono Hakó ʻo aʻu mai ki he ʻahó ni.
Ongo Haʻangana Ko e hingoa fakatenetene eni ʻo ʻUiha. Ko hono ʻuhingá naʻe ʻi ai ʻa e foha ʻo e Tuʻitongá ko Ngongoʻeiki pea naʻe ʻi ai hono ongo foha ko Nganaʻeiki mo Nganatatafu. Pea ʻi ai e ʻaho e taha kuo tala ange ʻe Nganaʻeiki kia Nganatatafu ke na ō ki Haʻamoa ʻo fai ʻene ʻeva ki he taʻahine ko Sinalauliʻi. Naʻe fai atu e folaú ʻo aʻu ki Haʻamoa. Pea ko ʻena aʻu atú pea hifo leva ʻa Nganaʻeiki ʻo fakaaʻu e fonongá kia Sinālauliʻi. Naʻe ola lelei pea alea leva ʻa Nganaʻeiki mo Sinālauliʻi te na hola ki Tonga. Ko ia naʻa na haʻu leva ki vaka ko e fakaangaanga ʻo e folaú.
Ko e omi ko iá ʻoku tokoto atu ʻa Nganatatafu ʻi vaka, naʻe nofo pē ia ʻi vaka ʻo leʻo vaka. Ko e tama talavou ʻa Nganaʻeiki, ka naʻe toe hulu atu e talavou ia ʻo Nganatatafú. ʻI he sio atu ʻa Sinālauliʻi kia Nganatatafú, naʻe ʻikai ke ne mataʻotaʻofi e hiki hono lotó mei a Nganaʻeiki kia Nganatatafú. Naʻe ʻilo leva ʻe Sinālauliʻi he ʻikai lava ia ʻo foki ki Tonga mo Nganaʻeiki ko 'ene manako ʻia Nganatatafú. Ko ia naʻe foki leva ʻa Sinālauliʻi ia ki ʻuta kae tou feinga atu ʻa Nganaʻeiki pe ko e hā e me'a kuo hokó. Feinga, feinga 'a Ngana'eiki mo e hoke'ia mo'oni hono lotó, kae 'ikai pē toe lava ha a'u kia Sinālauliʻi. Ne pehe leva 'e Ngana'eiki ke nau foki ā kinautolu ki Tonga.
Pea ko e liu mai ʻa e folaú ʻo ofi ki Tongá kuo maʻu ʻe Nganaʻeiki e kiʻi ika ne fufū he taumuʻa 'o e vaká. Naʻe huʻuhuʻu ʻa Nganaʻeiki pe ko e hā fua e me'a na'e toe hoko ʻi Haʻamoá. Pea toki tau 'ene fakakaukaú ʻi he fakatoʻotoʻo mai ʻa Nganatatafu ke maluʻi e iká. Tā ko ā ko e ika ko e ʻatu, ko e tōʻonga pō ia ʻa Sinālauliʻi kia Nganatatafu ki muʻa pea toki liu e folaú.
Feʻunga eni mo e aʻu hake ʻa e folaú ki he kauvai Hāʻanó. Ne tekeʻi ai ʻe Nganaʻeiki ʻa Nganatatafu ki tahi pea fakapuna atu ki ai mo ʻene ʻiká. Pea talu ai e nofo ai ʻa Nganatatafu mo e ʻatú, kae foki tokotaha pe ʻa Nganaʻeiki ki ʻUiha.
Pea ko e ʻuhinga ia ʻoku kava ai ʻa Malupō ʻia Havea Tuʻihaʻanganá, ko e lahi ʻa Nganaʻeiki ʻia Nganatatafú, pea mo e 'uhinga 'oku nofo Hāʻano ai ʻa e Tuʻihaʻanganá, pea mo e 'uhinga hono ui ʻo ʻUiha ko e Ongo Haʻanganá.
ʻŌvava ko Faimeʻalavá Naʻe ʻikai ko e keli pē ʻo Tanunga Popó naʻe hoko he lī taula ʻa e folau ʻa Taufaʻāhu ʻi ʻUihá. Naʻe hake atu e folau pea nau meʻa atu mo Malupō ki Uoleva ki he fuʻu ʻōvava ʻoku tali mai ai e kāingá. Naʻe meʻa leva ai ʻa Taufaʻāhau kae fai ʻe kole fakamolemole ʻe Malupō ʻi he anga fakatuʻa ʻa hono ongo mokopuná ʻi heʻena fakafisingaʻi ʻa Taufaʻāhaú.
Naʻe ongo kia Taufaʻāhau ʻa e lea ʻa Malupoó pea ne meʻa atu ke ui e fuʻu ʻōvavá ko "Folofola e Falá ka e Alea e Kāingá". Naʻe toki hoko atu leva e femeʻaʻakí ki he ngahi founga ʻe fai ʻaki ʻa hono kapa ʻo Velatá. Pea ʻoku ʻi ai e lau ʻa e punaké ko e fuofua falealea ia ne fai ʻi Tongá.
Hili iá naʻe failā leva ʻa Taufaʻāhau kae toki muimui ange ʻa Saulala mo Haveapava. Pea hoko ai ʻa e tau ʻi Velatá pea tō ʻa e mafí kia Taufaʻāhau. Ko ia ne liliu leva e hingoa e fuʻu ʻōvavá ki he "Faimeʻalavá".
Naʻe tuʻu e ʻata ʻo e fuʻu ʻōvavá ʻi he ngaahi sitapa motuʻa ʻo Tongá.
Tafetafe Toto Ko e kiʻi vai eni ʻoku tuʻu he matātahí. Ko hono angá ʻoku tafe mei ʻuta hono ngaahi matavaí, ʻa ia ʻoka mamaha te te lava ʻo sio ki ai.
Ka ko hono talatupuʻá tokua, ka ʻilo ange kuo tafe mai e ngaahi matavaí ni pea fiofio toto, naʻe mahino leva kia Malupō mo e kāinga ʻUihá kuo teu hoko ha meʻa lahi ʻi he fale ʻo e Tuʻí.
Pea ne hangē ʻa e matavaí ni ko ha tala fekaú ki ʻUiha. Ko ʻenau ʻilo pē kuo fai e anga ʻo e vaí naʻa nau teuteu leva ʻa Malaʻe Lahi ke maʻa mo maau telia ha meʻa ʻe hoko.
Tanunga Popo Naʻe ʻosi pē femāpuʻaki ʻi Funga Veimapú pea tafoki mai leva e folau ʻa Taufaʻāhaú. Pea nau feʻiloaki ai mo fai ʻenau ngaahi fakataha ko e faʻufaʻu e ngaahi meʻa ke faí.
ʻI he ʻosi kotoa ʻenau femeʻaʻakí naʻa nau hifo mai ki fanga fakamaʻu ʻaki ʻenau alēleá ʻenau keli e luo ʻe tolu ke tau ki tahi. Naʻa nau takitaha he luo, ʻa Taufaʻāhau mo Saulala mo Haveapava. Ko e pā ʻa e tahí kia Saulalá naʻá ne tuʻu hake ʻo lea, "Toʻo e foʻí ʻo tanu he ngaahi foʻi luo ko ení ke nau popo ai". Pea ʻi he fai ange ʻo ikuna ʻa Taufaʻāhau ʻi Velatá, naʻe ui ai pē feituʻu ko Tanunga Popo.
Naʻe hoko leva e ngaahi luó ni ko e feituʻu naʻe ʻave ki ai e longaʻi fānau ʻUiha naʻe tuai ʻenau totolo pe ko ʻenau lué. Ko ʻenau tuí ko e tanu ai e vaʻe ʻo e fānaú naʻe mālohi ai honau kauvaʻé pea vave ange ʻenau tuʻú mo ʻenau lué.
Toa ko Taufaʻāhau Ko e fuʻu toa eni ʻoku tuʻu taupotu taha ki tahi ʻi he ʻotu toa ʻo e Hala Toa Ongó pea ne fakahingoa ia ko e fuʻu Toa ko Taufaʻāhaú.
Ko e lolo ʻo e takipō ʻo ha meʻafakaʻeikí ʻoku fai ia mei he fuʻu toá ni. ʻE tuʻu e fahú mei he fuʻu toá ni ʻo kaila ke lolo e poó pea lolo ai.
Ko hono ʻuhinga ʻo hono lolo ʻo e poó mei he fuʻu Toa ko Taufaʻāhaú he ko Taufaʻāhaú ko e ʻalo ʻo Tupoutoʻa, pea ko e fehuhu ʻa Tupoutoʻá ko ʻUlukilupetea, ko e ʻofefine ʻo Malupō. Ko ia ai ko e fahu ʻo ʻUiha kotoá ko Taufaʻāhau. Ko e ʻuhinga ia hono ui ʻo e fuʻu Toá ko Taufaʻāhaú. Pea ko e ʻuhinga ia ʻoku tuʻu ai e fahú ʻo lolo e poó mei he lalo Toa ko Taufaʻāhaú.
Ko e hisitōlia mahuʻinga ia ʻo ʻUiha, pea ʻoku tonu ke tokangaʻi pea tauhi ke tuʻuloa.
Toa ko Tuʻaliuangá Ko e hingoa ʻo e fuʻu toa ʻi he matātahi ʻo ʻUihá. Ko e maʻu mei he meʻa ʻa Malupō ki hono ongo mokopuná, 'a Haveapava mo Saulala, ʻi heʻena fakafisingaʻi e piutau ʻa Taufaʻāhaú.
ʻOku pehē naʻa ne tuputāmaki mo ne meʻa atu, "ongo tuʻa liuanga".
Toka ʻa Tonga Ko e hingoa eni ʻo e ʻapi nofoʻanga ʻo Malupoó. Ko hono ʻuhingá ko e tukulolo ʻa Tonga kotoa ki he toʻa ko Taufaʻāhaú, ko e mokopuna Tuʻi ʻo Malupō.
Tulukina Vavaʻu ʻI he sitepu kaka ki Malaʻe Lahí, ʻoku ui ʻa e sitepu taupotu taha ki ʻolungá ko Tulukina Vavaʻu.
Ko e ʻuhinga ki he tangi ai ʻa ʻUlukālala ʻi hono fekau ʻe Tupoutoʻa ke telio ʻa Tupouniua ʻi ʻUiha, kae ʻikai fakahāʻele ki Vavaʻu.