Kaivai Ngangatu
(Koe Tohi Hohoko 'o Tuita)


Koe tohi hohoko eni 'o Tuita, koe kaivai 'oe folautahí moe toutaimoaná, pea mo hono hakó.


Koe ngāue eni 'a James Cocker, koe hako 'o Vuki, koe foha ‘o Tuita Kahomovailahi. 


14 Novema 2000
 



Koe Tupu'anga 'o Tuita


‘Oku ‘i ai e ngaahi fakamatala kehekehe ki he hingoa moe tupu'anga 'oe fuofua Tuita.  Koe faka’amu ke lava tanaki mai ki he tohi hohoko ni ha taimi.  Neongo e kehekehe ‘ae ngaahi fakamatala, ‘oku lelei pe ke fakalau kotoa na’a mole ha konga mahu’inga ‘oe tupu’anga. 


Ka koe taumu’a ‘oku hanga ki ai ‘ae tohi hohoko ni ko hono tanaki mo hono fakatahataha’i ‘oe ngaahi fehokotaki ‘oku lolotonga kei ma’u.  Ko ia 'oku lau pe ‘e he tohi hohoko ni koe hingoa 'oe fuofua Tuita ko Tuita, ke kamata mei ai 'ae hako 'o Tuita.  


Fakatatau ki he tukufakaholo ‘i he ngaahi hako ‘o Tuita, 'oku taku ne ‘i ai ‘ae Tuita ‘i ono’aho koe kaivai 'oe folautahi moe toutaimoana pea na’e hoko ia koe toutai tu’ukimu’a ‘ae Tu’itonga.  ‘Oku lau ‘e he tohi hohoko ni koe fuofua Tuita ai pe ia.  


‘I hono fao ki mui ‘oe ngaahi to’utangata mei he lolotonga ni, ‘oku fakafuofua koe fuofua Tuita na’e mo’ui ‘i he ngaahi ta’u ‘oe 1770.  ‘Oku kamata leva mei ai ‘ae tohi hohoko ni.




Koe Fanau 'ae Fuofua Tuita


Koe fakafuofua leva eni ki he fanau 'ae fuofua Tuita.  Koe kakai eni 'oku nau 'asi 'i he ngaahi fakamatala kehekehe koe fanau 'a Tuita, pea 'oku ngali na'a nau mo'ui 'i he taimi tatau 'i hono fao ki mui 'oe ngaahi to'utangata mei hotau kuonga ni.


Koe fanau 'ae fuofua Tuita ko: 

1. Tuita Fainga'anuku (na'e 'iloa ko Tuita Loholoho)
2. Popua
3. Sisi Taulelei
Ko 'enau fa'e ko Ngalu'afefine, koe 'ofefine 'o Niukapu Manumeipulotu. 


Na'e 'i ai 'ae tama ki mu'a 'a Ngalu'afefine kia Tuituiohu, foha 'o Mataeleha'amea TK4, ko Pasiaka.



 
Koe Tala 'oe Ta'ovala

'I ha folau ia 'e taha 'a Tuita moe kau toutai 'ae Tu'itongá, na'a nau afāngiaai  'i tahi.  Pea ko ʻenau liu mai ko iá kuo mahaehae honau valá.  Na'a nau ongoʻi ta'efe'unga ai ke nau foki atu ki he 'afio'anga (nofo'anga) 'oe Tu'itongá.  Ko ia naʻe to'o hifo ai 'e Tuita 'ae laa 'oe vaká 'o nau vahevahe 'o vala 'aki, pea nau toki hifo atu ʻaki moe ola 'oe toutaí ki 'uta.  'I he 'afio atu 'ae Tu'itongá ki heʻenau fotu mai, na'e mokoi (fiefia) hono finangaló ki he sīpinga vala fo'ou ne tu'uta mai 'aki 'e Tuita moe kau toutaí.  Ne tupu leva mei ai 'ae ta'ovala 'ae Tongá, koe faka'apa'apa ki he Tu'i, pea kuo hoko ia koe faka'ilonga fakafonua 'oe faka'apa'apa 'ae Tonga 'i ha fa'ahinga ha'ofanga pe.




Ko Popua

('Ofefine 'oe fuofua Tuita)


Koe fanau 'a Popua ko:
1. Kau'ulufonua
Ko 'ene tamai ko Tokemoana.


Pea fanau'i 'e Kau'ulufonua 'a 'Uluakimata mo Tongamafana. 


Pea fanau'i 'e 'Uluakimata 'a Lilo, koe foha 'o Tuita Polutele, pea 'oku hoko atu e hako 'o Lilo 'i he kupu kia Tuita Polutele.


Pea fanau'i 'e Tongamafana 'a Mo'unga, koe 'ofefine 'o Tu'uholoaki.  Pea koe fanau 'a Mo'unga ko Nukuopulotu, koe 'ofefine 'o Lolohea, foha 'o Mafitongutu mo Tupoumatu.  Pea fanau'i 'e Nukuopulotu 'a Kolokele, koe 'ofefine 'o Taumoefolau, mo Talime'alahi, koe foha 'o Avala'aetau Naufahu. 





Ko Sisi Taulelei

('Ofefine 'oe fuofua Tuita)


Koe fanau 'a Sisi Taulelei ko:
1. Laufilitonganiua. 
Ko 'ene tamai ko Tokemoana. 
2. Fetutuki
3. Tu'ipulotu 
4. Finau 'Ufimoho'ota
Ko 'enau tamai ko Tupoulahimu'a TK7.


Pea koe fanau 'a Laufilitonganiua ko Tulikihesina, koe tama 'a Tupoufalekakala, 'ofefine 'o Tupouto'a, foha 'o Mataeleha'amea TK4.


Pea ko Fetutuki na'e 'ave kia Alo, foha 'o Kafoa, foha 'o Mataeleha'amea TK4 kae 'ikai ha'ana fanau.


Pea koe 'ofefine 'o Tu'ipulotu ko Finau Sisi, koe tama 'a Puho'iavatahi, koe 'ofefine 'o Fuatakifolaha TH14.  Pea fokonofo 'aki 'e Fetutuki hono 'ilamutu, 'a Finau Sisi kia Alo, 'o fanau'i ai 'a Finaukaunanga mo Toe'umusi'i. 


Pea koe fanau 'a Finau 'Ufimoto'ota ko Moalavale mo Tauma'a, ko 'ena tamai ko Moala'eua, koe foha 'o Finautakatu'u, foha 'o Ma'afuotu'itonga TK6.




Ko Tuita Fainga'anuku

(Foha 'oe fuofua Tuita)


Na'e mali 'a Tuita Fainga'anuku mo Latu, koe 'ofefine 'o Alaipuku mo Taufa.  Ko Alaipuku koe foha 'o Tupouto'a, foha 'o Mataeleha'amea TK4.  Ko Taufa koe 'ofefine 'o Vaea, foha 'o Toalangainuku, foha 'o Vaea TH8 mo Mapaha'ano.


Pea koe fanau 'a Tuita Fainganuku mo Latu ko:
1. Tuita Polutele ('Upolutele)
2. Taiheunga




Ko Tuita Polutele

(Foha 'o Tuita Fainga'anuku)


Koe fanau 'a Tuita Polutele ko: 
1. Tuita Kahomovailahi
Ko 'ene fa'e ko 'Anaukihesina, koe 'ofefine 'o Ngalumoetutulu mo Si'ulua.  Ko Ngalumoetutulu koe foha 'o Ma'afuotu'itonga TK6 mo Ate.  Ko Si'ulua koe 'ofefine 'o Malupo Havea Polaufaivaka mo Nanasi Si'i.
2. Lilo
Ko 'ene fa'e ko 'Uluakimata, 'ofefine 'o Kau'ulufonua, tama 'a Popua, ofefine 'oe fuofua Tuita. 
3. Noa'isiapua
4. Nanamu'akosi
Ko 'ena fa'e ko Finaumuivai, koe 'ofefine 'o Tu'ihalamaka, foha 'o Vuna Tu'i'oetau TK5. 


Koe fanau 'a Lilo (foha 'o Tuita Polutele) ko:
1. Tonga 
2. Noa'isiapua
Ko 'ena fa'e ko Siuhi, koe 'ofefine 'o Fangaake, foha 'o Tuituiohu mo Ate. 


Pea koe fanau 'a Tonga ko Utuma'atu, koe foha 'o Viliami 'Ulima Motu'apuaka.  Pea mali 'a Utuma'atu Motu'apuaka mo Tepola 'o na fanau'i 'a Tulehu'afaikikava, Hakaumotu mo Masiu Motu'apuaka.


Pea koe fanau 'a Noa'isiapua ko Noapose mo Pepe, ko 'ena tamai ko Kapavale Moala.  Pea mali 'a Noapose mo Tupouava'ui 'o na fanau'i 'a Tuita, Vave, Sione Tu'itupou, Kami mo Melevesi Noapose. 


Koe fanau 'a Noa'isiapua ('ofefine 'o Tuita Polutele) ko:
1. Malakai Tonga 

Ko 'ene tamai ko Teuki'utavava'u, foha 'o Toutaitokotaha Tokemoana.


Pea koe 'ofefine 'o Malakai Tonga ko Ma'ata Mafi Heulaukau, ko ene fa'e ko Kesaia Lasini Kapa, koe 'ofefine 'o Alusa mo Vea.  Na'e mali 'a Ma'ata Mafi Hekulaukau mo Siosifa Motu'apuaka.


Koe fanau 'a Nanamu'akosi ('ofefine 'o Tuita Polutele) ko:
1. Tupoumatahiva
Ko 'ene tamai ko Hala'api'api
2. Silika
Ko 'ene tamai ko Veakoulo. 


Pea mali 'a Silika mo Tu'ifuapulepule, foha 'o Tupoulahisi'i TK10 mo Kongakava, 'o na fanau'i 'a Paluvava'u, Sisifa, Tupou'ahau, 'Atuohakautapu mo Fatuimoana.  Pea koe fanau 'a Fatuimoana ko Foukimoana, koe tama 'a Latuholeva, mo Moeakiola, koe tama 'a Fifita Sikiheifi.




Ko Tuita Kahomovailahi

(Foha 'o Tuita Polutele)


Pea koe fanau 'a Tuita Kahomovailahi ko:
1. Tupoukenutu
2. Sioana
Ko 'ena fa'e ko Tausisi
3. Tu'ilakepa Makahokovalu
4. Latuniua
5. Vuki
6. Latuola'ifotuika
7. Latu'otusia
Ko 'enau fa'e koe Tamaha ko Latufu'ipeka, koe 'ofefine 'o Tu'ilakepa Latunipulu'itefua mo Nanasipau'u TTF. 
8. Po'oi Niutupuivaha
9. Lataitokelau
10. Noa'isiapua
11. Nunufa'ekea
12. Fainga'anuku
Ko 'enau fa'e ko Finaukovi, koe 'ofefine 'o Po'oi, foha 'o Ngalumoetutulu mo Si'ulua.


Koe tama 'a Tupou Kenutu ('ofefine 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Vika Kaufusi


Koe fanau 'a Vika Kaufusi (tama 'a Tupou Kenutu) ko:
1. Afu Ha'amango 
2. Ma'ata
Ko 'ena tamai ko Ve'emolo mei Okoa, koe foha 'o Talikavili, mokopuna 'o Afu Ha'alaufuli.


Koe fanau 'a Sioana ('ofefine 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Makeleta Mafi
2. Uate


Koe fanau 'a Tu'ilakepa Makahokova lu (foha 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. 'Amelia Tu'imala
2. Latuniua
3. Lakepamo'afitu
Ko 'enau fa'e ko Fatafehimei, koe 'ofefine 'o Fuanunu'iava TT38 mo Finauha'akili.
4. Tuita Siaosi 'Ulukivaiola 
5. 'Amelia Noa'isiapua
Ko 'ena fa'e ko Fatafehifanga'afa, koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Siulolovao, koe 'ofefine 'o Sisitoutai Tokemoana mo Fataimoemanu Fotofili.


Koe tama 'a 'Amelia Tu'imala ko:
1. Latu'otusia Ha'amoa.


Koe fanau 'a Tuita Siaosi 'Ulukivaiola ko:
1. Sami Mafile'o
Ko 'ene fa'e ko Naukovi
2. Moaeteau
Ko 'ene fa'e ko Nanise
3. Siosateki Vuna
4. Lisita Ate
5. Hulita Tu'ifua
Ko 'enau fa'e ko Lesieli Afuha'apai, koe mali ia 'o Tuita Siaosi 'Ulukivaiola, koe 'ofefine 'o Avala'aetau Naufahu mo 'Alilia Funakitoutai. 


Koe fanau 'a Latuniua ('ofefine 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Manumataongo
Ko 'ene tamai ko Laufilitonga TT39
2. Setaleki Muimui
Ko 'ene tamai ko Tupoumalohi TK16.


Koe fanau 'a Manumataongo (tama 'a Latuniua) ko:
1. Nanasipau'u
Koe kitetama 'a Tu'ipulotupau'u.
2. Losaline Fatafehi
Koe kitetama 'a Mekemeke, 'ofefine 'o Po'oi Niutupuivaha mo Mateitalo. 


Koe fanau 'a Setaleki Muimui (tama 'a Latuniua) ko:
1. 'Anaseini Kaifonua'amanu
2. Mele Latainiu'ui
Ko 'ena fa'e ko Tu'ifangatukia Hepisipa, koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Latufakahau Kelesi. 


Pea mali a 'Anaseini Kaifonua'amanu mo 'Ulukalala Nafetalai Matekitonga 'o na fanau'i 'a 'Ulukalala Siaosi Finau Misinituituiovava'u.


Koe fanau 'a Vuki (foha 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Moaeteau
Ko 'ene fa'e ko Tupou
2. Fainga'anuku Fakatovolea
Ko 'ene fa'e ko Funakilotovale, koe 'ofefine 'o Havea Hikule'o Helu.
3. Niumataevalu 
Ko 'ene fa'e ko 'Uheina, koe 'ofefine 'o Mapaha'ano mo 'Anaukihesina.  Ko Mapaha'ano koe foha 'o Fuatakifolaha TH14 mo Nanasinifuna.  Ko 'Anaukihesina koe 'ofefine 'o Mafitongutu, foha 'o Maealiuaki TH15 & TK8. 
4. Malaki Lavulo I
5. Latuniua
6. Peau
7. Vuna
Ko 'enau fa'e ko Mafihape, koe 'ofefine 'o Tu'ipulotu Matapule mo 'Atuohakautapu.  Ko Tu'ipulotu Matapule koe foha 'o Mumui Mapatongia'amanu TK13 mo Toa.  Ko 'Atuohakautapu koe 'ofefine 'o Tu'ihalafatai TK9 mo Filiaimanuma'a.


Koe foha 'o Moaeteau (foha 'o Vuki) ko:
1. Tuitavuki.


Koe 'ofefine 'o Fainga'anuku Fakatovolea (foha 'o Vuki) ko:
1. Suliana Latuniua
Ko 'ene fa'e ko Ngalutoto.


Pea mali 'a Suliana Latuniua mo Tevita Kaumavae Tui'onetoa, koe foha 'o Tongapuku Tu'i'onetoa mo Seini Hoamofaleono, 'o na fanau'i 'a Malakai Lavulo II 'a ia 'oku tupu mei ai 'ae Ha'a Lavulo


Koe fanau 'a Malakai Lavulo I (foha 'o Vuki) ko:
1. Sione Talaumokafoa
2. 'Anaseini Tupouveihola
3. Vaohoi
Ko 'enau fa'e ko Luseane Halaevalu Mata'aho, 'ofefine 'o Tupouto'a TK17 mo Tupou'ahome'e.  Koe fanau foki ki mu'a 'a Luseane Halaevalu Mata'aho ko Pauline Fakahikuo'uiha ko 'ene tamai 'a Tu'iha'ateiho Havea Afi'afolaha, mo Kalaniuvalu mo Lavenia Veiongo ko 'ena tamai ko Laufilitonga TT39.


Pea koe fanau 'a Sione Talaumokafoa ko Sisilia 'Atuohakautapu (koe tama 'a Salote Fusipala), mo Langi (ko 'ene fa'e koe fefine Pukotala), mo Lasinikapa (ko 'ene fa'e ko Tupou Manakofo'ufa'u), mo Kavaha'apai (ko 'ene fa'e ko Tapaita Maile), mo Malakai Tu'ipulotu (ko 'ene fa'e koe fefine Tongoleleka).  Pea mali a Sione Talaumokafoa mo Mele Puatoka Malaloi 'o na fanau'i a 'Elenoa Fatafehi Ongoʻalupe, 'Asipeli Tu'ihalafatai, Melepoli, Nginginiofolanga, Kilimana mo 'Ufimomoko. 


Pea mali a 'Anaseini Tupouveihola mo Viliami Tungi Halatuituia 'o na fanau'i 'a Siaosi Tuku'aho.


Koe fanau 'a Peau (foha 'o Vuki) ko:
1. Tevita Fatafehi
2. Meleni
3. 'Akanesi Tu'ifua
Ko 'enau fa'e ko Tupoutu'a Lamanukilupe, koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Fala'aetau.


Pea koe fanau 'a Tevita Fatafehi ko Sami Niumataevalu (ko 'ene fa'e ko Kalesita mei 'Uiha), mo Tupou (ko 'ene fa'e mei Ha'apai pe mo ia).


Pea koe tama 'a Meleni ko Sione Te'ekosi, koe foha 'o Siale 'Ataongo, foha 'o 'Enele Ma'afuotu'itonga mo 'Elenoa Ngataealupe.


Pea mali 'a 'Akanesi Tu'ifua mo Veikune Siosateki Tonga, 'o na fanau'i 'a Veikune Osaiasi Tonga Fotu'afalefa, Melenaite 'Uheina mo Latuniua.


Koe 'ofefine 'o Vuna (foha 'o Vuki) ko:
1. 'Ana Vaokolo


Koe fanau 'a Latuola'ifotuika ('ofefine 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Fonokimoana 
Ko 'ene tamai ko Tu'ifua 'Anaukihengalu, koe foha 'o Tu'ihalafatai TK9.
2. Naulivou
Ko 'ene tamai ko Vakautapola, koe foha 'o Tupouha'apai mo Fatafehiholeva.  Ko Tupouha'apai koe foha 'o Tongamana, foha 'o Tupoulahimu'a TK7.  Ko Fatafehiholeva koe tama 'a 'Ulukilupetea kia Talaumokafaoa, foha 'o Tu'ipulotu'ilangitu'oteau TT35.


Koe fanau 'a Latu'otusia ('ofefine 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. 'Emeline Moalapau'u
Ko 'ene tamai ko Talia'uli Makapapa.


Koe fanau 'a 'Emeline Moalapau'u (tama 'a Latu'otusia) ko:
1. Tuituiohu
2. Sione To'imoana
3. Tu'imoala
Ko 'enau tamai ko Liemalohi, koe foha 'o Finaupipiki, foha 'o Tuituiohu. 


Koe fanau 'a Po'oi Niutupuivaha (foha 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Mekemeke
Ko 'ene fa'e ko Mateitalo, koe 'ofefine 'o Tu'i'afitu Tongamakave.
2. Manase Kahomovailahi
3. 'Ulukilupetea
Ko 'ena fa'e ko Siulolovao, 'ofefine 'o Sisitoutai mo Fataimoemanu.


Koe fanau 'a Mekemeke ('ofefine 'o Po'oi Niutupuivaha) ko:
1. Losaline Fatafehi Halao'uvea
Koe kitetama 'a Manumataongo, foha 'o Laufilitonga TT39 mo Latuniua. 


Ko Manase Kahomovailahi (foha 'o Po'oi Niutupuivaha) na'e mali ia mo 'Anaseini Tokilupe'evaitoafa, 'ofefine 'o Tu'ivakano Viliami 'Aokatoa mo Fusikaunanga.  Pea koe fanau 'a Manase Kahomovailahi mo 'Anaseini Tokilupe'evaitoafa ko:
1. Taeao Kaho
2. Latu Sokopeti Kaho
3. Tu'ivakano Tevita Sanga'upolutele Kaho
4. Tu'ivakano Siosiua Niutupuivaha Kaho
5. Sioape 'Aloko'ulu Kaho
6. 'Ana Kaho
7. Manase Kaho
8. Sione Kaliopasi Fe'iloakitau Kaho


Koe tupu'anga ia 'oe Ha'a Kaho 'o Nuku'alofa.


Koe fanau 'a Noa'isiapua ('ofefine 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Fifitahape
2. Munakifalemei
Ko 'ena tamai ko Fuapau


Koe fanau 'a Fifitahape (tama 'a Noaisiapua) ko:
1. Sisilia Tupoumolakepa
2. Latu
3. Ngalupepeloa
4. Mele Siu'ilikutapu
Ko 'enau tamai ko 'Isileli Tupou Angaangamofai, koe foha 'o Paluvale mo Sisile'o.
5. Tu'inauvai Tupou
Ko 'ene tamai ko Ma'u mei Lape.


Ko Sisilia Tupoumolakepa na'e mali mo Motekiai Halaholo Mafile'o, koe foha 'o Paula Halaevalu mo 'Alisi Numia, 'o na fanau'i 'a Sione Lamipeti, Siosaia Afuitangimana Sipukako mo 'Anaukihesina Mafile'o. 


Ko Tu'inauvai Tupou ko hono 'ofefine 'a Sisilia Fatafehi Tupou (Tupou Leveni), koe tama 'a Mafikihakautapu Finefeuiaki, koe 'ofefine 'o Nuku Sosaia Finefeuiaki. 


Koe fanau 'a Munakifalemei (tama 'a Noaisiapua) ko:
1. Lupemeitakui
2. Sokopeti 'Atuohakautapu
3. Mele Teukialupe
Ko 'enau tamai ko Metuisela Vehikite, koe foha 'o Talakai Vehikite.


Ko Lupemeitakui na'e mali mo Isileli Fehoko, koe foha 'o Siaosi Filiaipulotu, 'o na fanau'i 'a Losana Tuputupu, Kalolaine Toe'umu, Elisiva Finau, Fatafehi, Kailahiovava'u, Siosaia Fehoko, Filiaipulotu, Tavake, Sione, Makanesi, Alipate mo Sekonaia Fehoko.


Ko Mele Teukialupe na'e mali mo Soakai 'o na fanau'i 'a Hiko, Uaisele Fana, Sioeli Soakai, Fehoko, Nunia 'Umukisia mo 'Amelia. 


Koe fanau 'a Fainga'anuku (foha 'o Tuita Kahomovailahi) ko:
1. Siaosi Fainga'anuku


Ke toki hokohoko atu.



Ngaahi Liliu
[100411] To'o 'oe [ ] mei he fakafikefika tu'i.
[090911] Liliu e faka'otu'otu 'oe fanau 'a Vuki ke lahi 'a Moaeteau, Fainganuku mo Niumataevalu he na'e toki nofo 'a Vuki mo Mafihape ki mui. 
Liliu moe faka'otu'otu 'oe fanau 'a Peau, foha 'o Vuki ki honau faka'otu'otu 'oku ha he tohi 'a Fohepapalangi [1903], peesi 39. 
Kimu'a ia na'e lahi 'a Tu'ifua, hoko 'a Tevita Fatafehi, pea si'i 'a Meleni.
[120313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´.

JamesCocker14Nov00