Ko e Tala 'o Tuita mo e Ha'a Fokololo 'o e Haú Ko e talanoa eni kia Tuita mo e 'uhinga 'oku Taki ai 'i he Ha'a Fokololo 'o e Haú. ʻOku makatu'unga e talanoá ni he manatu ki he tupu haké mo e fa'a fanongo he ngaahi fananga mahu'inga mālie 'a Māsiu Moala he Letio Tongá. 'I he konga ki mui 'o e Senituli 17 nai, 'a ia ko e ngaahi ta’u ia ofiofi ki he ta'u 1699, na'e fanau'i ai 'a e Tuita na'e tupu 'o hoko ko e Kaivai mo'oni 'o Tonga 'i hono kuongá. Ko e Tuita ko ení na'á ne tataki e fefolau'aki 'a e kalia 'a e Tu'i Tongá, pea na'e 'i ai pe 'e ne kauvaka makehe, ko e toko tolungofulu tupu nai. 'Oku pehē na'a nau folaua e ngaahi 'otu motú, pea 'ikai ha halangavaka pe potutahi 'e ta'e'iloa kia Tuita. Ko e Tuita ko ení na'e toe 'iloa ko hono fu'u kafá. Ko hono talá, ko e liu pe 'a Tuita mei ha fonua, na'e kūkūtaki loto pē 'a e kakai fefine 'o e fonua ko iá he 'ofa kia Tuitá, kae fakamanatu 'aki pē kinautolu 'e Tuita 'e ne ngaahi fo'i fakapona ki hono fu'u kafá. Pea kuo 'osi atu eni ha ngaahi ta'u lahi 'aupito, kuo toulekeleka 'a Tuita, pea fakapoopoo'uli hono matá, pea 'ikai kei lava 'o lue. Ko e pehē tokua ko e taimi ko iá kuo 'i he teau tupú 'a e ta'u o Tuitá pea 'iloa pe eni ko Tuita Vaivai. Fe'unga ia mo e teu folau 'a e Tu'i Kanokupolú ki Fisi pea 'alu atu e fekau kia Tuita ke kau mai ki he folaú. Na'e maau e kau folaú, kau ki ai e Fokololo 'o e Haú, pehē ki honau takí, 'Akauola, pehē ki he Kaivai ko Ulá. Pea fakafe'ao atu leva 'i tafa'aki 'a e vaka 'o Tuitá mo 'ene kau tangatá. Pea fai e folaú 'o a'u lelei ki Viti Levu. Pea ko 'enau liu mai ko iá kuo too e fu'u matangi, pea nau 'auhia laulau'aho ai, ko e 'aho 'e hongofulu tupu nai. Ko e maluu hifo 'a e matangí kuo fu'u tu'apoo fakapoopoo'uli. Pea fekau atu 'e he Tu'í ke hoko atu e folaú. Ka kuo fuoloa eni 'oku 'ikai nga'unu e vaká. Fekau atu 'e he Tu'í ke ui mai a 'Akauola mo Ula pe ko e hā e me'a 'oku hokó. Ko 'ena a'u maí moe kole fakamolemole, ko e langí 'oku fai hono siofí ka 'oku te'eki hā lelei e 'otu Kaveingá. Lolotonga iá kuo ongona atu e feuiakí ki he vaka 'o Tuitá pea ne 'eke ko e hā e mea 'oku hokó? Nau tali atu kuo hē fonongá. 'Ai e fu'u kahii 'a Tuita mo ne tahataha atu ki he tafatafa vaká. Na'a ne faa hifo leva ki vai pea ne 'ohake hono hima 'o fokotu'u ki he 'ataá, 'o ne pehē atu ... "oku tau kei 'i he potutahi Fisí pe, hu'u ki Hahake he toenga 'oe poó ni". Ko ia ne fakahoko atu ki vakalahi pea fekau 'e he Tu'í ke nau fai ki ai. Ko e hengihengi haké 'oku nau kei hu'u pe ki Hahake, toe fā hifo'a Tuita ki tahi. Pea ne pehē atu ... "oku sai, kuo tau 'i he potu tahi Lakepá eni, ko 'etau a'u pe 'o fakalaka 'i Lakepá pea tau hu'u ki Tonga Hahake". Ko e fifili loto pē 'a e kau folaú, he na'e 'ikai hā ha motu ia, ko e tahi 'ata'ataa pe. Ka ko e fuoloa si'i pe mei ai kuo ongo na hake ... "niu e! niu e!" ... pea ko 'enau ofi atu ki he motú, kovi e loi!, ka ko Lakepa. Ko ia ne hoko atu ai pē folaú mo e fekau 'a e Tu'í ke nau muimui ki he angi 'a Tuitá. Pea ko e fotu mai 'a e 'Otu Tongá ne fekau atu 'e he Tu'í ke ofi mai e vaka o Tuitá, pea fakataha atu mo 'Akauola mo Ula mo e Fokololó. Pea fekau atu 'e he Tu'í, ko e 'aho ko ení 'o fai atu te mou fakaaongoongo kia Tuita. Pea 'Ulu ai 'a Tuita 'i he Ha'a Fokololo'oehaú mei he 'aho ko iá. Pea fai 'o hoko mai kuo kakato e ngaahi 'aho 'o Tuitá pea ne hiki. Pea fakamā'opo'opo 'e he'ene kauvaká hono ngaahi naunaú, kau ai 'ene fu'u kafá. 'Oku pehē ko e fu'u kafá kuo fe'unga eni mo e ofa e uangeau tupu. Pea nau pehē ke nau lau angé ngaahi fo'i fakaponá, he na'e 'ikai pulia 'iate kinautolu e founga honau takí. Nau lau haké ko e fo'i fakapona 'e toluafe. Nau kakata faka'osi ai, ko 'enau manatu melie, mo'oni pe ia ko honau takí ko e kaivai 'i moana, ka ko e kūkūtaki'anga 'o e to'ulupe 'e toluafe 'i fanga'uta. Ne tupu ai pē ai e ngaahi hingoa tupu'a 'o Tuita, 'a e Tuita Toluafé, Fāfākivaí mo e Fāfākitahí. Ngaahi Liliu [130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´.