Koe ngaahi Palōveape eni fekau'aki moe Va'inga´
.
Va'inga 'ae Fanau
Fanifo
Fuhu & Fangatua
Heulupe
Lafo
Velo Fa & Sika
.
Koe Va'inga 'ae Fanau
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Hange ha hapohapo tangamimi Koe hapohapo tangamimi koe va'inga ia na'e ngaue'aki ai e tangamimi 'oe puaka hili hono tamate'i.  Na'e puhi ia hange ha pula 'o hapohapo 'e he tamaiki. Koe fakalea ki ha vaka kuo hopohopokia 'i ha tahi peau, pe ha me'a kuo ma'ali'ali he 'ata.
Hange ha moli to'o huhu Koe to'o huhu koe va'inga ia na'e ngaue'aki ai 'ae molitonga.  Na'e tautau e fo'i molitonga 'i he afo pea tu'u takitauhi leva e fanau mo 'enau va'a 'akau 'o hoka 'aki e fo'i moli.  Koe taha na'a ne lava o hoka'i tu'o hongofulu e fo'i moli ko ia na'e malohi.  Koe 'uhinga e hingoa 'oe va'inga ki hono huhu'i 'oe moli 'aki e va'akau pea to'o kae 'ilonga he sino'i moli. Koe fakalea ki ha taha pe me'a kuo lavelavea hono sino 'o hange koe fotunga 'oe moli to'o huhu hili hono hoka 'e he fanau.
Hange ha hua ka matakai pipiki Koe matakai pipiki koe va'inga ia na'e hanga ai 'e ha taha 'o kuku ha me'a 'i hono nima kae feinga e tamaiki ke fakakata'i pe faka'ohovale'i (koe huaa ia) ke hanganoa, kae fakahomoki e me'a 'i hono nima.  Koe matakai koe ui ia 'oe me'a na'e ma'u ai 'ae kai 'i ha fa'ahinga va'inga pe, 'a ia koe matakai 'i he matakai pipiki koe me'a na'e kuku he nima.  Koe fiu feinga'i ha taha ke mavae mo ha'ane koloa, pe male'ei mei ha'ane tefito'i tui.
Matakai ngalo, 'oua e kau. Koe matakai ngalo koe va'inga ia na'e tanaki ai e fanga ki'i va'akau iiki 'o fakafo'ohifo'i ai 'ae kato louniu kae takitaha feinga e ki'i leka ke heu e fanga ki'i va'akau iiki ki hono fa'ahi 'aki ha va'akau loloa na'e fakahu he avaava'i kato.  Koe pehe pe 'e ha ki'i leka kuo lahi 'ene matakai 'i ha toe taha na'a ne kaila leva "matakai ngalo 'oua e kau".  Koe 'uhinga ke fakangaloki e matakai ia 'oku te'eki heu ('oua e toe kau ia he lau), ka nau lau e matakai kuo 'osi heu pe kohai 'oku lahi taha, pea koe malohi ia. Koe fakalea ke fakangalo'i ha konga 'o ha ngaue kuo 'ikai toe fu'u mahu'inga he kuo 'osi e taimi ne totonu ke fai ai, pe kuo lava 'ae konga ia 'oku mahu'inga.
.
Koe Fanifo
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Auhia 'a motu'a fanifo Ka 'auhia ha taha taukei he fanifo te tau 'amanaki lelei pe ke toe hao mai.  Ka 'auhia ha taha vale pe fo'ofo'ou te tau manavasi'i na'a 'ikai toe hao mai mei moana. Ko ha taha 'oku fehangahangai mo ha faingata'a ka 'oku tau falala pe te ne lava'i e faingata'a ko ia tu'unga 'i ha'ane poto mo taukei.
Fanifo kave papa Ka 'oku te vale he fanifo te te fakafalala pe ki he'ete papa fanifo kete teekina ai. Ko ha taha kuo hao mei ha faingatamaki koe 'uhi ko hano tokoni'i ia 'e ha taha pe ha me'a kehe, ka 'oku 'ikai ko hono poto pe malohi pe 'o 'ona
Holo pe tu'u kae ngalu e fasi 'Oku tali 'e he kau fanifo 'ae ngalu (peau lalahi) 'i 'ulu'ulu.  Ka fasi e ngalu (ake 'o mapelu fisihina 'ae funga peau) te nau hopo ki ai 'o heke ai ki 'uta.  'I he taimi e ni'ihi kuo maau e kau tu'u kae 'ikai ha ngalu 'e fasi pea taimi e ni'ihi kuo mo'u tu'ua e kau tu'u ia kae fasi hake e ngalu 'o fakalaka ki 'uta.  Koe poupou ke 'oua e fiu he tali he 'e hoko mai pee 'ae faingamalie pea 'e monu'ia 'akinautolu 'oku 'ikai fiu ngofua.
.
Koe Fuhu, Fangatua & Toutakao
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Fetaa'aki 'a fe'ilo'aki Ka fetaulaki ha ongo tama fangatua 'oku na fakatou poto mo taukei he fangatua, 'e hange ha faiva malie 'e na fetaa'aki sino. Koe fetaulaki malie 'a ha ongo tama pe fa'ahi malohi pe poto pe taukei tatau.
Mafi too ki Ha'a Tuele Koe mafi koe lea motu'a ki he malohi pe ivi lahi.  Ko Ha'a Tuele 'oku pehe koe Ha'a mei Ha'amoa na'a nau taukei he fangatua pea ka 'i ai ha taha 'e polepole ki Ha'a Tuele 'oku pehe koe taha to'a mo'oni ia.  Kae taimi e ni'ihi koe lii pe 'ae fo'i polepole to'aa ia ki loto mala'e ka 'oku ne 'osi 'ilo pe 'e ia 'oku fu'u mama'o 'a Ha'a Tuele ia ke nau fanongo mai pe te nau a'u mai.  'A ia 'oku hangehangee 'oku too atu e mafi ia 'oe to'a ko ia ki he hala'ataa. Koe polepole lahi he mama'o.
'Osi'osi palalafa Na'e ngaue 'aki e palalafa ki he ako fetaa'aki 'ae kau tau.  Ka havehave pe 'osi'osi e palalafa, koe faka'ilonga ia 'oe fakamatoato 'ae kau tau mo 'enau mateaki'i honau fa'ahi. Ko ha ngaue pe teuteu kuo fakahoko 'aki e lelei taha pe fai mateaki'i.
Sai e toka ka koe tuee Vakai ki he Teu toka ka koe tuee.
Taa si'i, taa lahi, taa atu pea ke tangi Ka tau taa ha taha lahi mo ha taha si'i, 'e vevela ange e taa 'ae tama lahi he taa 'ae tama si'i he 'oku ivi lahi ange ia, pea 'e iku pe ki he tangi 'ae tama si'i. Koe fakatokanga ki he tamaiki iiki ke fakafuofua 'enau talahu'i na'a faifai pea ala atu e taha lahi ka toe tangi.
Teu toka ka koe tuee Ko ha taha kuo ne ongo'i kuo 'osi hono ivi pe a'u ki he mamahi'ia kae 'ikai lava fo'i leva koe tuee 'ae kau mamata. Ko ha taha 'oku 'ikai loto ke fo'i pe tukulolo.
Toka 'a puaka Taimi e ni'ihi ka tokoto ha puaka he kelekele 'oku hange koee 'oku matee ia.  Ka koe 'ohovale pe kuo male'ei hake ki 'olunga.  Ka tokalalo ha taha fangatua, 'ohovale pe kuo ne ala hake 'o ha'aki hifo 'ae tama 'e taha ki lalo kae toka 'olunga ia. Ko ha taha 'oku too lalo kae lava pe ke toe ikuna, pe ko ha fe'auhi 'oku te'eki lava tala pe kohai 'e malohi.
Toka ki mala'e Ko ha taha kuo fo'i 'i ha fe'auhi fangatua ka neongo ia na'ane a'u tonu ki he mala'e fangatua 'o milimilisino moe kau to'a 'oe fe'auhi. Koe vikia 'o ha taha kuo ne fo'i 'i ha fe'auhi ka na'a ne fakahoko hono lelei taha ki he 'osi.
Vaafeiofi Koe toutakao koe fe'auhi fangatua 'a ha ongo fa'ahi lalahi 'e ua kae fetaulaki tahataha.  Ki mu'a pea kamata e fe'auhi 'oku takitaha fakasio pe 'ehe tama hono hoa.  Koe va-fei-ofi koe faka'amu 'ae tama fangatua ke fei mo hoko mai e taimi ke fetaulaki ai mo hono hoa.  Koe faka'amu pe 'amanaki ke hoko mai ha me'a kuo fai ki ai ha tali.
.
Koe Heulupe
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Ala i sia, ala i kolonga Koe heulupe na'e 'ikai ko ha va'inga 'ata'ataa kae hange ha sipoti taanaki lupe kai ma'ae hou'eiki pea fa'a kau pe (pe maa'imoa 'i he lea fakahouhou'eiki) mo hou'eiki he heulupe.  Koe sia koe fo'i ma'olunga ia na'e fakavaoa mo 'ulu'akau'ia pea tauhi pehe'i pe ke lata ki ai e fanga lupe 'o teuteu ki he taimi heulupe.  Koe kolongaa ko hono ui ia 'oe nofo'anga 'oe kainga na'a nau tauhi ki he tu'i.  'A ia koe lava pe heulupe pea tanaki mai e lupe ki he kolongaa ke teuteu'i atu ai ki he kai (pe 'ilo pe taumafa 'i he lea fakahouhou'eiki).  Ka 'i ai leva ha taha ne taukei 'i he heulupe pea toe poto hono teuteu'i 'oe lupe ki he kai koe tokotaha ia na'e lau 'oku tonu 'ene 'i sia, pea toe tonu 'ene ala 'i kolongaa. Ko ha taha 'oku taukei he me'a kotoa.
Fakala'a i sia melie Koe taimi lelei taha ki he heulupe koe pongipongi moe efiafi koe malumalu mo mokomoko lelei ai 'ae 'aho.  Kae kapau 'e lahi e lupe he sia (koe melie ia 'ae sia) 'e ifo pe la'aina ia he lolotonga e heulupe.  Ko ha ngaue kuo fakahoko neongo ha faingatamaki pe taimi hala kae ola lelei pe 'amanaki ke ola lelei. 
Fakala'a i sia tamaki Ko ha heulupe ho'ata koe lahi 'ae lupe kae 'ikai ola lelei. Ko ha ngaue kuo te hela ai kae 'ikai ola lelei.
Fakamuimanoa Koe manoa koe loufau ia 'oku nono'o 'aki e va'e 'oe lupe mounu.  'Oku puna leva 'ae lupe mounu 'o tauhele'i mai 'ae fanga lupe kehe.  Ko fe pe feitu'u 'e puna ki ai 'ae mounu he siaa 'e lava pe 'o fakatotolo 'o ma'u ki he mui'i manoa. Ko ha me'a kuo puli fakataimi kae sai pe he'e kumi pe ia 'o ma'u, pe ko ha talanoa kuo tuku kae toki hoko atu ha taimi kehe.
Motu manoa Ka puna e mounu 'o mama'o pea faingata'a hono toe fusi mai 'aki e manoa 'e tu'usi leva e manoa kae tukuange e mounu ke hao na'a lavea. Ko ha me'a kuo puli pe motu pe 'alu 'aupito.
Koe navau ke ha  Koe navau koe fo'i faka'ilonga na'e ha'i ki he va'e 'oe lupe mounu.  Na'e fa'a 'eke 'e he kau ta'emaheni 'i he heulupe pe koe toe navau ke ha he 'oku 'osi mahino pe 'ae mounu ko 'ene lalata pea toe ha'i ki ai foki moe manoa. Ko hono faka'ilonga'i ha me'a kuo 'osi mahino pe toe kole ha me'a kuo 'osi kole. 
Kuku kaunaka Koe kaunaka koe ongo va'akau ia na'e nono'o ki ai 'ae muniao.  Koe muniao koe kupenga heulupe ia.  Na'e pau ke kuku ke ma'u 'ae kaunaka he ka 'ikai 'e fute pe fanga lupe ia ne 'osi ma'u 'o toe hola. Ko ha ngaue mahu'inga pea pau ke fai 'aki 'a hoto lelei taha koe mahu'inga ke lelei hono ola. 
'Oku tatau eni moe Pukepuke 'a fufula 'i he peesi Paloveape Manu.
Mounu vaoa Ko ha fo'i mounu ne 'osi lalata ka kuo hola pea toe foki ia 'o kaivao.  Ko ha taha ne liliu hono anga pea fai atu pe kuo toe foki pe ia ki hono anga motu'a. 
'Oku tatau eni moe Foki e kuli ki he'ene lua pea moe Puaka toe fakapelepela 'i he peesi Paloveape Manu.
.
Koe Lafo
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Aufua 'a Tefuli Ko Tefuli koe tangata mei Feletoa, Vava'u, na'e ongoongoa 'ene taukei he va'inga lafo.  Na'e a'u hake 'ae lafo ki Mu'a pea fie va'inga (pe maa'imoa 'i he lea fakahouhou'eiki) 'ae Tu'itonga pea fie hoa ia mo Tefuli.  Na'e kamata leva e fe'auhi pea fakalaka e ongo hoa e taha.  Koe a'u pe ki he taimi o Tefuli, na'ane lafo'i atu pe 'ene fo'i tupe 'o fakalaka he tupe 'ae ongo hoa 'e taha pea hilifakia tonu pe he teputepu 'oe mu'afala.  Ko ia na'ana malohi ai kinaua moe Tu'itonga.  Talu mei ai koe 'i ai pe ha fo'i lafo pehe na'e ui pe koe 'aufua 'a Tefuli.  Koe 'aufua koe ikuna'i kakato. Ko hono lava'i 'o ha me'a na'e ngalingali 'e 'ikai lava.
Fua tuku 'ulu Ka 'ikai mahino pe kohai 'oku ofi taha 'ene fo'i tupe ki he mu'afala, na'e fua 'aki e ofi 'oe ongo fo'i tupe ki he tapa'i fala 'ae tu'aniu.  Koe fua ko ia na'ane fakamahino'i e tokotaha 'oku i 'ulu.  Ko hono fakapapau'i faka'osi 'o ha me'a kuo tupu ai ha fakafekiki.
Kai pe 'ae toekai Koe fo'i tupe na'e fuofua lii na'e ui koe tukumu'a, pea koe fo'i tupe na'e lii fakamuimui na'e ui koe toekai.  'Oku faingamalie lelei ange ma'u pe 'ae toekai he koe faingamalie ia ke lakasi ai 'ae tukumu'a. Koe lava lelei ha me'a makatu'unga 'i ha faingamalie lelei kuo ma'u.
Mata lafo lau kai Koe anga maheni 'oe va'inga lafo na'e tapu 'aupito ke toe laukai hake ha taha na'e 'ikai kau he va'inga, 'a ia koe kau mamata kotoa ia.  Ka fai ange kuo homo hake ha laukai mei ha taha 'oe kau mamata koe tautea'i lahi 'e he kau va'inga moe kau mamata pe. Koe fakatokanga ki he kau mamata ke nau mamata 'ata'ata pe 'oua e fiepoto.
Nai Huni Koe huni ko hono ui ia 'oe konga feta'aki na'e vali 'aki e pate lafo ke hekeheke.  Ko hono vali 'oe pate na'e vali tokanga 'aupito he ka fu'u lolololo 'e heke pate ia 'o to ki tu'a mei he fala lafo, pea ka 'ikai fe'unga 'e 'ikai fu'u heke lahi e fo'i pate ia. Ko ha taha kuo feinga ke fakapotopoto'i ha konga 'o ha ngaue pea tupu ai e 'ikai lava kakato e ngaue ko ia.
Olo fakalafokoa Koe lafokoa koe fo'i lafo fakakai (fakatupu ai e kai).  Koe 'uhinga 'ae olo ki he lelea fakatauvele 'ae kaunga lafo ki he taha teu lafo ke fehalaaki 'ene lafo.  Na'e tapu e olo ka na'e kei fai pe ia 'ehe kau fe'auhi ka ma'u ha faingamalie.  Koe vele'i ha taha ke fehalaaki 'ene me'a 'oku fai.
'Oua e matafala ua Koe fe'auhi lafo na'e fai he fu'u fala loloa.  Koe fe'auhi mei he faha'i fala 'e taha ki he faha'i fala 'e taha (ikuna ki he mu'afala).  Koe fe'auhi hoa tautautokoua.  Na'e tu'u hoto hoa moe hoa 'oe fe'auhi he mui'i fala 'e taha 'o tali mai mei ai ka te lafo fetongitongi atu kita moe fe'auhi mei he mui'i fala 'e taha.  Ko hoto hoa leva moe hoa 'oe fe'auhi na'ana laukai mo fua e atu 'ae ngaahi fo'i lafo mei he faha'i e taha.  Pea koe lava pe ia pea na lafo mai leva ki naua ka te laukai atu kita moe fe'auhi.  Ko 'uhinga 'oe 'oua e matafala ua ke tuku pe ki he ongo me'a he mui'i fala 'oku fai atu ki ai 'ae lafo ke na fai e lau moe fua 'ulu.  Takitaha tokanga pe ki hono mui'i fala.  Koe fakatokanga ke takitaha tokanga pe ki he'ene konga ngaue.
Too too 'a motu'apa'anga Koe ngaahi fo'i lafo, 'a ia na'e toe 'iloa koe ngaahi fo'i tupe pe koe ngaahi fo'i pate, koe ngaahi fo'i pa'anga.  Koe pa'anga koe fua'i'akau momoa fopotopoto lanu 'uli'uli kae falati.  (Koe pa'anga 'oku vesa va'e mo nima 'aki 'e he kau kailao).  Koe motu'a pa'anga koe ngaahi fo'i pa'anga folalahi.  Na'e taitaimi'i pe hono ngaue'aki 'oe motu'apa'anga.  Ko 'ene hekeheke atu pe 'ae motu'apa'anga 'o pae'i e fo'i lafo kehe ki tu'a pe ki tafa'aki.  Koe to'onga too too atu ia 'ae motu'apa'anga na'e pehe. Ko ha taha pe me'a lahi 'oku ne tuli ha me'a iiki mei ha feitu'u.
Va kaunahu Koe ngaue faingata'a kae lava lelei pe.
'Oku tatau eni moe 'Aufua 'a Tefuli.
Va puna Koe ngaue faingata'a kae lava lelei pe.
'Oku tatau eni moe 'Aufua 'a Tefuli.
.
Koe Sika
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Hange ha kaho halia Koe fe'auhi sika na'e takitaha e kau fe'auhi he va'a kaho 'o nau sika'i ki he feitu'u na'e taumu'a ki ai 'ae sika.  Koe 'uhinga 'oe kaho halia ki he fo'i sika matamatalelei 'ene hangatonu mo vave.  Ko ha taha va'inga malie.
Si'i kae amo Koe ngaahi taimi ki mu'a koe va'inga koe maa'imoa moe fakafiefia'i 'o hou'eiki.  Pea koe kau pe 'a hou'eiki ha va'inga 'e 'ai pe kenau malohi.  Na'e pehe pe moe sika.  Na'e sika fakamuimui pe 'a hou'eiki.  Ka to nounou e sika 'a hou'eiki, na'e 'osi tali mai pe 'ae taha he feitu'u na'e hu'u ki ai 'ae fe'auhi sika, ko hono fatongia ke tafisi e sika 'a hou'eiki kae 'oua kuo lakataha pe ia.  'A ia neongo ka si'i ha sika 'a ha 'eiki 'e kei feinga'i pe (ko hono amo ia) ke laka.  Ko ha ngaue kuo lava ka ko 'ene lava koe tokoni 'ae kakai kehe.
'Oku tatau eni moe Tali Fa.
.
Koe Velo Fa
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Holi fa Koe fe'auhi velo fa na'e takitaha e kau fe'auhi he tao 'o velo (tolo) ki he fu'u sino'i fa na'e 'osi faka'ilonga'i mai 'aki e fuhinga fa na'e tautau ai.  Koe holi fa koe fo'i velo kuo 'ikai a'u pe koe fo'i velo 'oku holi ke a'u ki he fu'u fa kae 'ikai lava. Ko ha ngaue kuo 'ikai lava pe to nounou.
Tali fa Koe taimi na'e kau ai 'ae Tu'itonga he velo fa na'e lele leva e taha 'o toi mai he ve'e sino'i fa, ko hono fatongia ke fakaa'u e velo 'ae Tu'itonga.  'A ia koe fo'i velo tali fa koe fo'i velo 'oku makatu'unga 'ene a'u he tokotaha 'oku tali mai mei he fu'u fa. Ko ha ngaue kuo lava ka ko 'ene lavaa koe fakalava 'e ha taha kehe.
'Oku tatau eni moe Si'i kae amo.



Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00