Ko e ngaahi Palōveape fekau'aki mo e Toutai´ ...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga............... 'Aunga mo kaunanga Koe 'aunga koe nofo fuoloa 'i tahi.  Koe kaunanga koe sevaniti fefine.  Koe ola kotoa 'oe 'aunga 'a kaunanga he fangota 'e 'ave ia ma'ae 'eiki 'oku faifatongia ki ai. Ko ha taha 'oku ngaue malohi ke 'ave ma ha'a taha kehe. Fangota fai ki he kato ava Na'e 'i ai ha to'a ko Longopoa na'e folau 'o a'u ki Pulotu.  Na'e sai'ia 'a e kau taulatevolo ai pea nau tauhi lelei ke nau nofo.  Neongo hono tauhi lelei na'e fai atu pe kuo ta'elata 'a Longopoa ia, ka na'e 'ikai te ne 'ilo 'a e hala ke foki ai ki maama.  Lolotonga 'enau fangota mo e kau tevolo 'i ha 'aho 'e taha na'e fakakaukau 'a Longopoa ke ne avangi 'a e kato fangota ko e 'uhii ke hola pe 'a e ika ka e tuai e fonu 'a e kato.  Na'e toutou 'eke 'e he kau tevolo pe kuo fonu e kato ka e tali atu pe 'a Longopoa kuo te'eki ai.  Na'e pehe 'e he kau tevolo "ta ko e toki fangota eni fai ki he kato ava".  Na'e hala ha'anau teitei misi ko e mo'oni 'enau lau.  Na'a nau fetakai pehe atu pe 'o fakatokanga'i 'e Longopoa 'a e matafanga 'o Tongatapu pea hopo ia ki tahi 'o hola ai. 'Oku pehe 'e he paloveape ko eni na'e 'oange 'e he kau taulatevolo ha faingamalie ke nau nofo mo Longopoa ka e 'ikai ke ne fiema'u.  Ko ha taha kuo ne fai lelei ma'a ha taha kehe ka e 'ikai fiema'u pe faka'atua'i (fakamalo'ia'i mo faka'aonga'i) 'a 'ene foaki. Fetuiaki 'a kupenga tutui Ko e ma'u eni mei ha kakai kuo nau femouekina 'i he tui kupenga pea si'isi'i e taimi te nau felea'aki ai neongo 'oku nau fetuiaki kotoa pe 'i he kupenga 'e taha.  Ko ha kakai kuo nau femou'ekina 'i ha'anau ngaue pea 'ikai to e mole honau taimi ke fai ha tokanga holo ki ha me'a kehe. Hala ka e 'ahia Neongo e fa'a hala ha kupenga pe tauhele kuo tuku ki tahi 'e 'ikai tuku hono fa'a vakai he 'e faifai pe pea ma'u ('i ai e ika). Ko e ha me'a 'oku 'ikai fa'a 'i ai hano ola ka e 'ikai pe li'aki na'a 'i ai pe 'aho kuo ola. Hange ha pa 'iloa Ko e pa ko e fo'i mata'u.  Na'e fakahingohingoa pe 'e he kau toutai 'o ono'aho 'e nau ngaahi fo'i pa.  Ka 'i ai ha fo'i pa na'e fa'a ma'u (ika) na'e 'iloa mo manakoa taha pe ia ki he tangata toutai. Ko ha taha pe me'a 'iloa mo manakoa. Hange ha tangi tofuhia Koe tangi tofuhia koe fanoa 'ae toto 'i he mata, ihu, ngutu moe telinga tupu mei he uku 'o fu'u loloto 'i moana.  'Oku 'ilonga pe 'ae tangi tofuhia 'i he ake hake 'ae taha uku 'oku 'oho hake mo fute faingata'a'ia. Ko ha mahaki 'oku fute 'i he'ene faingata'a'ia. He koe liko? Ko e liko ko e fa'ahinga kupenga na'e fa'a ma'u ma'u pe.  Ka li ha kupenga pea 'amanaki 'a e kau toutai 'e ma'u lahi ka e 'ikai, te nau pehe pe na'e fu'u totu'a 'enau 'amanaki he na'e 'ikai ko e liko 'enau kupenga. Ko e fakalea ki ha taha ke tokanga na 'oku fu'u totu'a 'e ne 'amanaki ki ha fa'ahinga me'a. Hoholo 'a e pa he ngutu 'o e valu 'Oku pehe ka ofi ha pa (mata'u) ha ngutu'i ika he 'ikai lava 'e he ika ke tuku noa'i ka te ne u'u 'e ia, tautautefito ki he ika ko e valu. Ko e fakalea ki ha taha kuo fehangahangai mo ha 'ahi'ahi pea iku 'o to ai.  Ka ai ha mala pea to ki 'uta Ko e faka'amu eni 'a e kau toutai 'i he taimi 'oku nau 'alu ai ki tahi ko e 'uhii ka e lava ke ola lelei 'enau toutai.  Tokua ka 'i ai ha mala pea to atu a` ia ki 'uta, pe feitu'u kehe, ka e lahi e ika 'i tahi. Ko fakalea ki ha faka'amu ke ola lelei ha ngaue 'oku teuaki. Koli tali 'aho Ko e koli ko e kupenga sili.  Ko e kau toutai ko 'enau me'a pe 'oku fai ko e tali ke tahi lelei ka nau tukuvaka.  Ka 'ikai ke nau 'alu he 'aho ni te nau 'alu 'a po, pe ko 'apongipongi.  Ka maau leva ha alea ke nau o` po'uli ka e mamalu hifo` ke o` kuo to e pipiko ha fa'ahinga ia pea pehe leva kuo to e tali 'enau koli 'a nautolu ki he 'aho 'e taha. Ko ha taha kuo ne toe toloi 'e ia ha ngaue na'e alea'i ke fai.  Kupenga e tautau ka e fangota Ko 'e ne hake mai pe ha kau toutai 'e penu (monomono) leva 'enau kupenga pea tautau ke matu'u.  Ko 'ene tahi lelei pe kuo to'o hifo pea nau toe tuku atu ki tahi ke hoko atu. Ko ha ngaue 'oku toloi fakataimi pe. Mala nima Ko e ma'u tokua mei he lea 'a e toutai taukei ko Tamaanika.  Na'e fai e toutai 'i hakautapu pea 'i ai e taha 'i he kau toutai na'e toutou kai 'a e 'atu 'i he'ene mata'u ka e 'ikai pe te ne lava 'o fusi.  Na'e fa'ao leva 'e Tamaanika e mata'u pea ne toki fusi hokohoko 'e ia 'a e 'atu mo ne pehe pe ko e "mala nima". Ko ha taha kuo ne fai lelei ha ngaue ka e 'ikai pe ola lelei. Mavae 'a pa keina Ko e pa keina ko e fo'i pa (mata'u) 'oku fa'a kai (keina) ma'u pe 'e he ika.  Ka fai ange kuo foaki 'e ha toutai ha'ane fo'i pa keina, neongo 'oku 'ikai ko ha fo'i pa fo'ou, 'e kei manakoa 'aupito pe ki he toutai na'e foaki ki ai he ko e fo'i pa keina. Ko e fakalea ki ha mavahe 'a ha taha taukei 'i ha fa'ahinga mala'e mei he feitu'u na'e 'i ai, pe mavae 'a ha taha talavou pe angalelei mei hono mali.  'E kei fiemau'ua pe ia 'i ha feitu'u fo'ou pe 'e ha mali 'e taha koe'uhii ko hono ongoongo lelei.  Ngofua e fanga ka e tau matu Ka fonu ha fanga 'i he matu ka e fe'ungatonu mo ha 'api 'eiki, 'e 'ikai ngofua ke fai ha tau matu ka e 'oua leva kuo fakangofua atu 'e he 'eiki.  Ko hono fakangofua 'o ha tapu. 'Oku kei mata pe 'ae tu'aniu Na'e 'i ai e toutai na'e ui ko e uloa na'e ngau'aki 'a e polopola lou niu ke 'aa'i mo se'ese'e 'aki 'a e ika ki fanga.  Ka hili e uloa 'oku kei lanu mata pe 'a e tu'aniu 'e kei 'aonga pe 'a e polopola ki ha ngaue kehe. Koe fakalea ki ha fa'ahinga me'a 'oku kei taimi pe ke fai. Pa kuo fa'u Ka 'i ai ha pa (mata'u) keina (fa'a ma'u ika) 'e pehe leva fielau he ko e pa na'e fa'u 'e he toutai taukei.  Ko ha me'a 'oku mahino na'e ngaohi lelei. Sia kupenga he u'a Neongo ka 'ikai maheni ha taha he sia (ngaohi) hano kupenga 'e hanga pe 'e he'ene fiekaia ('a ia ko hono u'a ia) 'o faka'ai'ai ia ke feinga.  Kapau 'e iku 'o 'ikai tolonga lelei 'a e kupenga he 'ikai fai ha ofo he ko e sia 'e he taha na'e 'ikai maheni ai. Ko ha ngaue kuo mahino na'e 'ikai fakahoko lelei pe fakahoko 'e ha taha ta'emaheni 'i he ngaue ko ia. Siu 'a tama Ko e ma'u eni mei ha fefine kuo nofo pe he 'aho mo e po 'o tali ke foki mai ha'ane tama mei ha'a ne toutai. Ko ha taha 'oku nofo pe 'o tali ke foki mai ha taha mei ha feitu'u. Takitaha uku 'ene fonu Ka 'alu ha kau toutai ko e uku fonu 'e tanaki e fonu ke tofuhia 'a e hou'eiki 'oku tali mei 'uta pea toki faka'ata leva 'e he toutai pule 'a e kau toutai ke takitaha uku 'ene fonu. Taki taha tokanga pe 'a e he taha ki he'ene fiema'u pe 'a'ana. Tonuhia 'a e kaloa'a ka koe vaka Ko e kaloa'a ko e fingota 'oku nofo ma'u pe 'i he feitu'u  'e taha.  Ka 'alu ha kau fangota ko e fangota kaloa'a pea 'ikai ma'u 'e tala leva ko e vaka na'a ne 'ave nautolu na'e 'alu ia ki he feitu'u hala. Ko hono tukuaki'i ha me'a kehe ka e tuku e me'a ia 'oku totonu ke tukuaki'i. 'Oku tatau eni moe Vale 'a hakau. Tuku e feke kae sio kehe Ko e feke ko e me'a ifo ka e faingata'a hono ma'u.  Ko e fakalea eni ki ha toutai kuo ne ma'u ha faingamalie ke ne ma'u ha feke ka e fakamatamata'ivalea 'o mole ai 'a e feke. Ko ha taha kuo mata'ivalea ka e mole ha faingamalie lelei.  Tuku ke mahae ka e toki pena Ka ma'u ha kupenga (fonu he ika) pea mahae, 'e 'ikai loko fai ha tokanga ki he'ene mahae ka e 'oua kuo tanaki e ika.  'E toki fai leva hono pena (monomono) ka nau ka foki ki 'uta. Ko ha me'a ngaue kuo maumau 'i hono ngaue 'aki ka e kataki'i pe ka e 'oua kuo lava 'a e taumu'a 'o e ngaue. Tulituli henga Ko e henga ko e loufau na'e ngaue'aki 'i he taumata'u.  Ka lave ha me'a 'i he henga 'e 'ilo 'e he taumata'u kuo ofi ke ma'u ha ika.  Ko e ongo'i 'e ha taha 'oku ofi ke hoko ha fa'ahinga me'a 'oku ne 'amanaki ke hoko. 'Utu tahi mo alalala to'o Ko ha taha na'e 'alu ki tahi ko e 'utu tahi pea iku 'o fai ai pe mo 'ene'ene alaala to'o. Ko e taumu'a ke fai ha me'a kehe pea lava ai pe mo e me'a kehe. Vale 'a hakau Ko e hakau ko e feitu'u lelei taha ia ke fai ai e fangota.  Ka 'alu ha kau fangota ki hakau pea 'ikai ma'u na'a nau pehe leva 'e nautolu ko e kovi pe vale 'a e hakau. Ko hono tukuaki'i 'o ha kovi ki ha me'a kehe ka e tuku e me'a ia 'oku totonu ke tukuaki'i.  'Oku tatau eni moe Tonuhia 'ae kaloa'a ka koe vaka. Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu [260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´