Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha me'a fekau'aki mo Tongatapu 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Ane fe ha taha 'a Masilamea Tokua na'e 'i ai e 'eiki Masilamea na'e 'eva ki he ta'ahine hoihoifua 'i Vava'u.  Na'e 'ikai poto e 'eiki ni he lea ka na'e lahi 'ene koloa pea ne fetuku ta'ehela ki he ta'ahine Vava'u.  Na'e fai atu pe kuo ha'u e ki'i siana tu'a ia mei Vava'u pe 'o fakalea'i e ta'ahine pea na hola kinaua.  Talu mei ai koe ta'elava pe ha me'a 'a Masilamea pea kananga 'aki leva "he na'e 'ane fee koaa ha taha 'a Masilamea". Koe kananga ki ha me'a kuo 'ikai lava.
Hange ha faka-Pangai Koe Pangai koe hingoa ia e nofo'anga 'oe Tu'ikanokupolu.  Koe ngaahi me'a lalahi mo lelei taha pe na'e fakatu'uta 'i Pangai pea ka 'i ai ha me'a iiki ke fakatu'uta 'i Pangai na'e pau ke teu'i ia ke ngali lahi ke fe'unga mo Pangai. Ko ha me'a kuo teu'i pe vikiviki'i ke ngali lahi mo faka'ofo'ofa ange.
Hange ha Pelehake /
Lea hange ha Pelehake
Koe kakai Pelehake na'e 'iloa koe kakai taukei he mala'e 'oe faiva moe lea. Ko ha taha taukei 'i he faiva moe lea.
He kuo puli e kava 'i 'Ata'ata? Na'e fai e 'ilo kava teuaki tau 'i 'Ata'ata pea fuakava ai 'ae to'a ko ia te ne taa'i e 'uluafi 'oe tau.  Na'e 'oange leva ki ai 'ae fuofua kava ke ne inu.  'I he 'osi 'ae tau na'e 'eke 'e he 'eikitau pe ko hai na'a ne taa'i e 'uluafi.  Na'e tali atu 'e he to'a 'i 'Ata'ata pe kuo pulia (ngalo) leva 'ae kava ia 'i 'Ata'ata. 
Ko 'Ata'ata koe motu 'i he Tongahihifo 'o Tongatapu.
Ko ha tukupa ne fai pea lava lelei hono fakahoko.
Hia 'i Fanakava Koe 'api ko Fanakava 'i Mu'a na'e tapu ke fai ai ha kovi.  Ka 'i ai ha hia ne tuli ke tautea'i kae hola 'o too ki loto Fanakava, na'e tatali hono tautea koe 'uhii koe tapu 'o Fanakava, pea ka fu'u fuoloa 'e ne nofo Fanakava, pea ngalo pe fakamolemole'i ai pe 'ene hia. Ko ha taha kuo hao mei ha tautea.
Kaa 'i Mu'a Koe kaa koe mele pe kahii le'olahi ke faka'ata'ata e kia moe le'o teu ke fai ha lea.  Ko Mu'a koe 'afio'anga ia 'oe Tu'itonga.  Na'e lonuku ai e hou'eiki e fonua, pea koe kakai taukei pe na'e faifatongia 'i Mu'a.  Ka 'i ai ha fononga ke fakaa'u ki Mu'a na'e kumi ha taha Mu'a ke fakahu atu ai.  Na'e hanga leva 'e he taha ko eni o fakahinohino e founga 'e fakahoko 'aki e fakatu'uta 'oe ngaue.  Ka lolotonga pe fakatu'uta kuo hala ha ouau, na'e kaa le'olahi atu leva e taha Mu'a koe fakatokanga pe fakamanatu e founga 'oku totonu, pea ka kei hala pe koe kaila'i le'olahi e kau fakatu'uta he mata e kakai. Ko ha taha oku 'ikai poto hono fakahoko ha fatongia fe'unga moe ha'oha'onga 'oku 'i ai, kau ai mo ha taha kuo 'oho noa'ia ha ngaue oku ikai kau ai, pe vale hono fakahoko (he kapau na'a ko 'ene faifatongia eni 'i Mu'a kuo kaa'i atu ke 'ai fakalelei).
Kehe 'a Tonga na'e fiefolaua, kae kite noa ai 'a 'Eua Ka fai ha folau ki Tongatapu, 'e tomu'a kite mai 'a Eua ia he koe fonua ma'olunga, kae toki 'asi mai 'a Tongatapu. 1. Ko ha me'a kuo tomu'a hoko ia oku te'eki hoko e me'a na'e fai ki ai e fakatu'otu'a.
2. Ko ha taha kuo hu taimi hala ha ngaue pe polokalama.
3. Ko ha tangata kuo 'eva ki ha fefine, pea maheni ai mo ha fefine kehe, pea fakataha ia moe fefine ko ia, kae tuku e fefine ia na'e fai ki ai 'ae 'eva.
Lausi'i faka-Hihifo 'Oku lausi'i e konga fonua faka-Hihifo 'o Tongatapu ka na'e mahu he na'e lelei hono kelekele pea fakapotopoto hono kakai. Ko ha me'a si'isi'i kae lelei mo tuputupulaki.
Longo 'a Tonga Koe lau eni 'ae kau Fisi tokua ki he to'onga kai 'ae kau Tonga, ko 'ene maau pe 'ae me'akai kuo ikai toe fai ha felea'aki kae kai. Ko ha kakai toko lahi kuo nau longonoa.
Tafoki 'a fefine Kolonga Na'e mali 'a Sioeli Pangia koe mokopuna o Laufilitonga Tu'itonga, pea mo 'Ungatea koe mokopuna o Pau Tu'itonga.  Hili 'ena mali ne hoko atu pe 'eve'eva 'a Sioeli Pangia.  Na'e fua'a ai 'a 'Ungatea pea foki ia ki he 'api 'ene tamai ki Namaelata 'i Kolonga.  Na'e feinga e kainga kia 'Ungatea ke tuku 'ene mamahi he koe 'ulungaanga maheni pe 'ae 'eva'eva 'a hou'eiki, kae siololoa ia ki he kaha'u 'o foki kia Sioeli Pangia, ka na'e ikai pe toe foki a 'Ungatea. Ko ha fefine loto lahi, pe fefine kuo situ'a mei ha me'a pea 'ikai toe foki.
Taka i Tongatapu, ta'e 'i 'Eua Ka 'i ai ha taha Tongatapu 'e folau ki ha feitu'u mama'o, 'e pehe pe 'e he kakai 'oe feitu'u fo'ou 'oku lahi e ilo 'ae taha Tongatapu ki Eua, he oku tu'u pe a 'Eua he tafa'aki o Tongatapu.  Ka ko hono mo'oni, oku lahi e kakai Tongatapu ia oku te'eki ke nau a'u nautolu ki 'Eua. Ko ha taha 'oku ta'engali 'ene ha'u mei ha feitu'u, koe 'ikai kene 'ilo kakato ki he feitu'u ko ia.
Toka 'i Ma'ananga Ko Ma'ananga koe hingoa ia 'oe 'api nofo'anga 'o Lo'au na'e tu'u tokua he feitu'u Hofoa.  Neongo ka nofo ma'u 'a Lo'au i Ma'ananga, na'a ne kei 'ilo pe 'e ia 'ae me'a kotoa pe na'e hoko he 'otu Tonga.  Na'e ngali fakaofo ka ko hono 'uhinga he na'e fakahokotala atu ki ai 'ene kau talafekau mei he tapa kotoa pe 'oe 'otu Tonga. Ko ha taha 'oku ne 'ilo e me'a kotoa, pe nofo ha feitu'u e taha ka ne 'ilo e me'a kotoa.
Tonga mo'unga ki he loto Koe tali eni 'ae kau Tongatapu ki he kau Vava'u moe kau Ha'apai i he'enau fa'a pau'u 'oku hala 'a Tongatapu he mo'unga.  Ka kuo hoko e lea ni koe polepole'anga 'oe Tonga kotoa. Koe matanga tu'ukimu'a 'o Tonga koe loto 'a hono kakai, pea koe loto ko ia 'oku lava'i 'aki 'e he Tonga 'ae me'a 'oku ne lava'i.
'Uakai ngako fai ki Fua'amotu Ko Tonga motu'a na'e ikai ma'u ngofua ha kiki pea ka ma'u ha kiki na'e tauhi ia ma'a hou'eiki.  Na'e lahi e kai hamu pea kapau 'e ma'u ha me'i ngako koe totoatu taha ia he na'e 'ikai ngata pe he'ene ifo kae toe tolonga fuoloa foki. 
Koe lau eni na'e tupu 'i ha taimi na'e lalata ai e hou'eiki lalahi 'o Tonga ki Fua'amotu.  Koe taimi ko ia na'e mahu a Fua'amotu he me'a lelei kotoa pe, pea koe taha kotoa pe na'e 'i ai ha'ane kaunga ki Fua'amotu na'e 'inasi he mahu ko ia.
Ko ha me'a kuo ma'u mei ha feitu'u na'e 'osi mahino pe 'e ma'u mei ai, pe ko ha me'a 'e ma'u mei ha feitu'u pau kapau te te feinga ki ai.



Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00