| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'Ane
fe ha taha 'a Masilamea |
Tokua
na'e 'i ai e 'eiki Masilamea
na'e 'eva ki he ta'ahine hoihoifua 'i Vava'u. Na'e 'ikai poto
e 'eiki
ni he lea ka na'e lahi 'ene koloa pea ne fetuku ta'ehela ki he ta'ahine
Vava'u. Na'e fai atu pe kuo ha'u e ki'i siana tu'a ia mei
Vava'u
pe 'o fakalea'i e ta'ahine pea na hola kinaua. Talu mei ai
koe ta'elava
pe ha me'a 'a Masilamea pea kananga 'aki leva "he na'e 'ane fee koaa ha
taha 'a Masilamea". |
Koe
kananga ki ha me'a kuo 'ikai
lava. |
| Hange
ha faka-Pangai |
Koe
Pangai koe hingoa ia e nofo'anga
'oe Tu'ikanokupolu. Koe ngaahi me'a lalahi mo lelei taha pe
na'e
fakatu'uta 'i Pangai pea ka 'i ai ha me'a iiki ke fakatu'uta 'i Pangai
na'e pau ke teu'i ia ke ngali lahi ke fe'unga mo Pangai. |
Ko
ha me'a kuo teu'i pe vikiviki'i
ke ngali lahi mo faka'ofo'ofa ange. |
Hange
ha Pelehake /
Lea
hange ha Pelehake |
Koe
kakai Pelehake na'e 'iloa koe
kakai taukei he mala'e 'oe faiva moe lea. |
Ko
ha taha taukei 'i he faiva moe
lea. |
| He
kuo puli e kava 'i 'Ata'ata? |
Na'e fai e 'ilo kava teuaki tau 'i
'Ata'ata pea fuakava
ai 'ae to'a ko ia te ne taa'i e 'uluafi 'oe tau. Na'e 'oange
leva
ki ai 'ae fuofua kava ke ne inu. 'I he 'osi 'ae tau na'e 'eke
'e
he 'eikitau pe ko hai na'a ne taa'i e 'uluafi. Na'e tali atu
'e he
to'a 'i 'Ata'ata pe kuo pulia (ngalo) leva 'ae kava ia 'i
'Ata'ata.
Ko 'Ata'ata
koe motu 'i he Tongahihifo 'o Tongatapu. |
Ko ha tukupa ne fai pea lava lelei hono
fakahoko. |
| Hia
'i Fanakava |
Koe
'api ko Fanakava 'i Mu'a na'e
tapu ke fai ai ha kovi. Ka 'i ai ha hia ne tuli ke tautea'i
kae hola
'o too ki loto Fanakava, na'e tatali hono tautea koe 'uhii koe tapu 'o
Fanakava, pea ka fu'u fuoloa 'e ne nofo Fanakava, pea ngalo pe
fakamolemole'i
ai pe 'ene hia. |
Ko
ha taha kuo hao mei ha tautea. |
| Kaa
'i Mu'a |
Koe
kaa koe mele pe kahii le'olahi
ke faka'ata'ata e kia moe le'o teu ke fai ha lea. Ko Mu'a koe
'afio'anga
ia 'oe Tu'itonga. Na'e lonuku ai e hou'eiki e fonua, pea koe
kakai
taukei pe na'e faifatongia 'i Mu'a. Ka 'i ai ha fononga ke
fakaa'u
ki Mu'a na'e kumi ha taha Mu'a ke fakahu atu ai. Na'e hanga
leva
'e he taha ko eni o fakahinohino e founga 'e fakahoko 'aki e fakatu'uta
'oe ngaue. Ka lolotonga pe fakatu'uta kuo hala ha ouau, na'e
kaa
le'olahi atu leva e taha Mu'a koe fakatokanga pe fakamanatu e founga
'oku
totonu, pea ka kei hala pe koe kaila'i le'olahi e kau fakatu'uta he
mata
e kakai. |
Ko
ha taha oku 'ikai poto hono
fakahoko ha fatongia fe'unga moe ha'oha'onga 'oku 'i ai, kau ai mo ha
taha
kuo 'oho noa'ia ha ngaue oku ikai kau ai, pe vale hono fakahoko (he
kapau
na'a ko 'ene faifatongia eni 'i Mu'a kuo kaa'i atu ke 'ai fakalelei). |
| Kehe
'a Tonga na'e fiefolaua, kae
kite noa ai 'a 'Eua |
Ka
fai ha folau ki Tongatapu, 'e
tomu'a kite mai 'a Eua ia he koe fonua ma'olunga, kae toki 'asi mai 'a
Tongatapu. |
1.
Ko ha me'a kuo tomu'a hoko ia
oku te'eki hoko e me'a na'e fai ki ai e fakatu'otu'a.
2.
Ko ha taha kuo hu taimi hala
ha ngaue pe polokalama.
3.
Ko ha tangata kuo 'eva ki ha
fefine, pea maheni ai mo ha fefine kehe, pea fakataha ia moe fefine ko
ia, kae tuku e fefine ia na'e fai ki ai 'ae 'eva. |
| Lausi'i
faka-Hihifo |
'Oku
lausi'i e konga fonua faka-Hihifo
'o Tongatapu ka na'e mahu he na'e lelei hono kelekele pea fakapotopoto
hono kakai. |
Ko
ha me'a si'isi'i kae lelei mo
tuputupulaki. |
| Longo
'a Tonga |
Koe
lau eni 'ae kau Fisi tokua
ki he to'onga kai 'ae kau Tonga, ko 'ene maau pe 'ae me'akai kuo ikai
toe
fai ha felea'aki kae kai. |
Ko
ha kakai toko lahi kuo nau longonoa. |
| Tafoki
'a fefine Kolonga |
Na'e
mali 'a Sioeli Pangia koe
mokopuna o Laufilitonga Tu'itonga, pea mo 'Ungatea koe mokopuna o Pau
Tu'itonga.
Hili 'ena mali ne hoko atu pe 'eve'eva 'a Sioeli Pangia. Na'e
fua'a
ai 'a 'Ungatea pea foki ia ki he 'api 'ene tamai ki Namaelata 'i
Kolonga.
Na'e feinga e kainga kia 'Ungatea ke tuku 'ene mamahi he koe
'ulungaanga
maheni pe 'ae 'eva'eva 'a hou'eiki, kae siololoa ia ki he kaha'u 'o
foki
kia Sioeli Pangia, ka na'e ikai pe toe foki a 'Ungatea. |
Ko
ha fefine loto lahi, pe fefine
kuo situ'a mei ha me'a pea 'ikai toe foki. |
| Taka
i Tongatapu, ta'e 'i 'Eua |
Ka
'i ai ha taha Tongatapu 'e folau
ki ha feitu'u mama'o, 'e pehe pe 'e he kakai 'oe feitu'u fo'ou 'oku
lahi
e ilo 'ae taha Tongatapu ki Eua, he oku tu'u pe a 'Eua he tafa'aki o
Tongatapu.
Ka ko hono mo'oni, oku lahi e kakai Tongatapu ia oku te'eki ke nau a'u
nautolu ki 'Eua. |
Ko
ha taha 'oku ta'engali 'ene
ha'u mei ha feitu'u, koe 'ikai kene 'ilo kakato ki he feitu'u ko ia. |
| Toka
'i Ma'ananga |
Ko
Ma'ananga koe hingoa ia 'oe
'api nofo'anga 'o Lo'au na'e tu'u tokua he feitu'u Hofoa.
Neongo
ka nofo ma'u 'a Lo'au i Ma'ananga, na'a ne kei 'ilo pe 'e ia 'ae me'a
kotoa
pe na'e hoko he 'otu Tonga. Na'e ngali fakaofo ka ko hono
'uhinga
he na'e fakahokotala atu ki ai 'ene kau talafekau mei he tapa kotoa pe
'oe 'otu Tonga. |
Ko
ha taha 'oku ne 'ilo e me'a
kotoa, pe nofo ha feitu'u e taha ka ne 'ilo e me'a kotoa. |
| Tonga
mo'unga ki he loto |
Koe
tali eni 'ae kau Tongatapu
ki he kau Vava'u moe kau Ha'apai i he'enau fa'a pau'u 'oku hala 'a
Tongatapu
he mo'unga. Ka kuo hoko e lea ni koe polepole'anga 'oe Tonga
kotoa. |
Koe
matanga tu'ukimu'a 'o Tonga
koe loto 'a hono kakai, pea koe loto ko ia 'oku lava'i 'aki 'e he Tonga
'ae me'a 'oku ne lava'i. |
| 'Uakai
ngako fai ki Fua'amotu |
Ko
Tonga motu'a na'e ikai ma'u
ngofua ha kiki pea ka ma'u ha kiki na'e tauhi ia ma'a
hou'eiki. Na'e
lahi e kai hamu pea kapau 'e ma'u ha me'i ngako koe totoatu taha ia he
na'e 'ikai ngata pe he'ene ifo kae toe tolonga fuoloa foki.
Koe
lau eni na'e tupu 'i ha taimi
na'e lalata ai e hou'eiki lalahi 'o Tonga ki Fua'amotu. Koe
taimi
ko ia na'e mahu a Fua'amotu he me'a lelei kotoa pe, pea koe taha kotoa
pe na'e 'i ai ha'ane kaunga ki Fua'amotu na'e 'inasi he mahu ko ia. |
Ko
ha me'a kuo ma'u mei ha feitu'u
na'e 'osi mahino pe 'e ma'u mei ai, pe ko ha me'a 'e ma'u mei ha
feitu'u
pau kapau te te feinga ki ai. |
