| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'Api fa'a, toe tu'u ai 'a e teve |
Ko e fa'a ko e tangata taukei mo mataotao 'i he ngoue. Ko e teve ko e 'akau na'e tupu noa'ia he vao pea na'e fifisi hono sino, ka na'e 'aonga ki he kai 'i he taimi honge.
Na'e faka'ohovale 'a e vakai atu ki he 'api 'o e fa'a, 'oku too mo tokanga'i ai 'a e teve, 'i he ve'eve'e ma'ala mo e feitu'u kehekehe 'i hono 'api. Ka ko e 'uhinga foki 'e ne fai pehe ko e tali honge. Na'e mahino pe ki he fa'a,
neongo e mahu 'a e fonua 'i ha taimi, na'e 'ikai mata'ota'ofi ai 'a e ngaahi ha'aha'a kehekehe 'o natula mo e anga 'o e nofo. |
Ko e fakalea ki ha taha 'oku maau mo mateuteu ma'u pe. |
| Fakamotu'a ke ta'o ha tua |
Ko e tua ko e fa'ahinga 'ufi na'e faingata'a hono too mo hono tauhi. Ko e fa'a mo'oni pe na'e too tua. Ka 'i ai ha tangata 'e nima vaivai 'e 'ikai kai
ia ha tua, tukukehe kapau ko ha tangata'eiki kuo motu'a pea ta'o atu 'e ha fa'a ha'a ne tua ke ne kai. |
Ko e fale'i ki he kau fakapikopiko, pe ko e nofo noa'ia (hange tokua kuo nau fu'u matu'otu'a ki he ngaue) he kohai te ne tauhi atu kinautolu, pea oo fai ha ngaue
ke ma'u ai ha mo'ui. |
| Halahala 'a ma'ala keli |
Ka utu ha ma'ala ne huo mo keli lelei 'e lava pe ke hala atu ha tu'unga 'ufi 'e ni'ihi, ka 'e kei lahi pe 'a e foha pea foha lalahi foki. 'I hono fakakatoa
'e kei laka ange pe 'a e foha lelei 'a e ma'ala keli 'i ha ma'ala ne 'ikai tokanga'i lelei. |
Ko e poupou mo e fakalotolahi ki ha ngaue pe feinga kuo fakahoko lelei kae hange 'oku 'i ai ha taimi 'oku ngali veiveiua ai hono nunu'a. Ko e ngaue pe
feinga ne fakahoko lelei mo fai mateaki 'e lahi ange pe ha'ane iku lelei 'i ha ngaue pe feinga ne fakahoko noa'ia. |
| He na'e hanga ki fe ho'o huo 'au? |
Ka 'i ai ha taha e 'ikai tokanga ke huo 'e ne ma'ala, 'e hoko mai 'a e ta'u pea hala ia mo e tokonaki. |
Ko e valoki ki ha taha kuo fie kau 'i he 'inasi, pe launga he ta'efe'unga hono vahenga, ka na'e 'ikai 'iloa he taimi ngaue. |
| Holi ke utuutu he ma'ala utu |
Ko e utuutu ko e kumikumi toetoenga foha 'i ha ma'ala 'a ha taha kuo lava lelei hono utu. Na'e fa'a fai ia 'i he taimi honge pe taimi ne fa'a fakangofua ai 'e
he taha ha'ana e ngoue ki ha fa'ahinga tu'utamaki ange 'i he hili hono utu e ma'ala. Kae kapau leva 'e 'alu ha taha ia tokua ko 'ene utuutu 'i ha ma'ala 'oku te'eki ai kamata pe lolotonga kei utu, 'oku 'ikai ko e utuutu ia, ko e kaiha'a ia. |
Ko hono 'ave pe ngaue ta'etotonu 'aki ha me'a 'a ha taha kehe. |
| Huo hokohoka huo / Hokohoka huo |
Ka huo ha kautaha neongo 'enau tokolahi 'e lava lelei pe 'enau huo 'a kinautolu, ta'e fepakipaki 'enau huo, he kuo nau taukei mo feangai 'i he kaunga huo.
Ka 'i ai ha fepaki ia matamata koe 'ai pe ia 'e he taha ko ia ke pehe. |
Ko ha taha 'oku fakatupu maveuveu. |
| Kakaa tu'u ofi |
Ko e kakaa ko e kelekele kovi. Neongo ka kakaa ha konga kelekele kae tu'u ofi, 'e faingofua ange pe 'a e a'u ki ai mo hono tauhi faka'aho 'i ha konga kelekele lelei
kae tu'u mama'o. |
Ko hono tauhi lelei pe 'ofeina 'o ha me'a 'oku ofi ange kia kita, neongo ka 'oku 'i ai hano anga, 'i ha me'a 'oku ngali lelei ange kae mama'o ange mei a kita. |
| Maatenga 'i vao kakaa |
Ko e maatenga ko e a'u ia ki he meimei mate he hela'ia. Ko e vao kakaa ko e vaoa ha potu kelekele kovi. Ka 'osi hoto ivi ki ha konga kelekele kakaa, 'e kei ta'epau
pe ia pe 'e ola lelei he ko e kelekele kovi. |
Ko e 'osi'osi ivi ki ha ngaue kuo iku maumautaimi pe hangehangee 'e iku pehe. |
| Pala 'a kahokaho |
Ko e kahokaho ko e 'ufi 'eiki he na'e faka'ofo'ofa pea ifo hono kakano. Ka fai ange kuo pala ha fo'i kahokaho 'e tu'usi pe 'a e konga ia 'oku pala pea kei
fiema'ua ange pe ia 'i ha toe 'ufi. |
Ko ha me'a mahu'inga kuo mele ka 'e kei fiema'ua ange pe 'i ha me'a haohaoa. Na'e ngaue 'aki 'i he taimi mu'a ki he hou'eiki, ko e pehe 'e kei faka'apa'apa'i
mo fiema'ua ange pe ha 'eiki ia mo hano mele 'i ha tu'a haohaoa. Tokua ko e kamata'anga 'o e lea ni ko e 'ofefine 'o e Tu'ikanokupolu ko Mumui mo e tuofefine 'o e Tu'ikanokupolu ko Tuku'aho, ko Halaevalu Fonongava'inga, 'i he'ene ma'uhoa mo e
Tauhi Fonua ko Helu, ko e pehe neongo kuo ma'uhoa mo e tu'a 'oku kei 'eiki toho pe ia. |
| Taka 'i fonua mahu |
Ko e fonua 'oku mahu ko e fonua 'oku ma'u ai 'a e me'a kotoa pea tupu ai 'a e fiemalie, fiefia mo e fe'ofo'ofa ni 'a hono kakai. |
Ko e fakalea ki ha famili pe kakai 'oku nau fotu fiefia mo fiemalie ma'u pe, pea 'ikai fai ai ha ofo ko e 'uhii ko e tupu pe mei he lelei 'o e anga 'enau nofo. |
| Tatau pe tua mo e palai |
'Oku manakoa ange 'a e 'ufi ko e tua 'i he 'ufi ko e palai. Kae kapau 'e kovi 'a e ta'u 'o e tua 'e mahu'inga 'aupito 'a e fo'i palai 'oku ma'u. |
Ka 'i ai ha taha tu'ukimu'a kae fai kovi 'e holo hono ngeia pea laka ange ha taha noa'ia 'oku fai lelei. Na'e ngaue 'aki 'i he taimi mu'a ki ha 'eiki kuo feifeiavale. |
| 'Ufilei fie 'ufi |
Ko e 'ufilei ko e fa'ahinga 'ufi iiki ka na'e fa'a vakai ange pe kuo foha lalahi. Kae neongo foki ha'ane foha lalahi na'e kei 'ufilei pe. |
Ko e fakalea ki he fielahi 'a e fanau. |
| Utu ta lau |
Ko e taimi totonu ke utu ai ha ma'ala 'ufi ko e taimi kuo 'osi ai e lau'i 'ufi he mate. 'E kei lava pe ia 'o utu kimu'a kapau 'e 'i ai ha 'uhinga fakavavevave,
ka 'e pau ke tomu'a ta kotoa e lau'i 'ufi ia ki tafa'aki kae toki kamata hano keli. Ko e utu ta lau ia. |
Ko hono kamata pe ngaue 'aki ha me'a neongo 'oku te'eki hoko hono taimi totonu. |
