| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| ʻAlu atu au fai e tui au, tui au ai pē |
Naʻe ʻalu e taha moe fekau mahuʻinga, pea aʻu atu ia ki he feituʻu ke fakahoko ai e fekaú ʻoku fai mai ʻenau tui au. ʻAlu atu ai pē ia ʻo kau he tui aú kae ngalo e fekaú ia. |
Ko ha taha kuo ʻalu mo ha faʻahinga taumuʻa ki ha feituʻu, pea ʻalu atu ia ʻo muimui ki ha taumuʻa kehe he feituʻu ko iá. |
| Fai fakamu'omu'a nima |
Kapau 'e fai ha ngaue pea te fakaalala 'aki pe hoto mu'omu'a tuhu hei'ilo pe 'e lava lelei 'ae ngaue ia ko ia. |
Ko ha taha 'oku 'ikai ngaue fakamatoato. |
| Fakamohe
mei 'ulu |
Ka
ki'i malolo ha tangata 'oku
lolotonga mo'ua ki ha ngaue tene fakatokoto pe 'ene me'a ngaue mei 'ulu
ke 'aa pe 'o sio ki ai pea hoko atu 'ene ngaue. |
Koe
fai 'oha me'a ke fakamanatu
'aki ha me'a ke fai 'i he kaha'u. |
| Fakaanga
'i hiku mama'o |
'Oku
'ikai 'aonga e fakaanga mei
mama'o he 'oku 'ikai fai ha sio tonu ki he me'a 'oku fai ki ai 'ae
fakaanga.
Koe hiku mama'o koe mama'o 'aupito ia pe hiku 'oe mama'o. |
Koe
fakaanga maumautaimi. |
| Fakaanga
'i tefito'i niu |
Koe
fakaanga hake 'a ha taha 'oku
'ikai poto he kaka niu mei he tefito'i niu ki ha taha 'oku lolotonga
kaka
he fu'u niu. |
Koe
fakaanga 'aha taha 'oku 'ikai
poto 'ihe me'a 'oku ne fakaanga'i. |
| Fokotu'utu'u
'a fefie hu |
Ka
'i ai ha fu'u fokotu'unga fefie
lahi kae huu (popo), neongo 'ene lahi 'e 'osi'osi vave pe ko 'ene
popo. |
Ko
ha me'a 'oku ngali lahi kae
si'isi'i hono 'aonga. |
| Hafuhafu
koka |
Ko e
taimi 'oku tatau ai 'a e koka
'oku 'ilonga pe 'a 'e ne faka'au maha he 'oku hafuhafu mamalie pe 'o
fai
pe kuo tu'u. |
Ko
ha me'a kuo meimei 'osi. |
| Hala 'i tangata'ia |
Ka tangata'ia ha feitu'u 'oku totonu ke lahi e ngaahi ngaue kehekehe 'e lava he feitu'u ko ia koe lahi 'ae
kau ngaue. Koe toki faka'ulia ka 'ikai ma'u ha kau ia 'i ha feitu'u tangata'ia. |
Koe nofo he feitu'u lelei kae 'ikai ha faingamalie. |
| Hange
ha fakatau kupesi |
Koe
kupesi koe me'a 'oku faingata'a
hono ngaohi pea ma'ungata'a. |
Ko
ha me'a mahu'inga 'oku ma'u
ngata'a. |
| Hange ha fau tau koka |
Neongo koe ha hono malohi 'ete tatau 'aki ha fau ha koka 'e 'ikai pe mahae pe motu 'ae kaleve'i fau
ia. |
Ko ha taha malohi mo matengata'a. |
| He na'e li ki fe ho'o nge'esi kahi 'au? |
Na'e ngaue 'aki 'ae nge'esi kahi ki hono mutumutu 'oe feta'aki. Koe valoki eni ki ha taha na'e
'ikai fie kau he mutumutu 'oe feta'aki ('a ia koe ngaohi ngatu) kae toki kole ngatu holo. |
Ko e valoki ki ha taha na'e 'ikai fie ngaue kae toki fie 'inasi pe he ola 'oe ngaue. |
Kai pe lea
'Oku toe hiki 'i he peesi Paloveape fekau'aki mo e Kainga, Me'akai, Ngaue mo e To'onga. |
Ka faka'osi ha katoanga 'oku tufa e 'inasi 'o e kainga na'e kau ki he katoanga.
Ka fai ange kuo nounou e me'akai 'e fakamalo'ia pe 'e hou'eiki 'a e kainga kuo hala pea nau fiemalie ai pe kuo to honau koloa. |
Ko e fiemalie pe, neongo kuo 'ikai ma'u ha 'inasi ka kuo ma'u pe fakamalo. |
| Ma'ama'a 'a hiki papa |
Ko e papa koka'anga koe fu'u papa loloa mo mamafa.
Ka fie kole 'eha taha ha papa koka'anga kuo pau kene alea'i ha kakai ke oo mai 'o hiki, ka 'e faingofua pe ia he 'oku ne fiema'u.
Koe lava pe 'ene koka'anga kuo faingata'a leva hono alea'i 'ona ha kakai ke fakafoki 'aki e papa. |
Ko ha me'a kuo faingofua hono kole mo hono ma'u kae fakafoki ngata'a he 'osi hono ngaue'aki. |
| Makakanoa |
Ko e makaka ko e ta'emanonga. |
Ko ha taha kuo 'oho holo ha ngaue 'oku 'ikai totonu ke kau ai. |
| Maka
fetoli'aki |
Ko
ha maka ngaue kuo toli mei ha
fu'u maka pea faka'aonga'i leva ke toli 'aki ha maka ngaue 'e taha. |
Koe
fetokoni'aki. |
| Motu ka na'e navei |
Ko e navei ko e ki'i ha'i ofi ki he kavei 'o e kato ke poupou ki ai.
Neongo e ha ngali malohi ha kavei 'o ha kato, 'e fai pe 'o holoa hono malohi he ko e lou'akau, pea ko e taimi ko ia 'e pukepuke pe 'e he navei. |
Ko e me'a lelei ma'u pe 'a e tokateu ki he kaha'u. |
| Mu'omu'a
puke fue |
Ka
'i ai ha fononga vao pea 'ikai
puke fakalelei 'ehe kau laka 'i mu'a 'ae vao ki mui, 'e tafoki mai e
vao
ia 'o fue (hapo) mai 'ae kau laka atu mei mui. |
Ko
ha konga 'o ha kau ngaue 'oku
'ikai ke nau fakahoko fakalelei honau fatongia pea kaukovi ki he ngaue. |
| 'Osiki
'a velenga |
Koe
velenga ko ha me'a 'oku fakavelevele
ki hoto loto pea 'ikai lava 'osi kae 'oua leva kuo te ma'u kakato pe
'ikuna'i
'ae me'a ko ia. |
Ko
'ete fai 'aki ha ngaue hoto
ngata'anga. |
| Papata
ka na'e lalanga |
Neongo
ka papata ha fuofua lalanga
'a ha finemui te ne kei futa 'aki mo faka'ofo'ofa'ia pe ai he ko 'ene
fuofua
lalanga pe ia. |
Neongo
ka mele ha'ate ki'i ngaue
tete kei sai'ia pe kita ai he koe ngaue pe 'a kita. |
| Tai
e oko atu |
Koe
tai (fakalanu) ko hono ui ia
'oe hua'i koka na'e fakalanu 'aki e ngatu. Ka 'ikai tokanga'i
fakalelei
'e hola (mahua 'o tafe) ia he funga feta'aki pea maumau 'ae ta 'oe
kupesi
pe lanu 'oe ngatu. |
Koe
fakatokanga ki ha taha fakaanga
ke tokanga na'a hoko mai ki ai e me'a tatau 'oku ne fakaanga'i he taha
kehe. |
| Takitaha
tauhi hono vaha'a ngatae |
Na'e
fa'a 'aa'i 'aki e 'api 'oe
hou'eiki 'ae 'akau koe ngatae. Na'e takitaha pe 'ae kainga
'oe 'eiki
he vaha'a ngatae ke huo mo tauhi. |
Koe
fakalea ki he takitaha tauhi
hono fatongia. |
| Tala kae 'ikai mavivi (pe koe) Tala 'a
fine si'i kae
'ikai mavivi. |
Ka fai ha ngaue pea lea hake ai ha taha
'oku si'i hono
ivi 'e 'ikai fu'u fai atu ha tokanga ki ai he ko 'ene lea lahi ka he
'ikai
mavivi (ngaue pe hoko pe liliu) ai ha me'a. |
Ko ha taha 'oku lea lahi ka 'oku 'ikai
fe'unga hono ivi
ke fakahoko 'aki e me'a 'oku lea ki ai. |
| Tuai
kae nga'i |
Ka
fononga ha fonu'uta ki ha feitu'u,
neongo e tuai 'ene nga'i ka 'e fai pe 'o a'u. |
Ko
ha ngaue 'oku tuai kae lava
lelei pe. |
| Tu'u
kau 'oi |
Ka
fakahoko 'eha kau vaivai ha
ngaue koe 'enau tafoki kotoa pe koe 'oiaue he kuo vaivai honau
sino.
Kae neongo ia 'oku kei lava pe ngaue he kuo nau taukei hono fakahoko. |
Koe
ngaue 'oku fakahoko lelei 'e
ha kau vaivai. |
| Tu'u
tai |
Ka
'i ai ha ngatu na'e faka'ofo'ofa
hono lanu mo hono ta, na 'e pehe leva kuo "tu'u tai". |
Ko
ha ngaue kuo ola faka'ofo'ofa. |
| Valevale
malohi |
Ka
'i ai ha taha 'oku 'ikai fu'u
poto ka e feinga mo nima malohi 'oku laka ange ia 'i ha taha 'oku poto
ka e fakapikopiko mo fakahelalea'i. |
Ko
ha taha 'oku 'ikai fu'u poto
ka 'oku ngaue malohi. |
| Veuveuki
ke lelei |
Ka
tuku mai ha tu'utu'uni ke fakahoko
pea 'ilo 'ehe taki ngaue 'oku hala, tene lava pe 'o fulihi e tu'utu'uni
ke tonu e ngaue neongo ko 'ene talangata'a. |
Ko
ha fekau pe founga kuo fulihi
'eha taha taukei koe 'uhii ke hoko totonu hono taumu'a. |
