Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha me'a fekau'aki moe Ngāue´ 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Fai fakamu'omu'a nima Kapau 'e fai ha ngaue pea te fakaalala 'aki pe hoto mu'omu'a tuhu hei'ilo pe 'e lava lelei 'ae ngaue ia ko ia. Ko ha taha 'oku 'ikai ngaue fakamatoato.
Fakamohe mei 'ulu Ka ki'i malolo ha tangata 'oku lolotonga mo'ua ki ha ngaue tene fakatokoto pe 'ene me'a ngaue mei 'ulu ke 'aa pe 'o sio ki ai pea hoko atu 'ene ngaue. Koe fai 'oha me'a ke fakamanatu 'aki ha me'a ke fai 'i he kaha'u.
Fakaanga 'i hiku mama'o 'Oku 'ikai 'aonga e fakaanga mei mama'o he 'oku 'ikai fai ha sio tonu ki he me'a 'oku fai ki ai 'ae fakaanga.  Koe hiku mama'o koe mama'o 'aupito ia pe hiku 'oe mama'o. Koe fakaanga maumautaimi.
Fakaanga 'i tefito'i niu Koe fakaanga hake 'a ha taha 'oku 'ikai poto he kaka niu mei he tefito'i niu ki ha taha 'oku lolotonga kaka he fu'u niu. Koe fakaanga 'aha taha 'oku 'ikai poto 'ihe me'a 'oku ne fakaanga'i. 
Fokotu'utu'u 'a fefie hu Ka 'i ai ha fu'u fokotu'unga fefie lahi kae huu (popo), neongo 'ene lahi 'e 'osi'osi vave pe ko 'ene popo.  Ko ha me'a 'oku ngali lahi kae si'isi'i hono 'aonga.
Hafuhafu koka Ko e taimi 'oku tatau ai 'a e koka 'oku 'ilonga pe 'a 'e ne faka'au maha he 'oku hafuhafu mamalie pe 'o fai pe kuo tu'u.  Ko ha me'a kuo meimei 'osi.
Hala 'i tangata'ia Ka tangata'ia ha feitu'u 'oku totonu ke lahi e ngaahi ngaue kehekehe 'e lava he feitu'u ko ia koe lahi 'ae kau ngaue.  Koe toki faka'ulia ka 'ikai ma'u ha kau ia 'i ha feitu'u tangata'ia. Koe nofo he feitu'u lelei kae 'ikai ha faingamalie.
Hange ha fakatau kupesi Koe kupesi koe me'a 'oku faingata'a hono ngaohi pea ma'ungata'a. Ko ha me'a mahu'inga 'oku ma'u ngata'a.
Hange ha fau tau koka Neongo koe ha hono malohi 'ete tatau 'aki ha fau ha koka 'e 'ikai pe mahae pe motu 'ae kaleve'i fau ia.  Ko ha taha malohi mo matengata'a.
He na'e li ki fe ho'o nge'esi kahi 'au? Na'e ngaue 'aki 'ae nge'esi kahi ki hono mutumutu 'oe feta'aki.  Koe valoki eni ki ha taha na'e 'ikai fie kau he mutumutu 'oe feta'aki ('a ia koe ngaohi ngatu) kae toki kole ngatu holo.  Koe valoki ki ha taha na'e 'ikai fie ngaue kae toki fie 'inasi pe he ola 'oe ngaue.
Ma'ama'a 'a hiki papa Koe papa koka'anga koe fu'u papa loloa mo mamafa.  Ka fie kole 'eha taha ha papa koka'anga kuo pau kene alea'i ha kakai ke oo mai 'o hiki, ka 'e faingofua pe ia he 'oku ne fiema'u.  Koe lava pe 'ene koka'anga kuo faingata'a leva hono alea'i 'ona ha kakai ke fakafoki 'aki e papa.  Ko ha me'a kuo faingofua hono kole mo hono ma'u kae fakafoki ngata'a he 'osi hono ngaue'aki.
Makakanoa Koe makaka koe ta'emanonga. Ko ha taha kuo 'oho holo ha ngaue 'oku 'ikai totonu ke kau ai.
Maka fetoli'aki Ko ha maka ngaue kuo toli mei ha fu'u maka pea faka'aonga'i leva ke toli 'aki ha maka ngaue 'e taha. Koe fetokoni'aki. 
Mu'omu'a puke fue Ka 'i ai ha fononga vao pea 'ikai puke fakalelei 'ehe kau laka 'i mu'a 'ae vao ki mui, 'e tafoki mai e vao ia 'o fue (hapo) mai 'ae kau laka atu mei mui.  Ko ha konga 'o ha kau ngaue 'oku 'ikai ke nau fakahoko fakalelei honau fatongia pea kaukovi ki he ngaue.
'Osiki 'a velenga Koe velenga ko ha me'a 'oku fakavelevele ki hoto loto pea 'ikai lava 'osi kae 'oua leva kuo te ma'u kakato pe 'ikuna'i 'ae me'a ko ia.  Ko 'ete fai 'aki ha ngaue hoto ngata'anga.
Papata ka na'e lalanga Neongo ka papata ha fuofua lalanga 'a ha finemui te ne kei futa 'aki mo faka'ofo'ofa'ia pe ai he ko 'ene fuofua lalanga pe ia.  Neongo ka mele ha'ate ki'i ngaue tete kei sai'ia pe kita ai he koe ngaue pe 'a kita.
Tai e oko atu Koe tai (fakalanu) ko hono ui ia 'oe hua'i koka na'e fakalanu 'aki e ngatu.  Ka 'ikai tokanga'i fakalelei 'e hola (mahua 'o tafe) ia he funga feta'aki pea maumau 'ae ta 'oe kupesi pe lanu 'oe ngatu.  Koe fakatokanga ki ha taha fakaanga ke tokanga na'a hoko mai ki ai e me'a tatau 'oku ne fakaanga'i he taha kehe.
Takitaha tauhi hono vaha'a ngatae Na'e fa'a 'aa'i 'aki e 'api 'oe hou'eiki 'ae 'akau koe ngatae.  Na'e takitaha pe 'ae kainga 'oe 'eiki he vaha'a ngatae ke huo mo tauhi.  Koe fakalea ki he takitaha tauhi hono fatongia.
Tala kae 'ikai mavivi (pe koe) Tala 'a fine si'i kae 'ikai mavivi. Ka fai ha ngaue pea lea hake ai ha taha 'oku si'i hono ivi 'e 'ikai fu'u fai atu ha tokanga ki ai he ko 'ene lea lahi ka he 'ikai mavivi (ngaue pe hoko pe liliu) ai ha me'a. Ko ha taha 'oku lea lahi ka 'oku 'ikai fe'unga hono ivi ke fakahoko 'aki e me'a 'oku lea ki ai.
Tuai kae nga'i Ka fononga ha fonu'uta ki ha feitu'u, neongo e tuai 'ene nga'i ka 'e fai pe 'o a'u.  Ko ha ngaue 'oku tuai kae lava lelei pe.
Tu'u kau 'oi Ka fakahoko 'eha kau vaivai ha ngaue koe 'enau tafoki kotoa pe koe 'oiaue he kuo vaivai honau sino.  Kae neongo ia 'oku kei lava pe ngaue he kuo nau taukei hono fakahoko. Koe ngaue 'oku fakahoko lelei 'e ha kau vaivai.
Tu'u tai Ka 'i ai ha ngatu na'e faka'ofo'ofa hono lanu mo hono ta, na 'e pehe leva kuo "tu'u tai". Ko ha ngaue kuo ola faka'ofo'ofa.
Valevale malohi Ka 'i ai ha taha 'oku 'ikai fu'u poto ka e feinga mo nima malohi 'oku laka ange ia 'i ha taha 'oku poto ka e fakapikopiko mo fakahelalea'i.  Ko ha taha 'oku 'ikai fu'u poto ka 'oku ngaue malohi.
Veuveuki ke lelei Ka tuku mai ha tu'utu'uni ke fakahoko pea 'ilo 'ehe taki ngaue 'oku hala, tene lava pe 'o fulihi e tu'utu'uni ke tonu e ngaue neongo ko 'ene talangata'a.  Ko ha fekau pe founga kuo fulihi 'eha taha taukei koe 'uhii ke hoko totonu hono taumu'a.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00