| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'Aho Fakaua |
Ko ha 'aho 'oku 'asi kei 'aho ai 'a e māhina´. |
Ko ha faingamālie 'oku hāhāmolofia. |
| Afā kae tofu |
Kapau 'e to ha afā 'e taimi si'i pe pea tofu ('alomālie).
Hili e afā kotoa 'oku honge fonua´, ka ko e taimi si'i pē pea 'osi.
Ka te anga kovi he taimi honge´, 'e faifai pea te toki nounou kita ha taimi kehe, ka 'e 'ikai ngalo 'i ha taha 'ete angakovi he honge´. |
Ko e fakamanatu ke 'oua e angakovi he taimi faingata'a´. |
| Fakatofu kae hiko |
Taimi e ni'ihi ka lolotonga tō ha fu'u matangi pe 'uha lōvai, kuo 'ohovale pe kuo longo fakafokifā (tofu).
Ka ko e ki'i mālōlō fakataimi pe ia kae toe ha'aki mai (hiko). |
Ko e fakatokanga ke mateuteu pe, neongo kuo ngali 'osi ha me'a, e kei lava pe 'o hoko atu pe toe kamata. |
| Hala pe vai ka ko Vai |
Ko Vaimu'a mo Vaimui (fakafuofua ko Fepueli mo Ma'asi), ko e ongo māhina 'uho'uha.
Kapau 'e 'ikai to ha 'uha 'i Vaimu'a 'e kei fai pe 'a e fakatu'otu'a lelei he ko e māhina hoko mai ko Vaimui. |
Ko e poupou ke 'oua e lotosi'i kae kātaki pe he'e hoko mai pe 'a e tokoni. |
| Hangē ha 'aho tafi-Tonga |
Ko e 'aho tafi-Tonga´ ko e 'aho faka'ofo'ofa, 'oku ma'a lelei 'a e langi´ pea 'ikai 'ao'aofia, pea 'alomālie 'a natula.
'Oku hu'u ma'u pe 'a e matangi ki he Tonga (tafi-Tonga) 'i he 'aho ko ia´. |
Ko e fakalea ki ha fofonga faka'ofo'ofa mo fiemālie, pe me'a faka'ofo'ofa. |
| Hangē ha 'aho tu'utu'utaufa |
Ko ha 'aho 'oku 'uho'uha pea toe la'ala'aa, kae 'ikai pau ki ha me'a 'e taha. |
Ko ha taha 'oku 'ikai pau hono 'ulungāanga ki ha me'a 'e taha. |
| Hikohiko puku |
Ko ha matangi 'oku 'ikai angi hohoko kae motumotu.
Ko e hikohiko ko e toutou kamata.
Ko e puku´ ko e konga pe taimi nounou. |
Ko ha faingata'a 'oku toutou hoko. |
| Ka 'i ai ha 'ofa pea tali ki 'Uluenga |
Ko 'Uluenga´ (fakafuofua ki Novema), ko e māhina ia kuo toki 'osi ai hono fakaheka e ngaahi ma'ala,
pea 'oku fa'a si'isi'i ai e me'akai´.
Tokua ka 'i ai ha 'ofa ke 'ave, ko hono taimi totonu eni. |
Ka 'i ai ha tokoni, ko e sai taha´ ke fai 'i he taimi 'oku fiema'u taha ai´. |
Ka kele 'a matavai, 'e kele mo muivai.
Kele matavai, kele muivai. |
Ko e anga 'o e vaitafe´, ka ma'a e matavai´ ('a ee 'oku tafe mei ai´), 'e ma'a ai pe mo e toenga vai´,
pea ka 'uli e matavai´, 'e 'uli ai pe mo e toenga vaitafe´. |
Ka kovi e taki´, e kovi ai pe mo e kau muimui´.
Ka kovi e kamata'anga, 'e kovi ai pe mo e iku'anga (neongo foki 'oku fa'a lava pe ia 'o liliu 'o sai). |
Matafi e Tonga´.
Matafi e Tonga ho finangalo´.
Tafi Tonga pea 'alomalie mo natula. |
'Oku hu'u ma'u pe 'a e matangi ki he Tonga´ (tafi-Tonga) 'i he 'aho 'alomālie´,
'a ia ka tafi-Tonga pe matafi e Tonga´ ko e 'aho fakafiemalie ia. |
Ko e 'aho pe tu'unga fakafiemālie,
pe ko e fakatauange ke loto lelei 'a e tu'i pe ko ha taha ki ha me'a 'oku fakahoko ange ki ai. |
| Mokomoko 'aho |
Ko e konga faka'osi eni 'o e poo´ pea hoko mai 'a e 'aho´.
Ko 'ene hoko´ pe kuo te 'ilo leva kuo mei hoko mai 'a e 'aho´. |
Ko e faka'ilonga 'o ha me'a 'oku 'amanaki ke hoko. |
| Ngingi 'uha |
'Oku fa'a 'ilonga pe 'a e taimi 'oku teu tō ai ha 'uha´,
'oku vanavaiki mai e ngahahahaha 'a e lau'i 'akau´ mo e ngaahi 'ato'i fale´ 'i he'ene mafola mai he funga fonua´.
'Oku hangē pe ko e tangi´, 'oku fa'a kamata ko e ngingi, pea fai pe kuo ngala. |
Ko e faka'ilonga 'o ha me'a 'oku 'amanaki ke hoko. |
Tā sino'i vai
'Oku vā ofi mo e "Tala pea ngali´" 'i he Peesi Palōveape fekau'aki mo e Felāfoaki´. |
Ko ha sino'i vai 'oku tafe, pea 'i he anga pe mālohi 'o 'ene tafe´,
'oku ne keli pe tā pe atu pe 'e ia hono hala´ 'i he kelekele pe makamaka 'oku tafe ai´. |
Ko ha taha kuo ne fai ha me'a, pea 'ikai ha ofo, 'ene hoko pe 'o 'iloa ai. |
| Tafe sino'i vai |
Ko ha sino'i vai 'oku tafe fakakātoa ki ha feitu'u 'e taha. |
Ko ha me'a 'oku 'osi ki ai 'ete tokanga´ mo hoto ivi´. |
| Tala matangi fai 'i fale |
'E lava pe ke te tala 'e matangi mālohi 'i fale, ta'e te te sio tonu ki he langi´ 'i tu'a. |
Ko ha taha 'oku talanoa ki ha me'a na'e 'ikai 'i ai tonu,
pe fiepoto ki ha me'a 'oku 'ikai poto ai. |
| Tānaki kai fai ki Vai |
Neongo e fa'a kamata e hongehonge´ 'i 'Uluenga´,
na'e fa'a toki ma'u ngata'a ange me'akai´ ki Vaimu'a mo Vaimui (ko e a'u ki ai´, ko e toki 'osi'osinga ia 'a e tokateu ki 'Uluenga´).
Ko ia na'e mahu'inga ke manatu'i 'a Vai mo Vai he teuteu honge´. |
Ko e teuteu 'oku fakahoko 'i he taimi totonu. |
| Tō lelei e ataata´ |
Ka lanu faka'ofo'ofa 'a e langi 'i he tō 'a e la'aa´,
ko e faka'ilonga ia 'e 'alomālie 'a e 'aho hoko´. |
Ka 'i ai ha ngāue 'oku 'osi lelei ko e faka'ilonga lelei ia ki he ngāue 'e hoko´. |
| Toka mono angai |
Ko e lau eni ki ha matangi kuo to mei ha faha'i e taha,
pea fakafokifa pe kuo hiki 'o angai (hanga mai) mei he tafa'aki e taha´. |
Ko ha taha kuo ne fai ha ngaue 'oku fehangahangai mo hono 'ulungāanga´,
hange ha taha kovi kuo fakafokifā pe ha'ane fai ha ngāue lelei. |
| Tokelau 'i fale |
Ko ha taha 'oku ne tala 'oku angi faka-Tokelau e matangi 'i fale,
kae lolotonga angi kehe e matangi´ ia 'i tu'a. |
Ko ha taha 'oku 'ikai kei falala'anga 'e ne talanoa´. |
| 'Uha kei lelei |
Kapau 'e tō hokohoko lelei ha 'uha 'e hokohoko lelei ai pe mo e tupu 'a e ngoue´, ko e 'uha kei lelei´ ia.
Kapau 'e vaha fuoloa, 'e fe'unga e toki tō mai 'a e 'uha´, kuo mate e ngoue´ ia. |
Ko ha ngāue, pe me'a 'oku hoko taimi totonu pea ola lelei. |
