Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha me'a fekau'aki mo Muli 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Fakato vaka 'a Kupolu Tokua ne folau ha kainga Tonga ki Kupolu ('Upolu) 'i Ha'amoa pea fakato (foaki) ange ai 'e he kainga Kupolu honau vaka.  Ka koe 'amanaki pe ke foki mai e kainga Tonga mo honau vaka fo'ou kuo toe tu'u mai e kainga Kupolu ia 'o fa'ao e vaka ne nau foaki.  Ko ha me'a ne foaki ka kuo toe fa'ao.
Fasi pe silaa, tuku i Manono Ko Manono koe feitu'u i Ha'amoa.  Koe kau Manono na'a nau taukei 'aupito he monomono vaka.  Ka maumau ha konga pe 'oe vaka pea 'ave ki Manono 'e fakafoki mai kuo sai lelei. Ka maumau ha me'a pea 'ave ki ha taha 'oku poto hono ngaohi ke fakafoki mai kuo sai lelei.
Hange ha polata'ane Koe polata'ane koe taha ia hono ngaahi liliu fakatonga 'oe fo'i lea faka Pilitania koe Britain pea na'e ngaue'aki ki he kau 'Ofisavaka Pilitania mo honau ngaahi teunga hinehina.  Mahalo na'e tupu 'ae kehekehe 'i he liliulea mei he ongo kehekehe 'ae ngaahi to'onga pu'akilea (accent) 'ae kau muli. Ko ha taha 'oku haa ma'a mo faka'ofo'ofa.
Koe 'ahoni 'ape ne tuku ki 'Uvea? Koe taimi na'e monomono ai e kalia 'oe Tu'itonga na'e vahevahe hono fafanga 'oe kau tufunga ki he ngaahi fonua kehekehe 'o a'u ki 'Uvea.  Ka tuai ha fafanga 'e fe'ekenaki pe ko 'Uvea koaa 'oku fafanga, na'a koe tuai koe mama'o 'enau feinga mai. Koe hu'uhu'u pe 'e kei hoko ai pe ha me'a na'e 'osi alea'i ke hoko.
Ko Vaihi e Ko Vaihi koe hingoa faka-Tonga ia 'o Hawaii.  Ka 'i ai ha me'a na'e ma'u ngata'a na'e pehe 'e faingofua ange ha a'u ia ki Vaihi hono ma'u e me'a ko ia. Ko ha me'a 'oku ngalingali 'e 'ikai ma'u koe 'uhii koe fu'u faingata'a e a'u ki ai.

Fakatata - "ko Vaihi e hano toe ma'u mai".

Luki 'aka fai ki Fisi 'Oku faingofua pe ia ki ha taha ke luki (pole) tau ki Fisi mei Tonga he 'oku mama'o 'a Fisi ia pea hei'ilo pe 'e a'u ia ki Fisi.  Koe polepole mei he mama'o.
Tavatava 'i Manuka Ko Manuka koe hingoa faka-Tonga ia 'o Manu'a.  Tokua koe feitu'u ia 'i Ha'amoa na'e nofo ai 'a Tongafusifonua mo 'ene fo'i mata'u fusi fonua.  Na'e 'alu ki ai 'a Mauikisikisi koe feinga ki he fo'i mata'u pea a'u atu 'oku lolotonga 'i tahi 'a Tongafusifonua.  Na'e fakatalanoa'i 'e Mauikisikisi e mali 'o Tongafusifonua pea fakamatala ange 'e he fefine kia Mauikisikisi 'ae fotunga 'oe fo'i mata'u.  Koe talatala ia (pe tavatava) ne fai 'i Manu'a.  'I he foki mai 'a Tongafusifonua pea fakaha atu ki ai 'e Maui 'ae mata'u na'a ne fiema'u na'e 'ilo 'e Tongafusifonua kuo lavaki'i ia 'e hono mali. Ko hano lavaki'i 'o ha taha.
Tuku 'umu faka-Vasivasi Ko Vasivasi koe fonua 'i Fisi.  Tokua koe anga 'enau foaki 'oku nau foaki pea nau toe tatali mai ke toe to'o atu hanau 'inasi. Ko ha taha kuo ne foaki pea toe feinga ke ma'u 'inasi 'i he me'a na'a ne foaki.
Vete faka-Futuna Na' e tuli ' e Kau'ulufonuafekai Tu'itonga 'a Tamasia pea mo Malofafa 'o a'u ki 'Uvea mo Futuna ko 'ena hanga 'o fakapoongi 'e ne tamai.  Na'e a'u atu 'a Kau'ulufonuafekai ki 'Uvea kuo puke mai 'e he kau Futuna 'ae ongo matu'a.  Ko ia na'e fakangofua ai 'e Kau'ulufonuafekai 'ae kau 'Uvea moe kau Futuna ke nau fa'iteliha ki ha fa'ahinga vaka Tonga pe 'e tau atu ki ai, kae fakahaofi pe 'ae mo'ui 'ae kauvaka. Koe fa'iteliha kakato ki ha ha me'a.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00