| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| Fakato
vaka 'a Kupolu |
Tokua ne folau ha kainga Tonga ki
Kupolu ('Upolu) 'i
Ha'amoa pea fakato (foaki) ange ai 'e he kainga Kupolu honau
vaka.
Ka koe 'amanaki pe ke foki mai e kainga Tonga mo honau vaka fo'ou kuo
toe
tu'u mai e kainga Kupolu ia 'o fa'ao e vaka ne nau foaki. |
Ko ha me'a ne foaki ka kuo toe fa'ao. |
| Fasi
pe silaa, tuku i Manono |
Ko
Manono koe feitu'u i Ha'amoa.
Koe kau Manono na'a nau taukei 'aupito he monomono vaka. Ka
maumau
ha konga pe 'oe vaka pea 'ave ki Manono 'e fakafoki mai kuo sai lelei. |
Ka
maumau ha me'a pea 'ave ki ha
taha 'oku poto hono ngaohi ke fakafoki mai kuo sai lelei. |
| Hange
ha polata'ane |
Koe
polata'ane koe taha ia hono ngaahi
liliu fakatonga 'oe fo'i
lea faka Pilitania koe Britain pea na'e ngaue'aki ki he kau 'Ofisavaka
Pilitania mo honau ngaahi teunga hinehina. Mahalo na'e tupu
'ae
kehekehe 'i he liliulea mei he ongo kehekehe 'ae ngaahi to'onga
pu'akilea (accent) 'ae kau muli. |
Ko
ha taha 'oku haa ma'a mo faka'ofo'ofa. |
| Koe
'ahoni 'ape ne tuku ki 'Uvea? |
Koe
taimi na'e monomono ai e kalia
'oe Tu'itonga na'e vahevahe hono fafanga 'oe kau tufunga ki he ngaahi
fonua
kehekehe 'o a'u ki 'Uvea. Ka tuai ha fafanga 'e fe'ekenaki pe
ko
'Uvea koaa 'oku fafanga, na'a koe tuai koe mama'o 'enau feinga mai. |
Koe
hu'uhu'u pe 'e kei hoko ai
pe ha me'a na'e 'osi alea'i ke hoko. |
| Ko
Vaihi e |
Ko
Vaihi koe hingoa faka-Tonga
ia 'o Hawaii. Ka 'i ai ha me'a na'e ma'u ngata'a na'e pehe 'e
faingofua
ange ha a'u ia ki Vaihi hono ma'u e me'a ko ia. |
Ko
ha me'a 'oku ngalingali 'e 'ikai
ma'u koe 'uhii koe fu'u faingata'a e a'u ki ai.
Fakatata - "ko Vaihi e hano toe
ma'u mai".
|
| Luki
'aka fai ki Fisi |
'Oku faingofua pe ia ki ha taha ke luki
(pole) tau ki
Fisi mei Tonga he 'oku mama'o 'a Fisi ia pea hei'ilo pe 'e a'u ia ki
Fisi. |
Koe polepole mei he mama'o. |
| Tavatava
'i Manuka |
Ko
Manuka koe hingoa faka-Tonga
ia 'o Manu'a. Tokua koe feitu'u ia 'i Ha'amoa na'e nofo ai 'a
Tongafusifonua
mo 'ene fo'i mata'u fusi fonua. Na'e 'alu ki ai 'a
Mauikisikisi koe
feinga ki he fo'i mata'u pea a'u atu 'oku lolotonga 'i tahi 'a
Tongafusifonua.
Na'e fakatalanoa'i 'e Mauikisikisi e mali 'o Tongafusifonua pea
fakamatala
ange 'e he fefine kia Mauikisikisi 'ae fotunga 'oe fo'i
mata'u. Koe
talatala ia (pe tavatava) ne fai 'i Manu'a. 'I he foki mai 'a
Tongafusifonua
pea fakaha atu ki ai 'e Maui 'ae mata'u na'a ne fiema'u na'e 'ilo 'e
Tongafusifonua
kuo lavaki'i ia 'e hono mali. |
Ko
hano lavaki'i 'o ha taha. |
| Tuku
'umu faka-Vasivasi |
Ko
Vasivasi koe fonua 'i Fisi.
Tokua koe anga 'enau foaki 'oku nau foaki pea nau toe tatali mai ke toe
to'o atu hanau 'inasi. |
Ko
ha taha kuo ne foaki pea toe
feinga ke ma'u 'inasi 'i he me'a na'a ne foaki. |
| Vete
faka-Futuna |
Na'
e tuli ' e Kau'ulufonuafekai
Tu'itonga 'a Tamasia pea mo Malofafa 'o a'u ki 'Uvea mo Futuna ko 'ena
hanga 'o fakapoongi 'e ne tamai. Na'e a'u atu 'a
Kau'ulufonuafekai
ki 'Uvea kuo puke mai 'e he kau Futuna 'ae ongo matu'a. Ko ia
na'e
fakangofua ai 'e Kau'ulufonuafekai 'ae kau 'Uvea moe kau Futuna ke
nau fa'iteliha ki ha fa'ahinga vaka Tonga pe 'e tau atu ki ai,
kae
fakahaofi
pe 'ae mo'ui 'ae kauvaka. |
Koe fa'iteliha
kakato ki ha ha
me'a. |
