| .............Palōveape............. |
Tupu'anga |
.............'Uhinga............. |
| 'Ā faka'amu mei |
Tokua naʻe 'i ai e 'eiki Ha'apai na'e 'uakai mei ma'u pē pea kananga 'aki 'e he kau Ha'apaí hono hingoá ko 'Ā-faka'amu-mei. |
Ko ha taha 'oku faka'amu maʻu pe ia ki ha me'a tatau he taimi kotoa pē. |
'Aho kai fonu
Ko hono fehangahangaí ko e "Māvae lua". |
Ko e fonú ko e me'akai ifo mo ma'u ngata'a pea na'e 'ikai 'inasi noa'ia ai ha taha ko hou'eikí pē.
Pea ko e taimi eni 'o e māna'ia ko Lepuhaá, 'oku pehē na'e ongoongoa hono talavoú he 'otu Tongá, pea muimuifononga holo 'ia hou'eikí ko 'enau faka'ofo'ofa'ia hono talavoú.
Pea ko e ʻaho eni e taha kuo fanongo e fefine Leimātu'a 'e fou mai 'a hou'eiki mo e talavou ko Lepuhaá honau fonuá.
Ko e meʻa pango he ko e fefiné ne siʻi fokoutua he mahaki ko e kiliá. Kae mole ke mamaʻo ha'atau pehē ne hōloa ai ʻe ne ʻamanakí.
Naʻe ʻave ʻe ne fakaafe kia Lepuhā ke 'eva ange ki hono falé he efiafi po'uli ko iá.
Pea ko e lolotonga hono ʻave ʻene fakaafé, naʻe tau kakala 'e he fefiné hono falé pea tākai kakala mo ia.
ʻI he aʻu atu ʻa e fekaú kia Lepuhaá na'e tuʻu e tangatá ʻo teuteu.
Ko e meʻa maheni pē foki eni ia kia Lepuhā hono faʻa fakafea peheé.
Kaekehe naʻe aʻu lelei atu ʻa Lephuhā ki he fale ʻo e fefine Leimātuʻá he efiafi ko iá.
Pea ko e fe'iloaki fakangalongata'a kiate kinaua fakatou'osi, ka ne 'oua e toki ofo hake 'a Lephuhā 'o 'ilo tā ko e fefiné ko e kilia.
Na'á ne puna fakato'oto'o ki tu'a mei he fale 'o e fefiné mo ʻene faka'ise'isá ... "tā he toki māvae lua moʻoni eni".
Kae lolotonga iá, ne māki'iki'i atu pe fefiné mei fale ... "'aho kai fonu ee". |
Ko e fakatalutalu 'i ha me'a lelei kuo aʻusia. |
| Fakahali 'a vale |
Ko ha taha kuo 'oho ʻo kai kae 'ikai ha'á ne faka'atu'i ki he kakai na'a nau teuteu'i e meʻakaí, pe koe kakai 'oku nau kai fakatahá. |
Ko ha taha kuo 'oho'oho pea tupu ai e 'ikai ke ne lava ʻo fakahoko fakalelei ha me'a. |
Fakatu'amelie ki he taunga he fu'u telie
Ko hono fehangahangaí ko e "Fakatu'atamaki ki he taunga he fu'u tavahi". |
Ko e telié na'a tuʻu pē he 'api 'o e hou'eikí pea na'e tau ai ʻenau ngaahi taunga me'akaí.
Ko e taimi ko iá naʻe ʻikai ha ʻaisi ke fakatolonga ai e meʻakaí pea ka ʻikai haʻi e meʻakai ʻo tautau ha fuʻu ʻakau ʻe maʻu ia ʻe he fanga kumaá.
Kaekehe ko e taunga telie ko ia ʻa hou'eikí naʻe papaka e taha kotoa he ala ki aí he ko e me'a 'a hou'eiki.
ʻA ia naʻe fakatu'amelie haohaoa pē ʻa houʻeiki ia ke toki 'ohifo pe ʻenau taungá ha taimi te nau fiemaʻu ai, ta'e tomu'a to'o ia 'e ha taha. |
Ko e fakatu'otu'a ki ha me'a lelei kuo pau 'e hoko mai. |
Fakatu'atamaki ki he taunga he fu'u tavahi
Ko hono fehangahangaí ko e "Fakatu'amelie ki he taunga he fu'u telie". |
Na'e ngāue 'aki 'e he tu'á 'a e tavahí ke tau ai 'enau ngaahi taunga me'akaí.
Ka na'e 'ikai faka'ehi'ehi ha taha ia ke ala noa ki ha taunga ha fu'u tavahi.
Ko ia ka tuku ha taunga ha fu'u tavahi na'e 'ikai pau ia pē 'e a'u atu ki he taimi ke kai aí 'oku kei 'i ai. |
Ko e fakatu'otu'a ki ha me'a 'oku 'ikai pau pe 'e hoko mai pe 'ikai. |
| Fakau'a me'a melie |
Ko e u'á ko e lea ia ʻoku ne fakamatalaʻi e anga 'o 'e te ongo'í ki he me'akaí.
Ko e tupu'anga ia 'o e lea ko e 'uakaí ko e u'a kai, pe ko e u'a 'oku fie kai.
Ko e ngaahi me'a na'e ifo ki he kaí ko e ngaahi me'a ia na'e pehē naʻe lelei ki he u'á, pea fakatupu u'a lelei, pe fakau'alelei.
Pea ko e kau eni he meʻakai ifo tahá ha meʻakai ʻoku melie ki he uʻá. |
Ko ha taha 'oku manako pē mo faka'amu ma'u pē ki ha ngaahi me'a lelei. |
| Fakauloula kai |
Ko ha taha 'oku hange 'e ne kai ha faiva, 'e ne kai lahi, kai me'a kehekehe, mo hono lamu. |
Ko ha taha 'oku malie mo ifo 'ene kai. |
| Fangafanga uu hala'atā |
Ko e fakatu'otu'a ki ha me'akai pea vakai hake kuo kovi ia. |
Ko ha 'amanaki kuo fehalaaki. |
| Fengutu 'a fei'umu 'ota |
Ko ha taha kuo 'ota ha'ane 'umu kae tulitonuhia ke tukuaki'i ki ai e 'ota 'e ne 'umú.
Kae neongo 'e ne ngaahi 'uhingá kotoa, kuo 'osi 'ota e 'umú, pea ko e 'umu 'a 'ana. |
Ko ha taha kuo tulitonuhia ke tukuaki'i ki ai ha'ane ngaue kuo kovi. |
| Fie uō kae kai pō |
Ko ha 'eiki kuo loto ke uki mo tokolahi hono kakaí, ka e 'ikai loto ke vahevahe 'e ne me'a leleí kiate kinautolu. |
Ko ha taha 'oku ne uki ha kakai ke fakahoko ha ngāue ka e 'ikai tokanga ke vahevahe fua 'o e ngāue ko iá mo kinautolu. |
| Fiifii ika maka |
Ko e ika maká ko e ika kano lelei pea ifo, ka ko hono teuteu'i na'e pau ke kofu fakalelei 'aki ha louniu pea fii pea toki ta'o. |
'Oku taau pea ngali mo ha me'a lelei mo mahu'inga ke tokanga'i mo teuteu'i lelei. |
| Fiifii ika vale |
Kapau 'e teuteu'i tatau ha fa'ahinga ika kehe hange ko hono teuteu'i 'o e ika maká he 'ikai hoko ia ai ko ha ika maka. |
'Oua e fakamoleki noa e ivi 'i ha me'a maumautaimi he 'oku takitaha pe me'a mo hono founga. |
| Hangē ha fei'umu 'uhá |
Ka fei'umu ha taha he 'uhá pea 'ota, he 'ikai te tau ofo ai, ko e vikú.
Kae kapau 'e fei'umu ha taha ha 'aho 'afua pea 'ota, te tau ofo ai.
Hangē pe ia ha fei'umu 'uhá. |
Ko ha ngāue kuo iku kovi neongo na'e lelei mo kakato 'a e me'a ke fai 'aki 'a e ngāue ko iá. |
| Hangē ha inu vai lolo |
'I he taimi e ni'ihi ko e kiki pe 'a e kau masiva ko e me'i niu na'e lolo'i 'aki e haka. |
Ko e fakalea ki ha me'i me'akai masiva 'oku ma'u. |
| Hangē ha fokifokihi tunu |
Ka tunu ha me'a kuo pau ke fokifokihi ma'u pe na'a paku fakafeitu'u taha. |
Ko ha me'a kuo 'ikai tukunoa'i kae ue'i ma'u pe. |
| Hangē kuo kai teve |
Ko e teve ko e 'akau na'e fa'a kai 'i he taimi honge.
Na'e tupu noa'ia pe he vao pea toe to pe 'i he ngaahi ngoue 'e ni'ihi ko e tali honge.
Ka na'e 'i ai pe hono fa'ahinga teuteu pea ka 'ikai teuteu'i lelei 'e fifisi'ia mo kulokula'ia 'a e taha na'a ne kai. |
Ko ha taha kuo kula hono mata pe mata'i faingata'a'ia. |
| Hiki lepo |
Na'e 'i ai 'a e fu'u talafu 'i he loto kalia 'a e Tu'itonga pea 'i ai 'a e ngaahi ngoto 'umu 'i he loto talafu.
Na'e takitaha pe 'a e ngoto 'umu mo hono lepo.
Na'e 'i ai 'a e to'a ko Lasikau na'e fa'a folau he kalia pea na'a ne fa'a feto'oaki 'e ia 'a e lepo 'o fepulingaki,
ka na'e 'ikai teitei lea atu ha taha kae 'oleva kuo pulia 'a Lasikau pea nau toki fakatonutonu. |
Ko e tali ke mama'o ha taha mei ha feitu'u kae toki fakatonutonu ha'ane ngaue. |
| Hina e toumomoho |
Ko e toumohomoho ko e lau'i fusi 'oku 'ufi'ufi 'aki e 'umu.
'Oku lanu mata e toumohomoho fo'ou pea ko 'ene motu'a pe kuo faka'au ke hina.
Ka fuoloa e ta'e fai ha fei'umu 'e 'ikai toe ta mai ha lau'i fusi fo'ou kae toe pe 'a e toumohomoho tetea. |
Ko ha me'a kuo fuoloa hono tuku ta'e ngāue 'aki.
|
| Hu mata niu |
'Oku tolu e mata 'o e niu, ka ko e fo'i mata pe 'e taha 'e ha'u lelei ai hono huhu'a.
Ko 'ete ma'u pe fo'i niu, ko e fo'i mata pe ko ia 'oku te kumi ke avangi ke te inu ai. |
Ko e 'ofa fakatonutonu. |
| Inu ti inu kota |
'I he taimi ko ia 'o e fuofua omi 'a e kau Pilitania ki Tonga na'a nau ha'u mo e ngaahi to'onga mo'ui na'e fo'ou pea fa'a manakoa ki he vakai 'a e Tonga.
Ko e taha 'o e ngaahi to'onga ko ia ko e inu ti, 'a ia ko e inu manakoa foki 'a e kau Pilitania na'e ngaahi mei he lau'i ti, pea fakasuka, pea hu'i 'aki e hu'akau pulu,
pea na'e 'i ai mo hono taimi inu, mo e anga 'o hono to'o 'o e ipu, mo e anga 'o hono inu.
Na'e kamata leva ke ma'u 'e he Tonga 'a e ifo 'o e inu ti, pea neongo na'e 'ikai fa'a ma'u ma'u pe ha lau'i ti, pe suka, pe hu'akau, na'e fa'a lava lelei pe ia 'aki e lau'i moli mo e lau'i moengalo,
pe ka ma'u ha ti kae hala hu'akau, na'e lava lelei pe hono hu'i 'aki e huhua'i niu.
Pea ko e tatau foki 'o e huhua'i niu pea toe penu'i niu pea ko ia ne fai ai e manuki 'a e lea ni, tokua ko e inu ti, inu ti pe 'a e kau fa'ifa'itaki ki he Palangi pea hala hu'akau pea nau tatau penu'i niu leva. |
Ko e manuki ki ha taha 'oku feinga ke fa'ifa'itaki ki ha to'onga 'oku 'ikai maheni ai pea 'ai ange pe kuo 'ikai kakato e naunau ke ne fakahoko 'aki e to'onga ko ia kae 'alu kehe ia.
Ko hono ngaue'aki 'e taha, ko e manuki ki ha taha 'oku 'ikai pau ki ha to'onga mo'ui pe founga 'e taha, kae heke holo, pea ma'u ai hono luma.
Ko e fakataataa fakaoli 'oku fa'a ngaue 'aki 'e he kau Hafekasi ko ha taha 'oku tonu ke liongi ha putu pea 'ikai fie liongi ia he 'oku faka-Palangi pe ia,
ka ko e taimi pe ke fahu ai kuo 'ofa ia ki hono kainga Tonga pea sai pe ia ke 'alu o fahu.
|
| Kai 'asi fakatuha 'umu |
Ko ha taha 'oku ne fakafe'unga pe 'e ne 'asi atu ki ha 'api ki he taimi 'oku hiko atu ai 'enau me'akai. |
Ko ha taha 'oku 'i ai ha'ane ta'umu'a fakafufuu.
'Oku tatau mo e Pekepeka sio 'ohuafi 'i he peesi Paloveape fekau'aki moe Fanga Manupuna. |
| Kai halafaki |
Ko ha taha kuo kai tavale ka e 'ikai kaikai lelei ke tofuhia 'a e kau kai. |
Ko ha to'onga siokita. |
| Kai ika pe 'a sio ki motu |
Na'e lahi e ika mo e kiki kehekehe mei tahi 'i he ngaahi 'otu motu.
Ka 'uakai ika ha taha 'i Tongatapu te ne fakaukau pe ki he kainga 'i motu ha'a nau kai ika papahia.
Ka he 'ikai pa ha me'i ika ki hono ngutu ka nofo pe 'o fakakaukau 'ata'ata mo ta'e feinga ki motu,
'osi ange ko e kai ika pe 'a sio ki motu. |
Ko ha taha 'oku fakakaukau ki ha me'a pea ne 'ilo 'a e me'a 'e ma'u ai 'a me'a ko ia kae 'ikai fao mo 'ai. |
| Kai kape fifisi |
Ka te kai ha kape fifisi 'e fifisi'ia hoto ngutú pea 'ikai ifo ha'ate toe fa'a lea. |
Ko ha taha kuo ne fai ha ngāue kovi pea hangē 'oku mā ai 'o 'ikai toe fa'a lea. |
| Kai lu fā he tu'unga ū |
Ko e tu'unga uú ko e tu'u'anga ia 'o e va'akau 'oku uu 'aki e 'umú.
Ko e feitu'u ia 'o e 'umú na'e mafana tahá pea tuku ai e ngaahi me'akai leleí.
Ka 'alu atu ha taha ko e kumi kai ha toenga 'umu, 'e tomu'a fā pe he tu'unga uú na kuo ngalo ai ha me'a lelei. |
Ko e 'ahi'ahi noa pe ha me'a na'a 'ai ange kuo faingamālie. |
| Kai malo tāfoa |
Ko ha taha kuo ne ma'u ha me'akai hili hano ngaahi'i pe valoki'i 'e he taha na'a ne 'oange me'akai. |
Ko hono tali 'o ha 'ofa 'i he funga 'o e loto lavea. |
| Kai me'akai kovi |
Ka kovi ha me'akai 'e 'ikai ifo hono kai. |
Ko ha taha kuo to ki ha faingatāmaki. |
| Kai me'a vevela |
Ka fu'u vela ha me'akai 'e 'ikai ifo 'a hono kai. |
Ko ha taha kuo to ki ha faingatāmaki. |
| Kai melie |
Ka ifo mo fakafiemalie ha me'akai 'oku pehe 'oku melie. |
Ko ha taha kuo ne tofanga 'i ha ngaahi faingamālie lelei. |
Kai pe lea
'Oku toe hiki 'i he peesi Paloveape fekau'aki mo e Kainga, Me'akai, Ngaue mo e To'onga. |
Ka faka'osi ha katoanga 'oku tufa e 'inasi 'o e kainga na'e kau ki he katoanga.
Ka fai ange kuo nounou e me'akai 'e fakamalo'ia pe 'e hou'eiki 'a e kainga kuo hala pea nau fiemalie ai pe kuo to honau koloa. |
Ko e fiemalie pe, neongo kuo 'ikai ma'u ha 'inasi ka kuo ma'u pe fakamalo. |
| Kai 'umu ai pe fo'i he ngāue 'a e mālohi |
Ka fakafiefia'i ha ikuna 'i ha va'inga pe fe'auhi 'e toe kai ai pe mo e kau fo'í 'i he 'umu 'a e kau mālohí. |
Ko ha ngaue lelei kuo 'inasi kotoa ai pe 'a e taha kotoa. |
| Kaikai afua |
Ko hono ui eni 'o e to'onga kai 'a e feitama, 'ene kai filifili. |
Ko ha taha kai filifili. |
| Kina 'umu tali ki tahi |
Ko ha 'umu 'oku tali hono kiki ki ha fangota mei tahi.
Ko e me'a 'e ma'u mai, 'e fai pe ki he anga 'o e tahi 'o e 'aho ko ia,
pea taimi e ni'ihi 'oku 'ikai ma'u ha me'a kae kina (talinoa) e kau fei'umu he tali. |
Ko e 'amanaki ki ha me'a 'oku ta'epau. |
| Ko e ma ka te mate |
Ko ha taha kuo mei mate he fiekaia ka e 'ikai lava 'o kole ko e maa he kole. |
Ko e fale'i ki ha taha ma ke tuku e ma ia ka e kole. |
| Koto kai 'a kui |
Ka kai tokotaha ha kui 'e si'i faafaa holo he me'akai 'o tupu ai ha maveuveu e me'akai. |
Ko ha ngaue maveuveu mo ta'emaau. |
| Kuhū te 'elo pato te 'emo |
Ko ha taha 'oku fakakuhū (kahii koaa 'oku namu kū pe ta'eifo) ki ha me'akai kae 'osi pe ko ia kuo kau hono kai. |
Ko ha taha kuo fakaanga ki ha me'a pea 'osi pe pea ne toe kau 'i hono ngaue 'aki. |
| Kumā si'i toe vela hono hiku |
Ko e kumaa ko e taha ia e ngaahi kiki 'i ono'aho.
Ka 'oku 'asili ai e si'isi'i 'a e kumaa 'o ka toe vela mo hono hiku. |
Ko ha me'a si'isi'i kuo toe ngali si'isi'i ange. |
| Longo mo e fatu |
Ko ha taha kuo ne kai poosi ha me'akai kehe pea fe'ekenaki holo kae longo pe kuo makona. |
Ko ha taha kuo ne ma'u fakafufuu ha monu kae 'ikai lea. |
| Motu ka na'e navei |
Ko e navei ko e ha'i tokoni ki he kavei 'o e kato.
Neongo e malohi 'o e kavei 'o ha kato 'oku tonu pe ke navei na'a fai ange pe kuo motu kae mahua e me'akai ki tu'a.
Pea ka toki motu ai pe 'a e kavei 'oku sai pe ia he na'e 'osi navei. |
Ko ha maumau kuo hoko ka 'oku matatali lelei pe he na'e 'osi mateuteu pe ki ai kimu'a. |
| Namu mā ka na'e 'ilo 'ahoa |
Na'e 'i ai e māna'ia ko Va'enuku, ko e tehina 'o Nuku mei Kolonga, na'e nofo 'Eua.
Na'e hā'ele Tu'itongafefine 'o e 'aho ko ia ki 'Eua ke 'afio tonu ki he talavou 'o Va'enuku.
'I he'enau tu'uta atu, na'e 'alu e taha 'o e kau kaunanga ko e 'esi afi pea ne 'ilo atu 'a Va'enuku 'oku fai 'ene ngaohi mā Tonga.
Ko e mā Tonga foki ko e me'akai namu mālohi.
Kaekehe ko e efiafi hifo ko ia kuo fakaofoofo e kau fakafe'ao 'o e ta'ahine pe ko e ha e fu'u nanamu kuo mahe'a pehe.
Na'e longo pe kaunanga na'e 'esi afi 'ahoa. Na'a ne 'ilo pe ko Va'enuku kuo 'a'ah mai ki he ta'ahine. |
Ko ha taha 'oku ne 'ilo ki ha me'a fakapulipuli. |
| Nifo tu'u he vale |
Ko e naunau mahu'inga 'o e sino ki he kai 'a e nifo.
Faka'ofa atu ha nifo ia 'oku tu'u ha vale he 'oku 'ikai ke teuteu'i 'e he vale ia ha me'akai ke faka'aonga'i 'aki. |
Ko ha faingamalie kuo maumau'i 'i ha taha vale. |
| Nofo e fononga kae ui moa |
Kapau 'e ha'u ha fononga ki hoto 'api, 'oua te te ui 'e te fanga moa na'a pehe 'e he fononga ko e 'ai ke fafanga 'aki kinautolu. |
Ko ha taha kuo ne taki hala'i ha 'amanaki 'a ha taha kehe pe ko ha me'a fakahoko he taimi hala. |
| Paki mo e talaha |
Ko e talaha ko e mei 'oku kei mui.
Ko e kakai poto he toli mei te nau toli filifili pe 'a e mei motu'a kae tuku e talaha ke toki toli ha 'aho.
Ko e toli mei 'a e vale 'oku toli tavale pe mei motu'a mo e talaha. |
Ko ha ngaue kuo lava hono taumu'a ka na'e 'ikai fakahoko fakalelei. |
| Paki ua 'uli takitaha vau |
Ko e founga maheni ki hono tufa 'o e tunu 'oku to'o mai 'o vau pea toki pakipaki 'o tufa.
Kapau 'e fu'u fiekaia e kau tunu, 'e to'o hake pe 'o paki pea tufa ke toki takitaha vau 'e ne me'i tunu. |
Ko ha ngaue kuo fai fakavavevave'i pe ko ha kakai kai po. |
| Pani puaka pani fonu |
Ko e puaka mo e fonu ko e me'akai 'a hou'eiki pea taetae taha pe ke kai ai ha tu'a.
Ka 'asi ha taha 'oku namu puaka pe namu fonu 'oku pau pe ko ha taha mei ha 'api 'eiki. |
Ko e fakahikihiki ki ha taha tu'unga mau'olunga. |
| Pipiko mo e nifo |
Ko e pipiko ko e fakapikopiko.
Ko e fakapikopiko mo e nifo ko e ta'e fie fai ia ha me'a kae kei poto pe he kai. |
Ko e 'ikai fie ngaue kae fie kau pe he 'inasi 'o e ngaue. |
| Poto hono fisifisi kae vale hono fokifokihi |
Ko e tunu kotoa pe kuo pau ke fokifokihi ke moho lelei hono konga kotoa, pea ko 'ene lava pe pea fisifisi'i leva pe kuo moho.
'Oku fakaanga e paloveape ki ha taha 'oku 'ikai fie kau he fokifokikihi, 'a ia ko e ngaue ia 'o e tunu, kae maau mai ki hono fisifisi'i, 'a ia ko e vakai ia pe kuo moho ki he kai. |
Ko ha taha 'oku 'ikai fie kau ha ngāue kae toki ha'u pe ke 'inasi 'i he fua 'o e ngāue. |
| Pu'ia 'a kaiasi |
Ko ha taha kuo fai atu ki ai ha pu'i ke 'alu o 'omai ha me'akai pea ne tomu'a kai 'e ia 'a e me'akai na'e fekau ke 'alu o 'omai. |
Ko ha taha kuo tomu'a 'inasi pe ia ha me'a na'e fakataumu'a ki ha taha kehe. |
| Si'i 'a ma'anga ngako |
Ki he kau masiva, ka nau ka ma'u ha ki'i ma'anga ngako ke kiki 'aki ha me'i me'akai, neongo 'e ne si'i, ko e ifo he ifo. |
Ko ha me'a si'i ka 'oku 'aonga mo fakafiefia lahi. |
| Ta'engali vai |
Ka 'i ai ha 'ota 'e hu'i vai 'ata'ata 'e mole hono ifo, neongo ko e me'a mahu'inga 'a e vai. |
Ko ha me'a lelei kuo maumau 'i hano tānaki atu 'o ha me'a 'oku lelei pe mo ia, kae 'ikai totonu ke tānaki atu he taimi ko ia. |
| Talia 'umu kape |
Ko e mele 'o e kape 'oku fa'a fifisi pea ka fai ha tali ki ha 'umu kape 'oku 'ikai fa'a pau pe 'e fai ha mākona ai na'a a'u mai ia kuo fifisi pea ta'e ifo ki he kai. |
Ko e fakatu'otu'a ki ha me'a 'oku 'ikai pau. |
| Teka 'a mā momoko |
Ko e mā Tonga ko e me'akai tolonga fuoloa. |
Ko ha me'a 'oku tolonga fuoloa. |
| Teu ke hihí ka e 'ola |
Ka fahi ha fo'i niu, ko e founga mahení ke tomu'a hihi ki he kaí.
Kae kapau 'e fu'u fiekaia lahi e kau kaí, ko e tuai pe hono fahí kuo 'ola hangatonu pe kakano'i niú mei he nge'esi niú. |
Ko e teuteu ki ha me'a kehe pea iku 'o fai e me'a kehe. |
| Toki kovi 'a niu lelei |
Na'e 'i ai e fu'u feta'o ko Kaifaka'au na'a ne fakapoongi e fefine pea ne lolo'i ke kai.
Na'e ifo e mao hake 'a e lolo'i ka 'i he'ene kai hake na'e 'ikai ifo tatau mo 'ene 'amanaki.
Na'a ne pehe leva kuo mole 'ene niu lelei. |
Ko ha me'a lelei ka kuo mole hono lelei 'i hono ngaue 'aki. |
| To'u kai mo hono lohu |
'Oku fa'a kumi pe 'a e lohu fo'ou ki he to'u mei kotoa.
Ko 'e ne 'osi atu pe 'a e to'u mei ko ia mo ta'e'aonga 'a e lohu ko ia. |
Ko e me'a kotoa pe 'oku 'i ai hono taimi totonu. |
| Tufa kau tufa |
Ka fai ha tufa 'inasi 'i ha katoanga pea ta'e fiemalie ha taha 'i hono 'inasi,
'e 'alu pe taha ko ia mo lama pe ha 'aho 'e toki ma'u ai hano faingamalie ke ne fakafoki atu e anga fo'i tufa ko ia. |
Ko e me'a kuo hoko 'e 'i ai pe hono fakafoki. |
U'a mā kae mae mā
'Oku faitatau mo e "Ha'iha'isia kae Hehe'ia" |
Ko ha taha 'oku 'osi lahi pe 'ene mā Tonga, kae kole holo pe he kaunga'api ko 'ene mamae, mo e 'ikai fie 'osiki 'ene mā. |
Ko ha taha siokita. |
| U'a si u'a po'oi |
Ko e po'oi ko e me'akai na'e fakamelie 'aki e huhua'i si.
Ka tomu'a kai e si ia 'oku te'eki maau e po'oi, 'e 'ikai ha me'a ke fai 'aki e fakamelie. |
Ko ha me'a kuo hoko ha taimi hala. |
| 'Umu po'uli kae ai ho'ota |
Ka fuke po'uli ha 'umu 'e fa'utaha e kau kai ke takitaha to'o 'ene me'akai 'oku loto ki ai.
Ka 'i ai ha taha kuo tatali pe mei mui 'oku mahino 'oku 'i ai pe hono maheni he kau to'o ke ne to'o ha'ane me'akai.
Ko e 'uhinga 'o e "ai ho'otá" ko e 'i ai ho'otá maheni ke ne to'o ha'ate me'akai. |
Ko e fakafalala ki ha taha ke ne fakafofonga'i kita. |
| 'Umu to'ona 'e he vale |
Ko ha 'umu kuo 'ikai teuteu'i fakalelei pea maumau ai 'a e me'akai ne ta'o. |
Ko ha me'a lelei kuo maumau ko e kovi hono teuteu. |
| 'Uto taunga mo kumā 'oku ua |
Ko e 'uto ko e me'akai 'a e fānau pea ka toe ha kai 'a ha ki'i tamasi'i 'e tuku ia ki ha'ane taunga 'i ha fu'u 'akau.
Ka 'ilo 'e ha ki'i kumā e taunga ko 'ene 'osi ia. Kae kapau 'e 'ilo eha kumā 'e ua pe lahi ange ko e 'osi pe he vave taha. |
Ko ha me'a lahi, ka 'e 'osi pe hono fetuku ka 'ilo 'e ha kakai toko lahi. |
