| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'Autō e manú ki Tokū |
Ko Tokuú koe motu ki he Tokelau 'o Vava'ú na'e lata mo mālōlō ki ai e fanga manupuna kehekehe. Na'e pehē ka puna ha manu mei Tokū 'o kumi me'akai, neongo ko e hā e mama'o 'ene puná, 'e iku pē 'o foki ki Tokū. |
Ko ha taha kuo iku pē 'o fie foki ki hono tupu'angá. 'Oku fa'a ngāue 'aki ki he Tonga nofo mulí. Neongo ko e hā e masani mo e koloa 'o mulí, ko e ha'u pē 'a e vaivaí kuo hoko e fie foki mo e manatu ki Tonga ki he tupuʻangá. |
Hangē ha lupe kai kotoné.
Hangē ha moa lo'oá. |
Ko e fua'i kotoné ko e fo'i fua fōlahi, pea ka feinga ha lupe ke ne kai, 'oku hange ko ē ka lo'oá 'i he'ene feinga ke folo e fo'i fuá. |
Ko ha taha 'oku ne kūkūtaki ha mamahi pe faingata'a 'ia. |
| Hangē ha mata'i mohevao |
Ko e mohevao ko e ki'i manupuna 'oku nofo 'Eua na'e faka'ofo'ofo'ia ai e kau Tonga ko e lanu mo e fuopotopoto lelei hono kano'i mata. Ko e mohevao fefine na'e hinehina lelei hono kano'i mata, pea ko e mohevao tangata na'e kulokula hono kano'i mata. Pea ko e fua ia na'e ma'u 'aki 'e he Tonga ki he faka'ofo'ofa 'o e kano'i mata 'o e fefine mo e tangata. Ko e fakangalongata'a ha fefine na'e fuopotopoto mo hinehina lelei hono kano'i mata, kae hau'ataa ha tangata na'e lo'olo'a hono kano'i mata. |
Ko
ha taha mata talavou. |
| Hangē ha moa lī'aki koví |
Ko e 'ulungāanga maheni 'o e fanga moá hono taki holo honau fanga ki'i 'uhikí. Ka ʻi ai ha motu'a'i moa kuo mole pe te ne lī'aki hono 'uhikí te'eki ai ke nau lalahi fe'unga, te nau movete noa'ia holo he kumi kaí. |
Ko ha fānau kuo 'ikai tokanga'i lelei 'e he'enau mātu'a kae hangē kuo nau hē takai holó. |
Hangē ha moa lo'oá.
Hangē ha lupe kai kotoné. |
Ka 'i ai ha moa kuo lo'oa te ne toutou fao hono kiá ki 'olunga he feinga ke homo hake 'a e me'akai 'oku lo'oa aí. |
Ko ha taha 'oku ne kūkūtaki ha mamahi pe faingata'a'ia. |
| Hangē ha momoa fisi |
Ko e lau eni ki ha moata'ane faka'ofo'ofa. Ko e fu'u moata'ane ia 'oku ma'ui'ui hono fulufulu, lanu lelei hono kalokalo, paloloa hono lave, le'o lahi 'ene 'u'ua, 'alu tu'utonu mo pa'ete'ete, pea fakafisifisi 'ene fakateki. |
Ko
ha taha talavou mo sino lelei. |
| Hangē ha tavake ta mafua |
Ko e me'a fakaholomamata 'ae taimi 'oku tafoki ai ha tavake 'i he 'ata 'o tu'ulu hifo ke po ha'ane mata'i ika mei tahi. Ko 'ene ake ki he 'ataa ko 'ene mafua ia pea ko 'ene tafoki o tu'ulu ko 'ene taamafua ia. |
Ko
ha taha 'oku fakaholomamata ha'ane ngaue pe faiva. |
| Hangē ha veka kui |
Ko e veka koe ki'i manu ve'e vave pea ka 'i ai ha veka 'e kui 'e kei ve'e vave pe ia ka 'e 'ikai mahino 'a e taumu'a 'oku lele ki ai. |
Ko
ha taha kuo 'oho noa'ia pe 'i ha fa'ahinga ngaue pe va'inga. |
| Hangē ha veka takatahi |
Ka
veka ko e manu fakalili'a he vai. Ka faifai ange 'o a'u ha veka ki ha fu'u potu vai he 'ikai pe kaukau ia ai. |
Ko
ha taha 'oku faka'apa'apa ia mo e kaukau. |
| Holo pe misí ki he 'ōvavá |
Ko e misí koe fanga ki'i manupuna iiki 'oku nau manako taha pe ki he 'ōvavá pea ko 'ene hoko pe honau taimi kaí kuo nau holo kotoa ki he 'ōvavá. |
Ko ha kakai tokolahi kuo nau holo ki ha kātoanga pe feitu'u manakoa. Naʻe faʻa pehē ʻae holo 'ae kakaí ki he ngaahi ʻapi 'eikí, pe holo 'ae kau talavoú ki ha 'api 'o ha ta'ahine faka'ofo'ofá. |
| Kaikai lalo hakalo |
'I
he taimi vau niu 'oku ha'u pe e fanga moa lalata 'o kai he lalo hakalo. |
Ko e fakalea ki ha taha kuo lata pe anga 'aupito ha fa'ahinga feitu'u. |
| Kai pe manu vaivai he fangota 'a e lulutai |
Ko e lulutai koe manupuna malohi. 'Oku fe'unga hono ivi mo hono po 'oe ngaahi ika lalahi kae kapau 'e fakalaka hake ha ika valevale te ne kai ai pe mo ia he 'oku 'ikai toe mole lahi hano ivi hono poo. |
Ko e taimi oku ma'u pe malave noa ai ha taha kehe 'i ha ngaue 'a ha kehe. |
| Kai pe ta'e ho'o veka |
Ka
tunu 'e ha taha ha ki'i veka ke kai, hei'ilo pe 'e lava ha'ane ma'anga 'ana, pea 'e 'ikai fu'u tokanga atu ha taha kehe ia ki ai. |
Ko e talatoo mo e manuki ki ha taha kuo ne 'inasi tokotaha pe ha'ane me'a, hange tokua 'oku sai pe ia he 'oku fe'unga pe hono palaku mo 'ona. |
| Kāinga 'a moa ta'ane |
Neongo e kāinga mo vālelei 'a ha ongo moa ta'ane, 'e 'i ai pē 'aho te na tau ai he ko e natula pē ia 'oe moa ta'ané. |
Ko ha kāinga pe kaungame'a lelei kuo iku kē. |
| Kaukau fakaveka |
Ko e veká koe manu 'oku fakalili'a he vaí pea hei'ilo pe 'oku 'i ai ha taimi ia 'e kaukau ai. |
Ko ha taha kuo kaukau kae hangē ne 'ikai fai ha pā ia ki ha me'i vaí. |
| Kiikii to'u veka |
Ko e kiikií ko e veka valevale. Tokua ko e lele fakataha 'a e kiikií mo e fanga veka lalahi 'oku ne kohu pe 'e ia 'oku to'u mo e fanga veka lalahí. |
Ko ha taha 'oku 'ikai tākanga mo hono to'ú kae tākanga holo mo e to'u kehe. |
| Kio mo kokono |
Ko e le'o lahi ange 'a e kio 'a e moá, koe lahi ange ia hono ivi 'oku fakaʻaongaʻi ke fakahoko 'aki 'ene kió. Pea ka fai atu pē, ʻe hoko pē ʻo kio mo kokono. |
Ko ha taha kuo mole lahi hono iví ke fakahoko ha ngāue si'isi'i. |
| Ko e moa ngakó ʻoku ʻikai toe fakahela loloʻi |
Ko e ʻuhinga foki hono loloʻi ʻo e meʻakaí ke ʻi ai hano meʻi ngako ke ifo. Kae kapau tokua ʻoku ʻi ai ha moa ngako ia, ʻoku ʻikai toe fiemaʻu ia ke loloʻi he ʻoku ʻosi ifo pē ia. |
Ko ha taha pe me'a 'oku ʻikai toe fiemaʻu ke teuteuʻi ia pe ʻai hano fakalahi he ʻoku ʻosi fakaʻofoʻofa pe ia pe kakato ʻiate ia. |
| Lilolilo pea kio |
Ko e fanga ki'i moa iiki 'oku faingofua 'enau pulia ko 'enau iiki, kae neongo ia 'oku faingofua pe hono 'ilo kinautolu ko 'enau kiokio he 'oku nau kiokio ta'etuku pe. |
Ko ha me'a ne fufuu ka kuo e'a, pe ko e fakatokanga ko e me'a 'oku fakafuufuu 'e fai pe 'o 'ilo. |
| Hange ha lofa talamatangi |
Ko e lofa koe manupuna na'e toki 'asi pe 'o ka ofiofi mai ha matangi malohi. |
Ko
ha taha pe me'a kuo hoko 'ene 'asi kimu'a si'i pea hoko ha fa'ahinga me'a ko ha faka'ilonga 'oe hoko 'ae me'a ko ia. |
| Lulu taki lulu |
Ko e lulu ko e manupuna na'e faka'ofo'ofo'ia ai 'a e Tonga ko e ma'a mo hinehina hono fulufulu. Tokua ko e tupu'anga 'o e lea ni ko e mali (pe ta'ane 'i he lea fakahouhou'eiki) 'a Fifitapuku Tu'iha'angana
mo e Tu'itongafefine ko Fatafehiolapaha. Na'e hoohoa lelei 'a e tootu'a 'o e talavou 'o e Tu'iha'angana moe tootu'a 'o e 'eiki 'a e Tu'itongafefine. |
Ko
ha ongo me'a 'oku na hoohoa lelei tatau. |
| Mamahi noa e ngutu 'o fuiva |
Koe fuiva koe manupuna le'o malie pea 'oku hivehiva pe he taimi kotoa, ka 'oku 'ikai ma'u ai ha'ane me'a 'ana. |
Ko
ha taha 'oku mole noa hono taimi ha fa'ahinga ngaue kae 'ikai ma'u ai ha'ane me'a. 'I he taimi mu'a na'e fa'a ngaue'aki ki ha kaunga faikava 'i ha 'aa'aa, 'oku nau hiva fakafe'ao 'aho'ahoia pe he 'aa'aa ka koe tangata kehe ia 'e ma'uhoa moe taumu'a 'oe fakaleelea. |
| Moa tangata fie moata'ane |
Koe moata'ane na'e tauhi ia mo fafanga ki he fakafanau. Koe moa tangata te'eki moata'ane na'e fafanga pe ia ke mo'ui. Na'e kehekehe 'ae fatongia na'e tauhi kinaua ki ai. |
Ko
ha ki'i tamasi'i fie tangata lahi, ka 'oku 'ikai ke ne 'ilo 'ae me'a koe tangata lahi.
'Oku
tatau mo e Potopoto 'a niumui. |
| Molumalu fakakakaa |
Koe kakaa (parrot) koe manupuna fulufulu faka'ofo'ofa makehe ange mei he ngaahi manupuna kehekehe, kae kapau 'e fusi hono fulufulu vakai ange 'oku telefua tatau pe ia mo e ngaahi manupuna kehe. |
Ko
ha taha 'oku ngali mavahe 'i ha fa'ahinga me'a (poto, talavou, tu'unga) kae vakai ange ko hono mo'oni 'oku tatau pe moe taha kotoa. |
| Pekepeka sio 'ohuafi |
Tokua koe fai pe ha tafu afi ha feitu'u kuo puna atu e pekepeka ki he feitu'u ko ia. |
Ko
ha taha 'oku ne taimi'i pe 'e ne 'eve'eva ki he ngaahi 'api ki he taimi 'oku ne fakatokanga'i atu ai e kohukohu mai honau peito.
'Oku
tatau eni moe Kaiasi fakatuha 'umu 'i he peesi Paloveape Me'akai. |
| Pikipiki 'aho |
Koe fanga manupuna 'oku nau kumi me'akai po'ulii, 'oku nau mohemohe 'ata'ataa pe he 'aho. |
Ko
ha taha 'oku mohe 'aho, kae 'aa po'uli. |
| Situ'a kae toki kio |
Ka
kaiha'asi 'e ha taha ha motua'i moa 'oku kei toloaki hono fanganga, 'e kiokio ta'ehela e fanganga'i moa 'i hono kumi 'enau fa'e pea 'e 'ilonga ai kuo kaiha'asi. |
Ko
ha ngaue kovi kuo 'ilo. |
| Taka tahi 'a veka |
'Oku fakalili'a 'ae veka he vai pea tatau ai pe ka nofo ha matatahi he 'ikai pe faifai pea paa ia ha me'i tahi. |
Koe fakalea ki ha taha 'oku ofi ki ha faingamalie kae 'ikai pe lave ai. Pehe foki ki ha taha 'oku 'ikai pe lava ia ki falekaukau. |
| Te'e pato |
Na'e 'omai e fanga patoo ki Tonga 'e he kau misinale. Na'e lahi e kainga ne nau oo 'o ngaue he 'api 'oe kau misinale koe ma'u ai e ngaahi me'a lelei mo fo'ou ki he Tonga. Pea koe lahi ange tokua e ngaue na'a nau fai koe lahi ange ia 'enau falala'anga ki he kau misinale, 'o a'u pe ki he'enau heu mo fakama'a e te'e pato. Na'e faka'aluma 'aki leva kinautolu 'e he fa'ahinga ne 'ikai ke nau fie ngaue 'o pehe koe ma'u pe 'enau me'a mei hono fakahekehe'i 'aki e kau misinale hono heu 'oe te'epato. |
Koe lau ki ha taha fakahekeheke. |
| Tengetenga 'utaki ma'a misi |
Koe misi moe tengetenga koe ongo fa'ahinga manupuna. Neongo e sino lahi ange 'ae misi 'i he tengetenga, 'oku fa'a lahi e taimi ia 'oku tatali pe 'ae misi ke ne kai e toenga kai 'ae tengetenga, kae 'ikai puna ia 'o kumi ha'ane me'akai pe 'a'ana. |
Ko
ha taha si'isi'i pe malohi ange 'oku ne taukapo'i ha taha lahi pe malohi ange. Pe ko ha taha malohi 'oku fakafalala pe ki ha taha vaivai. |
| Tolo veka 'aki e pa'anga |
Koe veka ne toki 'aonga pe ki he kai 'o ka honge lahi e fonua. Ka tolongi 'aki ha pa'anga (lafo) ha veka 'e mahu'inga ange e mole ia 'ae fo'i pa'anga 'i he mate mai 'ae veka. |
Koe fakamole 'oe pa'anga (tola) 'i ha me'a maumautaimi. |
| Tolongia pe veka koe ofi |
Ka
nofo pe 'ae veka 'i he vao 'e 'ikai tolongia. Ko 'ene 'asi pe ki tu'a mei he vao kuo hanga atu e taha kotoa hono tolo. |
Koe lahi pe 'ae pu'i ko 'ete ofi atu ki he kau pu'i, pe koe lahi pe 'ae kavenga ko 'ete nofo ofi atu ki he hou'eiki moe kau ma'olunga mo honau kainga. |
