Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha fa'ahinga Manupuna 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Auto e manu ki Tokuu Ko Tokuu koe ki'i motu ki he Tokelau 'o Vava'u na'e lata ki ai e fanga manupuna kehekehe.  Na'e pehe ka puna ha manu 'o kumi me'akai neongo koe ha e mama'o 'ene puna mei Tokuu, 'e iku pe 'o foki ki ai. Koe fakalea ki ha taha 'oku iku pe 'o foki ki hono tupu'anga.  'Oku fa'a ngaue'aki ki he Tonga nofo muli.  Koe ha'u pe 'enau vaivai pea nau fie foki pe nautolu ki Tonga.
Hange ha lupe kai kotone Ka feinga ha lupe kene kai ha fua'i kotone 'e hange 'oku meimei lo'oa 'i he'ene feinga ke folo'i e fo'i fua. Ko ha taha kuo ne kukutaki ha'ane mamahi pe faingata'a'ia.
'Oku tatau mo e Hange ha moa lo'oa.
Hange ha mata'i mohevao Koe mohevao ko e ki'i manupuna 'oku ma'u i 'Eua na'e faka'ofo'ofo'ia ai e kau Tonga koe lanu moe fopotopoto hono kano'i mata.  Koe mohevao fefine na'e hinehina lelei hono kano'i mata, pea koe mohevao tangata na'e kulokula hono kano'i mata.  Pea koe fua ia 'oe faka'ofo'ofa 'oe kano'i mata 'oe fefine moe tangata'i Tonga.  Ko ha taha mata talavou.
Hange ha moa li'aki kovi 'Oku fa'a li'aki 'ehe motu'a'i moa hono 'uhiki te'eki ke nau lalahi fe'unga.  'Oku movete noa'ia holo leva e 'uhiki 'i he kumi me'akai. Ko ha fanau kuo 'ikai tokanga'i lelei 'e he'enau matu'a kae hange kuo nau hee takai holo.
Hange ha moa lo'oa. Ka 'i ai ha moa kuo lo'oa te ne toutou fao hono kia 'i he feinga ke homo hake 'ae me'akai. Ko ha taha 'oku ne kukutaki ha'ane mamahi pe faingata'a'ia.
'Oku tatau mo e Hange ha lupe kai kotone.
Hange ha momoa fisi Koe lau eni ki ha moata'ane faka'ofo'ofa.  Koe moa ia 'oku ma'ui'ui hono fulufulu, lanu lelei hono kalokalo, loloa hono lave, le'o lahi 'ene 'u'ua, 'alu tu'utonu mo fakafisifisi 'ene fakateki. Ko ha taha talavou mo sino lelei.
Hange ha tavake ta mafua Koe me'a fakaholomamata 'ae taimi 'oku tafoki ai ha tavake 'i he 'ata 'o tu'ulu hifo ke po ha'ane mata'i ika mei tahi.  Ko ha taha 'oku fakaholomamata 'ene ngauee pe faivaa. 
Hange ha veka kui Koe veka koe manu ve'e vave pea ka 'i ai ha veka 'e kui 'e kei vave tatau pe 'ene lele ka 'e 'ikai mahino 'ae feitu'u 'oku lele ki ai. Ko ha taha kuo 'oho noa'ia pe 'i ha fa'ahinga ngaue pe va'inga.
Hange ha veka takatahi Ka faifai 'o a'u ha veka ki ha matatahi he 'ikai pe kaukau ia ai. Ko ha taha 'oku 'ikai pe poto ia he kaukau.
Holo e misi ki he 'ovava Koe misi koe fanga ki'i manupuna iiki.  Ko 'enau me'akai manakoa taha e 'ovava pea ko 'ene hoko pe honau taimi kai 'oku nau puna kotoa ki he 'ovava.  Ko ha kakai tokolahi 'oku nau holo ki ha katoanga pe feitu'u manakoa hange koe fa'a holo ki he 'api 'oe hou'eiki 'i he taimi fuoloa, pe holo 'ae kau talavou ki ha 'api 'o ha ta'ahine faka'ofo'ofa.
Kaikai lalo hakalo 'I he taimi vauniu 'oku ha'u pe e fanga moa lalata 'o kai mei he lalo hakalo. Koe fakalea ki ha taha kuo lata pe anga 'aupito ha fa'ahinga feitu'u.
Kai ai pe manu vaivai he fangota 'ae lulutai Koe lulutai koe manupuna malohi.  'Oku fe'unga hono ivi mo hono po 'oe ngaahi ika lalahi kae kapau 'e fakalaka hake ha ika valevale te ne kai ai pe mo ia he 'oku 'ikai toe mole lahi hano ivi hono poo'i. Ko ho taha kuo lavea noa ha feitu'u 'oku 'i ai pe tu'u he feitu'u hala he taimi hala.
Kai pe ta'e ho'o veka Ka tunu 'e ha taha ha ki'i veka koe kai, hei'ilo pe 'e lava ha'ane ma'anga 'ana, pea 'e 'ikai fu'u tokanga atu ha taha ia ki ai.  Koe talato pe manuki ki ha taha kuo ne 'inasi tokotaha pe ha me'a.
Kainga 'a moata'ane Neongo e kainga mo valelei 'a ha ongo moata'ane, 'e 'i ai pe 'aho te na tau ai he koe natula ia 'oe moa ta'ane Ko ha kainga pe kaungame'a lelei kuo iku ki he ke.
Kaukau fakaveka Koe veka koe manu 'oku fakalili'a 'i he vai pea hei'ilo pe 'oku 'i ai ha taimi ia 'e kaukau ai. Ko ha taha kuo kaukau kae hange ne 'ikai fai ha pa ia ki ha me'i vai.
Kiki to'u veka Koe kiki koe veka valevale.  Ka lele fakataha e kiki moe fanga veka lalahi te ne pehe ai pe 'e ia kuo to'u ia moe veka lalahi. Ko ha taha 'oku 'ikai takanga mo hono to'u kae takanga moe to'u kehe.
Kio mo kokono Koe le'olahi ange 'ae kio 'ae moa, koe lahi ange ia hono ivi 'oku mole ke fakahoko 'aki 'ene kio, pea ka fai ai pe 'e hange kuo tuku e kio kae kokono ia. Ko ha taha kuo ngali mole lahi hono ivi ke fakahoko 'aki ha ngaue si'isi'i.
Lilolilo pea kio Koe fanga ki'i moa iiki 'oku faingofua 'enau pulia ko 'enau iiki, kae neongo ia 'oku fa'a toe faingofua pe hono 'ilo kinautolu ko 'enau kiokio he 'oku 'ikai ke nau lava 'o ta'ekio fuoloa. Ka 'i ai ha me'a 'e fakafufu 'e 'i ai pe 'a e me'a 'e hoko ke e'a ai.
Lofa talamatangi Koe lofa koe manupuna na'e toki 'asi pe 'oka ofiofi mai ha matangi malohi. Ko ha taha kuo anga 'aki 'ene 'asi pea hoko ha fa'ahinga me'a.
Lulu taki lulu Koe lulu koe manupuna na'e faka'ofo'ofo'ia ai e Tonga koe ma'a mo hinehina hono fulufulu.  Na'e ngaue'aki e lea ni ki he mali (pe ta'ane 'i he lea fakahouhou'eiki) 'a Fifitapuku Tu'iha'angana moe Tu'itongafefine ko Fatafehiolapaha.  Na'e hohoa lelei tokua 'ae totu'a 'oe talavou 'oe Tu'iha'angana moe totu'a 'oe 'eiki 'ae Tu'itongafefine.  Ko ha ongo me'a 'oku na hohoa tatau.
Mamahi noa e ngutu 'o fuiva Koe fuiva koe manupuna le'o malie pea 'oku hivehiva pe he taimi kotoa, ka 'oku 'ikai ma'u ai ha'ane me'akai. Ko ha taha kuo mole hono taimi ha fa'ahinga ngaue kae 'ikai ma'u ai ha'ane me'a.
Moa tangata fie moata'ane Koe moata'ane na'e tauhi ia mo fafanga ki he fakafanau.  Koe moa tangata te'eki ta'ane na'e fafanga pe ia ke mo'ui.  Na'e kehekehe 'ae fatongia na'e tauhi kinaua ki ai. Ko ha ki'i tamasi'i fie tangata lahi.
Molumalu fakakakaa Ko e kakaa (parrot) ko e manupuna fulufulu faka'ofo'ofa pea makehe ange mei he ngaahi manupuna kehekehe, ka e kapau 'e fusi hono fulufulu 'oku tatau pe ia mo e ngaahi manupuna kehe. Ko ha taha 'oku ngali mavahe 'i ha fa'ahinga me'a (poto, talavou, tu'unga) ka e vakai ange 'oku 'ikai mo'oni pe ko e fakangalingali pe.
Pekepeka sio 'ohuafi Tokua koe fai pe ha tafu afi ha feitu'u kuo puna atu e pekepeka ki he feitu'u ko ia. Ko ha taha 'oku ne taimi'i pe 'e ne 'eve'eva ki he ngaahi 'api ki he taimi 'oku ne fakatokanga'i atu ai e kohukohu mai honau peito.
'Oku tatau eni moe Kaiasi fakatuha 'umu 'i he peesi Paloveape Me'akai.
Pikipiki 'aho Koe fanga manupuna 'oku nau kumi me'akai po'ulii, 'oku nau mohemohe 'ata'ataa pe he 'aho. Ko ha taha 'oku mohe 'aho, kae 'aa po'uli.
Situ'a kae kio Ka kaiha'asi 'e ha taha ha motua'i moa 'oku kei toloaki hono fanganga, 'e kiokio ta'ehela e fanganga'i moa 'i hono kumi 'enau fa'e pea 'e 'ilonga ai 'a hono kaiha'asi. Ko ha ngaue kovi 'a ha taha kuo hola ia kae toki 'ilo.
Taka tahi 'a veka 'Oku fakalili'a 'aupito e veka he vai pea tatau ai pe ka nofo ha matatahi he 'ikai pe faifai pea paa ia ha me'i tahi.  Koe fakalea ki ha taha 'oku ofi ki ha vai kae 'ikai pe kaukau, pe taha 'oku ofi ki ha faingamalie kae 'ikai pe lave ai.
Te'e pato Na'e 'omai e fanga patoo ki Tonga 'e he kau misinale.  Na'e lahi e kainga ne nau oo 'o ngaue he 'api 'oe kau misinale koe ma'u ai e ngaahi me'a lelei kehekehe.  Na'e kau he'enau ngaue hono heu 'oe te'e pato.  Na'e faka'aluma'i leva kinautolu 'o pehe koe ma'u 'enau me'a koe hulu 'enau fakahekehe 'o a'u ki hono heu 'oe te'epato. Koe faka'aluma ki ha taha 'oku ngaue fakahekeheke.
Tengetenga 'utaki ma'a misi Neongo e sino lahi ange 'ae misi 'i he tengetenga, 'oku fa'a lahi ange e taimi ia 'oku tatali pe 'ae misi ia kene kai e me'akai 'ae tengetenga, kae 'ikai puna ia 'o kumi ha'ane me'akai pe 'a'ana he 'oku lahi mo malohi ange ia.  Ko ha taha vaivai pe si'isi'i 'oku ne taukapo'i ha taha malohi pe lahi, pe ko ha  taha malohi 'oku fakafalala pe ki ha taha vaivai.
Tolo veka 'aki e pa'anga Koe veka ne toki 'aonga pe ki he kai 'oka honge lahi e fonua.  Ka tolongi 'aki ha pa'anga (lafo) ha veka 'e mahu'inga ange e mole ia 'ae fo'i pa'anga 'i he mate mai 'ae veka. Koe fakamole 'oe pa'anga (tola) 'i ha me'a maumautaimi.
Tolongia pe veka koe ofi Ka nofo pe 'ae veka 'ihe vao 'e 'ikai tolongia.  Ko 'ene 'asi pe ki tu'a mei he vao kuo hanga atu e kakai 'o tolo. Koe lahi pe 'ae pu'i ko 'ete ofi atu ki he kau pu'i, pe koe lahi pe 'ae kavenga ko 'ete nofo ofi atu ki he kau hou'eiki pe kau ma'olunga mo honau kainga.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00