| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| Foki
e kuli ki he'ene lua |
Ka
lua ha kuli ha feitu'u 'oku
fa'a toe foki pe ia 'o kai 'ene lua 'o ka fiekaia. |
Ko
ha taha na'e tafoki mei ha fa'ahinga
anga kovi ka kuo toe foki pe ki ai.
'Oku
meimei tatau moe Puaka
toe fakapelepela (vakai ki lalo) pea moe Mounu vaoa
(vakai ki he
peesi paloveape fekau'aki moe Va'inga). |
| Hange
ha fononga pulumokau |
Ka
fononga fakataha ha fanga pulumokau
(bulls and cows) te nau kapui kotoa e hala 'oku nau fononga ai pea
'ikai
toe ha me'a 'i he'enau taamoloki. |
Koe
fotu mai 'a ha fu'u fononga
tokolahi.
'Oku
toe fa'a ngaue'aki ki he tu'uta
moe faka'auha 'ae ngaahi ha'aha'a 'o natula. |
| Hange
ha liha |
Koe
liha koe manu si'isi'i taha
ia ki he vakai 'a e Tonga. |
Ko
ha me'a pe fanga ki'i me'a iiki.
'Oku
tatau moe Ngali haa liha (vakai ki lalo). |
| Hange
ha kuli viku |
Ka
viku ha kuli te ne lulu'i hono
sino ke matu'u pea viku noa atu ai moe kakai he tafa'aki. |
Ko
ha taha kuo 'ikai manonga hifo
pea hoha'a noa atu e kakai kehe 'i he'ene hoha'a. |
| Hange
ha pili 'efihia |
Koe
pili koe fa'ahinga moko.
Na'e ui pe koe mokopili. Koe fanga ki'i moko tea mo iiki pea
fotunga
faka'ofa mo'oni. Ko ia 'oku pehe ai ka 'i ai ha mokopili 'e
'efihia
koe toe faka'ofa lahi fau ange ia. |
Ko
ha taha 'oku fotunga mahamahaki
mo faka'ofa. |
| Hange
ha pulu ta hahala'i |
Ko
hono tamate'i e pulu na'e taa'i
tu'otaha pe he kia pe fana'i tu'o taha pe he la'e kae kapau 'e 'ikai
tau
tonu 'e 'oho mo tangi le'olahi faka'ulia e pulu ko ia. |
Ko
ha taha kuo 'oho holo pe tangi
longa'a 'i ha'ane mamahi. |
| Liu
'a moko |
Ka
kaka ha moko ha holisi 'e hu'u
'ulu ki 'olunga kae hiki ki lalo, pea ka liu (tafoki) hifo 'e hu'u 'ulu
ki lalo kae hiku ki 'olunga. 'Oku kehe eni mei he kaka 'ae
tangata
he 'oku hu'u 'ulu ma'u pe 'ae tangata ia ki 'olunga. Ka 'oku
a'u
tatau pe 'ae kaka moe hifo 'ae moko moe kaka moe hifo 'ae tangata. |
Ko
ha taha 'oku kehe 'ene founga
ngaue mei he founga maheni ka 'oku ne lava'i tatau pe 'ae ngaue. |
| Mohemohe
'a kuli fafangu |
Tokua
ka mohe ha kuli pea ofongi
ko 'ene 'a pe 'o 'oho ke u'u. |
Ko
ha taha 'oku nofo nonga pe kae
'oua na'a ue'i. |
| Moko
lo'oa |
Koe
taimi 'oku ma'u ai 'e he moko
ha ki'i manu ke ne kai 'oku hange pe ka lo'oa 'i he'ene feinga folo e
ki'i
manu ko ia. |
Ko
ha taha 'oku ne kukutaki pe
hano faingata'a'ia kae 'ikai lea. |
| Ngali
haa liha |
Koe
liha koe manu si'isi'i taha
ia ki he vakai 'a e Tonga. |
Ko
ha me'a pe fanga ki'i me'a si'isi'i.
'Oku tatau moe Hange ha liha (vakai ki 'olunga). |
| 'Oku
lau pe 'ehe mokohula 'oku
'ikai ha ua 'oe lalo takapau |
Koe
mokohula koe ki'i moko melomelo
na'e ki'i lahi hake ia he mokopili. Koe nofo'anga manakoa 'oe
mokohula
koe lalo takapau pea tupu ai e pehe ka 'i ai ha feitu'u ia 'e sai ange
'e 'ikai pe tokanga atu e mokohula ia ki ai. |
Koe
fakalea ki he takitaha lata
pe 'i hono ki'i nofo'anga pe takitaha sai'ia pe 'i he'ene me'a. |
| 'Osi
'a neveneve |
Koe
neveneve koe fanga ki'i hina
valevale. Ka avangi ha pununga hina 'e 'aukolo kotoa mai e
neveneve
ki tu'a. |
Ko
ha kakai pe fa'ahinga me'a kuo
'aukolo kotoa mai ki tu'a. |
| Pakau
'a puaka tuku 'aa |
Tokua
ka pakau ha puaka tuku 'aa
'e kei ifo ange pe hono kakano 'ona 'i ha puaka vao 'oku sino he 'oku
tauhi
lelei ange e kai 'ae puaka tuku 'aa kae kai veve 'ae puaka vao. |
Ko
ha taha 'oku ngali feifeiavale
mo ngavaivai kae vakai ange 'oku poto pe malohi ange pe ia 'i ha taha
sino
kaukaua mo malohi. |
| Puaka
ma'a toe fakapelepela |
Koe
tavi 'oe puaka kotoa 'ae fakapelapela.
Ka fufulu o ma'a ko 'ene sio atu pe ki ha pelepela 'e 'alu ia 'o tokoto
ai. |
Ko
ha taha kuo toe foki pe ki ha
kovi ne maheni ai.
'Oku
meimei tatau moe Foki e
kuli ki he'ene lua (vakai ki 'olunga) moe Mounu
vaoa (vakai
ki he peesi paloveape fekau'aki moe Va'inga). |
| Pukepuke
'a fufula |
Koe
fufula koe puaka kuo tauhi
lelei'i 'i ha ngaahi ta'u lahi o a'u ki he sisino faka'ofo'ofa ke fua
'aki
ha kavenga he kaha'u. |
Ko
ha ngaue kuo fakahoko 'aki e
lelei taha koe 'uhii ko hono mahu'inga ki ha taimi he kaha'u.
'Oku
meimei tatau moe Kuku
kaunaka (vakai ki he peesi paloveape fekau'aki moe Va'inga). |
| Si
namu ta'e feongoongoi |
Koe
fakalea ki ha taha kuo ne tafoki
pe 'o fu'u hapo ha namu 'oku tu'u 'i ha taha kehe kae 'ikai te ne
tomu'a
fakaha ange ki he taha 'oku tu'u ai e namu. |
Ko
ha taha kuo ne fai ha me'a koe
fie tokoni pe fie tonu ki ha taha kehe kae 'iku kovi ia ki he taha ko
ia. |
| Tu'akoi
'a 'ofato |
Ka
nofo tokoua ha ongo 'ofato 'i
ha potu'i tu'akoi (koe 'akau) te na takitaha pe he fa'ahi ka he 'ikai
pe
ha taimi ia te na fe'ilo'aki ai. |
Ko
ha kakai pe kainga nofo va ofi
kae 'ikai ke nau fe'a'ahi'aki pe fetokoni'aki. |
