Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha fa'ahinga Manu 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Foki e kuli ki he'ene lua Ka lua ha kuli ha feitu'u 'oku fa'a toe foki pe ia 'o kai 'ene lua 'o ka fiekaia. Ko ha taha na'e tafoki mei ha fa'ahinga anga kovi ka kuo toe foki pe ki ai. 
'Oku meimei tatau moe Puaka toe fakapelepela (vakai ki lalo) pea moe Mounu vaoa (vakai ki he peesi paloveape fekau'aki moe Va'inga).
Hange ha fononga pulumokau Ka fononga fakataha ha fanga pulumokau (bulls and cows) te nau kapui kotoa e hala 'oku nau fononga ai pea 'ikai toe ha me'a 'i he'enau taamoloki. Koe fotu mai 'a ha fu'u fononga tokolahi. 
'Oku toe fa'a ngaue'aki ki he tu'uta moe faka'auha 'ae ngaahi ha'aha'a 'o natula.
Hange ha liha Koe liha koe manu si'isi'i taha ia ki he vakai 'a e Tonga.  Ko ha me'a pe fanga ki'i me'a iiki.
'Oku tatau moe Ngali haa liha (vakai ki lalo). 
Hange ha kuli viku Ka viku ha kuli te ne lulu'i hono sino ke matu'u pea viku noa atu ai moe kakai he tafa'aki. Ko ha taha kuo 'ikai manonga hifo pea hoha'a noa atu e kakai kehe 'i he'ene hoha'a.
Hange ha pili 'efihia Koe pili koe fa'ahinga moko.  Na'e ui pe koe mokopili.  Koe fanga ki'i moko tea mo iiki pea fotunga faka'ofa mo'oni.  Ko ia 'oku pehe ai ka 'i ai ha mokopili 'e 'efihia koe toe faka'ofa lahi fau ange ia. Ko ha taha 'oku fotunga mahamahaki mo faka'ofa.
Hange ha pulu ta hahala'i Ko hono tamate'i e pulu na'e taa'i tu'otaha pe he kia pe fana'i tu'o taha pe he la'e kae kapau 'e 'ikai tau tonu 'e 'oho mo tangi le'olahi faka'ulia e pulu ko ia. Ko ha taha kuo 'oho holo pe tangi longa'a 'i ha'ane mamahi.
Liu 'a moko Ka kaka ha moko ha holisi 'e hu'u 'ulu ki 'olunga kae hiki ki lalo, pea ka liu (tafoki) hifo 'e hu'u 'ulu ki lalo kae hiku ki 'olunga.  'Oku kehe eni mei he kaka 'ae tangata he 'oku hu'u 'ulu ma'u pe 'ae tangata ia ki 'olunga.  Ka 'oku a'u tatau pe 'ae kaka moe hifo 'ae moko moe kaka moe hifo 'ae tangata. Ko ha taha 'oku kehe 'ene founga ngaue mei he founga maheni ka 'oku ne lava'i tatau pe 'ae ngaue.
Mohemohe 'a kuli fafangu Tokua ka mohe ha kuli pea ofongi ko 'ene 'a pe 'o 'oho ke u'u. Ko ha taha 'oku nofo nonga pe kae 'oua na'a ue'i.
Moko lo'oa Koe taimi 'oku ma'u ai 'e he moko ha ki'i manu ke ne kai 'oku hange pe ka lo'oa 'i he'ene feinga folo e ki'i manu ko ia. Ko ha taha 'oku ne kukutaki pe hano faingata'a'ia kae 'ikai lea.
Ngali haa liha Koe liha koe manu si'isi'i taha ia ki he vakai 'a e Tonga.  Ko ha me'a pe fanga ki'i me'a si'isi'i. 
'Oku tatau moe Hange ha liha (vakai ki 'olunga). 
'Oku lau pe 'ehe mokohula 'oku 'ikai ha ua 'oe lalo takapau Koe mokohula koe ki'i moko melomelo na'e ki'i lahi hake ia he mokopili.  Koe nofo'anga manakoa 'oe mokohula koe lalo takapau pea tupu ai e pehe ka 'i ai ha feitu'u ia 'e sai ange 'e 'ikai pe tokanga atu e mokohula ia ki ai. Koe fakalea ki he takitaha lata pe 'i hono ki'i nofo'anga pe takitaha sai'ia pe 'i he'ene me'a.
'Osi 'a neveneve Koe neveneve koe fanga ki'i hina valevale.  Ka avangi ha pununga hina 'e 'aukolo kotoa mai e neveneve ki tu'a. Ko ha kakai pe fa'ahinga me'a kuo 'aukolo kotoa mai ki tu'a.
Pakau 'a puaka tuku 'aa Tokua ka pakau ha puaka tuku 'aa 'e kei ifo ange pe hono kakano 'ona 'i ha puaka vao 'oku sino he 'oku tauhi lelei ange e kai 'ae puaka tuku 'aa kae kai veve 'ae puaka vao. Ko ha taha 'oku ngali feifeiavale mo ngavaivai kae vakai ange 'oku poto pe malohi ange pe ia 'i ha taha sino kaukaua mo malohi. 
Puaka ma'a toe fakapelepela Koe tavi 'oe puaka kotoa 'ae fakapelapela.  Ka fufulu o ma'a ko 'ene sio atu pe ki ha pelepela 'e 'alu ia 'o tokoto ai. Ko ha taha kuo toe foki pe ki ha kovi ne maheni ai.
'Oku meimei tatau moe Foki e kuli ki he'ene lua (vakai ki 'olunga) moe Mounu vaoa (vakai ki he peesi paloveape fekau'aki moe Va'inga).
Pukepuke 'a fufula Koe fufula koe puaka kuo tauhi lelei'i 'i ha ngaahi ta'u lahi o a'u ki he sisino faka'ofo'ofa ke fua 'aki ha kavenga he kaha'u.  Ko ha ngaue kuo fakahoko 'aki e lelei taha koe 'uhii ko hono mahu'inga ki ha taimi he kaha'u. 
'Oku meimei tatau moe Kuku kaunaka (vakai ki he peesi paloveape fekau'aki moe Va'inga).
Si namu ta'e feongoongoi Koe fakalea ki ha taha kuo ne tafoki pe 'o fu'u hapo ha namu 'oku tu'u 'i ha taha kehe kae 'ikai te ne tomu'a fakaha ange ki he taha 'oku tu'u ai e namu.  Ko ha taha kuo ne fai ha me'a koe fie tokoni pe fie tonu ki ha taha kehe kae 'iku kovi ia ki he taha ko ia.
Tu'akoi 'a 'ofato Ka nofo tokoua ha ongo 'ofato 'i ha potu'i tu'akoi (koe 'akau) te na takitaha pe he fa'ahi ka he 'ikai pe ha taimi ia te na fe'ilo'aki ai.  Ko ha kakai pe kainga nofo va ofi kae 'ikai ke nau fe'a'ahi'aki pe fetokoni'aki.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00