| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'Ā maumau taimi |
Ko e ʻaaʻaá ko e founga ʻeva ia ʻa ha tangata ki ha finemui ne manako ai.
Ko e ʻalu pē ʻa e tangatá ʻo kole ki he mātuʻa ʻa e fefiné ha faingamalie ke na talanoa mo e fefiné.
Ka fai ange ʻaaʻaá kuo 'ikai ke na mali kinaua ka e mali e fefiné ia mo ha taha kehe, tā kuo maumautaimi e 'aa'aa ne fakahokó. |
Ko ha taha kuo mole hono iví 'i ha ngāue kuo 'ikai ola lelei. |
| 'Apitanga 'a lalahi |
Ka fai ha fakataha 'a ha kakai lalahi 'oku ikai fiema'u ke toe hoha'a holo ai ha kau leka. |
Ko e fakataha 'a ha kakai lalahi. |
| 'Apisia ta'e lava |
Ko ha kātoanga ('apisia) 'a ha 'api kuo 'ikai lava,
pea ta'elava ai pē mo e ngaahi ngāue, fe'iloaki, fakatahataha ne 'amanaki ke fakahokó. |
Ko ha kātoanga kuo 'ikai lava. |
| Fahu e tapú |
Ko e ngaahi fatongia kotoa pē ʻoku fakahoko ʻi he moʻui ʻa e Tongá, ʻoku puleʻi ʻe he ngaahi tapu ʻo e nofó mo e fonuá. ʻOku takitaha pe kātoanga mo e ʻapisia mo e founga fai, ke fakahoko ʻe he tokotaha totonu, ʻi he taimi totonu, ʻi he founga totonu. ʻOku 'ikai ko ha ngaahi founga ne tupu 'i ha fa'ifa'iteliha 'a ha taha pe pulia 'o ta'eta'e'iloa. Na'e manavahē ngaahi Kuí na'a tō nounou hono fatongiá 'i maama, ke tukufakaholo lelei hifo e ngaahi founga kotoa talu mei tuai, 'i he lotofale mo e siakale kotoa pē na'e fakahoko ai. Ko e tō'onga mo e founga mo e fatongia kotoa pē na'e lehilehi'i mo kakei 'aki e ngaahi tapu na'a nau tali mo fakamo'oni'i ko e lelei taha ia ke tauhi 'aki e maau mo e ma'uma'uluta 'a e nofó, fakatatau ki he 'ātakai ne nau 'i aí. Pea ko e fahu leva ʻa e tapú, ko e 'uhinga ia ki he kei pule ma'u'olunga taha pē 'a e tapú 'i he tō'onga kotoa 'o 'enau mo'uí.
Ko e fakatātā ki he fahu e tapú, hangē kapau te tau pehē ko e mehekitangá ʻoku pule faʻiteliha ko e 'uhii ko 'ene fahú, kae neongo ha'ane pule fa'iteliha pehē, ʻe ʻikai lava ia ʻo fahu 'i hano tuongaʻane, he 'oku kei maʻuʻolunga ange pē ʻa e tapu ʻo e tuongaʻané mo e tuofefiné.
Ko e fakatātā e taha 'oku akonaki 'aki 'e he lea ko e ʻUliʻuli ʻa Mehekitangá. Neongo ko e hā e anga, pe fōtunga, pe tu'unga ʻo ha tuofefine 'o ha tamai, 'e 'ikai lava ia 'o male'ei mei hono tu'unga ko e mehekitanga ki he fanau 'a hano tunga'ané. Pea 'oku 'ikai hano fa'ahinga fulihi 'ona 'o ha 'ulungaanga 'o ha Tonga, ke tonu ai ha'ane 'oatu ha taha kehe ke ta'ofi 'aki ha tuofefine 'o 'ene tamaí, ko hono mehekitangá ia. 'Oku kei pule ma'u'olunga ange pē 'a e tapu ia 'o e mehekitangá.
Kaekehe ko e me'a fa'iteliha pē foki ia 'a ha taha 'a e anga 'o haʻane kātoanga. Hangē kapau ko e mali 'oku faka-Suēteni, 'oku 'ikai ha fahu ia ai. Pea kapau ko e meʻafakaʻeiki 'oku faka-Tenimaʻake, 'oku 'ikai ha pongipongi ia ai. Pe kapau ko e kātoanga faka-Hafekasi, 'oku lele tavale pē me'a kotoa ia ai. Kae kapau ko e fie fai me'á ko e fie fai faka-Tonga, ko hono ngaahi founga totonú ne 'osi fanofano lelei hifo pē 'e he ngaahi Kuí makatu'unga he ngaahi tapu ne fe'unga mo e nofo maau mo ma'uma'uluta 'a e Tongá.
|
Ko e 'aofangatuku 'o e tō'onga mo'ui 'a e Tongá ko e ngaahi tapu tukufakaholo 'oku fai 'aki e nofó. Ko e pehē pe kuo fahu e tapú, ko e mahino ia 'oku 'ikai fai ki ha fa'ifa'iteliha 'a ha taha, kae fai ki he tapu 'o e nofó, mo e fonuá. |
| Fakamui'i mama |
Ko e ma'u eni mei hono mama 'e he fa'eé 'a e me'akai 'a e fānau valevalé.
Neongo ko e mamá ke 'oange ma'a e fānaú 'e 'i ai pe konga ia 'o e me'akaí 'e folo 'e he fa'eé. |
Ko hono teuteu 'o ha me'a ma'a ha taha kehe,
kae kau pe mo e kau teuteú he 'inasi he me'a ko iá. |
| Fakapelea 'a vale |
Ko e lau eni ki ha ongo matu'a kuo na ohi ha'ana tama
pea na fai hona lelei kae kei vale mo ta'ehounga pē 'ena tamá. |
Ko e fakame'apango'ia ki ha taha kuo fai ki ai ha me'a lelei ka e vale mo ta'ehounga. |
| Folofola e falá
(pe ko e)
Folofola e falá ka e alea e kāingá.
|
Ka fakatahataha ha kainga ke fakahoko ha'anau alea,
'oku 'osi 'i ai pe fakatu'otu'a lelei ko 'enau alea he 'ofa mo e fepoupou'aki ki ha ngaahi kaveinga te nau tupulaki fakakātoa ai. |
Ko e faka'amu ke tau'atāina mo melino ha fakataha hangē pē ha fakataha 'a ha kāinga ofí.
'Oku tatau moe Talatala 'i falé.
|
| Fangu malingi 'i fale lahi |
Ko e fangú ko e kupu'i kofe na'e 'utu ai e lolo Tongá.
Ka fai ha 'apitanga pe nofo'anga kakai tokolahi pea to'o hake ai 'e ha taha ha'ane fo'i fangu, 'e kole taha kotoa ke lingi ai. |
Ko e anga eni ʻo e fevahevaheʻaki mo e fe'inasi'aki 'a e Tongá. |
| Hala 'a Sinifu |
Ko e lea motu'a ki he mali 'a e Tongá ko e nofo pe ko e nonofo.
Na'e toki ma'u e "malí" mei he lea fakapapālangi ko e "marry".
Ka naʻe ʻi ai hono fakakalakalasi 'o e kau fefine na'e nofo (mali) mo e Tu'í,
hangē ko e 'Ohoana, Moheofo, Ma'itaki, Tākaifala, mo e Sinifu, pea nau takitaha pe honau tuʻunga mo e fatongia.
Ko e 'Ohoaná mo e Moheofó ko e ongo mali tukukimuʻá ia, na'e alea'i kinaua, pea faʻa tupu mei a kinaua 'a e Tu'i hokó.
Ko e Maʻitakí mo e Tākaifalá na'e alea'i mo kinaua ka na'e 'ikai faʻa tupu mei a kinaua 'a e Tu'i hokó, tukukehe ka paʻa e ʻOhoaná pe ko e Moheofó.
Ko e toengá leva naʻe ui ko e kau Sinifu, 'a ia ko e kau fefine filia ia na'e mokoi ki ai e finangalo 'o e Tu'í.
Na'e nofo fakataha pē 'a e kau Sinifú ʻi honau fu'u fale na'e ui pe ko e Fale Sinifú.
Pea ka hoko ha meʻa pea tukuakiʻi ko e fai hala ʻa ha Sinifu, neongo ko ha sinifu pē ʻe taha ne tukuakiʻí,
ka ʻikai lea, 'e hoko pe ʻo tauteaʻi e kau Sinifú kotoa. |
Ko ha tautea kuo lave noa ai ha kakai kehe. |
Kai pē lea
'Oku toe hiki 'i he peesi Paloveape fekau'aki mo e Kāingá, Me'akaí, Ngāué mo e To'ongá. |
Ko e faka'osi ʻo e kātoangá 'oku tufa e 'inasi 'o e kāinga na'e kau ki he kātoangá.
Ka fai angé kuo nounou e tufá, 'e fakamālō'ia pē 'e hou'eiki 'a e kāinga kuo halá, pea nau fiemālie ai pē ai. |
Ko e fiemālie pē, neongo kuo 'ikai ma'u ha 'inasi ka kuo ma'u e lea fakamālō. |
| Kai tama |
'Oku feilaulau e mātu'a kotoa pe ki he kaha'u 'o 'enau fānaú.
Ka 'oku 'i ai pē fa'ahinga 'oku hangē 'oku mahu'inga ange 'enau fiema'ú 'a kinautolu kia nautolu, 'i hano tukuange ʻo ha faingamālie lelei maʻa ʻenau fānaú.
'Oku hangē leva ia 'oku nau kai pe 'e kinautolu ʻa e kahaʻu lelei mo e ngaahi faingamālie ne mei tupulaki ai 'enau fanaú. |
Ko e lau ki ha mātu'a 'oku nau ngali ta'e'ofa ki he'enau fānaú. |
| Lau tama fai ki he fatu |
Na'e 'ikai 'i ai ha 'ilo fakapapau 'a e Tongá 'i he kuohilí ki he pēpeé te'eki fā'elé pe 'e mo'ui pe mate,
pe ko e pēpē tangata pe fefine.
Ka fai ha fakafuofua ko e lau pē ka e 'oua ke toki mahino 'i hono fā'ele'í. |
Ko e talanoa ki ha me'a 'oku te'eki fakapapau'i lelei. |
| Fielau na'e tā ki hono uhó |
Ko e ma'u eni mei he taimi na'e to'o ai e pēpeé mei he uho 'o 'ene fa'eé,
ʻa ia ko hono tuʻusi ia ʻo hono pitó.
'I he taimi ko iá na'e talotalo leva e tamaí pe maa'ulí 'o pehē "monumonuu moni tonu ke ke hoko ko ha tangata fa'a, pe toutai lelei, pe ko ha fefine hoihoifua".
Ka fu'u lahi hake leva 'a e tamasiʻí 'o hoko ki he me'a na'e tā ki ai hono uhó, ʻe pehē leva e he kāingá, "fielau pē he na'e ta ki hono uhó". |
Ko ha taha kuo ne a'usia lelei ha faka'amu pe 'amanaki na'e fai ki ai. |
| 'Ofa 'a fefine pa'a |
Tokua 'oku manava 'ofa ange fefine kuo 'osi fanaú 'i he fefine 'oku pa'á ('ikai fānaú). |
Ko ha 'ofa 'oku 'ikai fu'u ongo mo'oni. |
| 'Ofo'ofa 'a kui |
Tokua ko e 'ofo'ofa pe ha kui 'i hano mokopuna ka ko 'ene 'itá pe kuo fakapuna e mokopuna ke foki ki he'ene mātu'á.
'Oku 'ikai ko ha ta'e'ofa ka ko e lolo fakataha mai pe 'a e fiu he leá mo e vaivaí. |
Ko ha 'ofa 'oku hangē ʻoku lelei fakataimi pe. |
| Ohiohi pea kovi |
Ko ha taha kuo hela ha ongo mātu'a hono ohi fakalelei pea tupu hake ia 'o anga kovi. |
Ko ha me'a ne tauhi lelei ka e iku kovi. |
| Pele tono'i |
Ko e tonó ko e nonofo kovi 'a ha taha 'osi mali mo ha taha kehe.
Ko e 'uhinga 'o e lea ko ení ko ha taha kuo 'ofa mo pele'i ʻe hono malí ka e iku ia 'o tono mo ha taha kehe. |
Ko e fai kovi ki ha taha 'oku totonu ke 'ofa'i. |
| Pelepele pea mele |
Ko ha taha kuo pelepele'i talu 'e ne tupu pea fu'u lahi hake ia 'o anga kovi. |
Ko ha me'a ne tauhi lelei ka e iku kovi. |
| Polosi, polosi, pea kosi kovi |
Ko e 'uhinga ki ha lou 'ulu kuo polosi fakalelei he 'aho kotoa kae toki maumau hano kosi kovi. |
Ko ha me'a ne tauhi lelei ka e iku kovi. |
| Tala fakalotofale |
Ka alea ha fāmili, ko kinautolu pe 'oku nau 'ilo ki he me'a 'oku fai ki ai 'a e aleá. |
Ko ha me'a 'oku fakangatangata pe 'ilo ki aí ʻi he kakai 'oku kau ki he siakale ne tala aí. |
| Tala 'i hanga mai |
Ko e taimi 'oku fakataha ai e fāmilí 'oku nau alea fehangahangai, pea nau femahino'aki ai. |
Ko ha alea femahino'aki. |
| Tala kovi ka e ohi |
Ko lau eni ki he mātu'á, neongo te nau hanu pe launga ha taimi he anga 'o 'enau fānaú,
te nau kei fai pe 'ofá mo e tauhí. |
Ko e hanu pe lāunga fakataimi. |
| Talatalaifale (Tala-tala-'i-fale) |
Ka alea (talatala) ha kainga ofi 'i honau loto falé 'oku 'osi mahino pē te nau alea 'i he fe'ofo'ofá ni mo e fetokoni'aki.
Pea ka fai ange kuo fai ha ki'i makuku te nau kei fakalelei pē 'e kinautolu he ko kinautolu pē. |
Ko e alea lelei 'i he funga 'o e melino mo e fe'ofo'ofa ni 'o hangē pe ha alea 'a ha kāinga.
Fakatātā - Mou omi ke fai ha'atau talatalaifale.
'Oku tatau mo e Folofola e falá.
|
| Tama tongia |
Ko e tama tongiá ko e fakanounou ki he tama fetongia.
Ka fā'ele ha fefine pea mate na'e fa'a lea ange leva e maa'uli sai pe he to e fā'ele pē ia.
Neongo ka ko ha mo'oni, na'e kei faingata'a pē ke lelu ai e mamahi 'a e fefine fā'elé. |
Ko e feinga ke fakanonga ki ha me'a 'oku 'ikai faingofua ke ma'u ai ha nonga. |
| Tama tu'u he fa'ē |
Kapau 'e fā'ele ha fefine 'eiki ki ha tangata tu'a 'e 'eiki pē 'ene tamā 'ana,
ka e kapau 'e fa'ele ha fefine tu'a ki ha tangata 'eiki 'e tu'a pē 'ene tama 'ana.
Ko e fakatātā pē ia ʻe taha ki he anga ʻo e vakai 'a e Tongá ki he mahuʻinga ʻo e faʻeé ki he fānaú. |
'Oku makatu'unga pē hoto tuʻungá ʻi he tuʻunga ʻo ʻete faʻeé.
ʻOku makatuʻunga hoto 'ulungāangá 'i he akonaki 'a 'ete fa'eé.
Ka te poto he angá ko e ohitama lelei ia 'e te fa'eé, pea ka te vale he angá ko e vale ia 'ete fa'eé. |
| Tangi ke vikia ka e 'au e kāingá |
Ko e tupu mei ha 'eiki kuo ne tufa 'e ne me'a leleí ki ha kakai kehe ke mafola ai hono ongoongo leleí,
ka e ngalo hono kāingá 'ona 'oku nau hapai ia he 'aho mo e poó. |
Ko ha taha kuo tu'u lelei ka e 'ikai fakamālō'ia e kāinga ne makatu'unga ai 'e ne tu'u leleí. |
| 'Uli'uli 'a mehekitanga |
Ko e mehekitangá ko e fahu ia 'o e fāmilí.
Tatau ai pē pe ko e hā hano fa'ahinga fōtunga pe anga ka ko e fahú pē ia. |
ʻOku ʻikai liliu ʻe ha me'a ʻa e mahuʻinga ʻo e tuʻunga 'oku 'i ai ha tahá. |
| Va'ava'a hē ka ko e tangata |
Ka te siofi e anga 'o e va'ava'a 'o ha fu'u 'akau mei hono tefitó,
'oku hangē pē ia ko e va'ava'a 'o e kāingá mei honau tupu'anga tahá. |
Ko e fakalea ki he anga ʻo e fehokohokotaki 'a e kāingá. |
| Vale 'ia tama |
Ka 'i ai ha fa'ē kuo 'ofa fakavalevale ha'ane tama,
'e lava pē ke ne fai pē 'e ia e me'a kotoa ke lava e loto 'ene tamá, ka e 'ikai tokanga ke ne akonaki'i fakalelei,
pea hangē leva ia ha fa'ē valé. |
Ko ha 'ofa 'oku fakavalevale pea taʻomia ai 'a e ngaahi me'a 'oku fakapotopoto angé. |
