Koe ngaahi Palōveape eni 'oku fekau'aki moe nofo 'a Kainga´ honau fakalea´
...............Paloveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Ā maumau taimi Ka manako ha talavou ha finemui 'e 'alu ma'u pe 'o 'aa'aa moe ki'i finemui 'i hono 'api.  Ka fai ange kuo 'ikai ke na mali kinaua kae mali e finemui ia mo ha taha kehe 'e pehe leva kuo maumautaimi e ngaahi fo'i 'aa'aa. Ko ha taha kuo mole noa'ia hono ivi 'i ha ngaue kuo 'ikai ola.
'Apitanga 'a lalahi Ka fai ha fakataha 'a ha kakai lalahi 'oku ikai fiema'u ke toe hoha'a holo ai ha kau leka. Koe fakataha 'a ha kakai lahi.
'Apisia ta'e lava Ko ha katoanga ('apisia) 'a ha 'api kuo 'ikai lava pea ta'elava ai pe moe ngaahi ngaue, fe'iloaki, fakatahataha ne 'amanaki ke fakahoko.

Koe apisia koe 'uhinga ki he hange 'ae 'api ko ha sia (heu lupe) manakoa koe holo ki ai 'ae kakai 'i he ngaahi taimi hange koe mali moe putu.

Ko ha katoanga kuo 'ikai lava.
Fahu e tapu Ka 'i ai ha 'apisia (katoanga) mo hano ngaahi tapu, 'e toki fakangofua pe 'e he tokotaha totonu 'ae ngaahi tapu ko ia (kau ai e 'ela mu'a, tu'utu'uni, hu'i pale, toli e maumau).  Ka feinga ha taha ke 'oho noa 'e 'ikai tali 'e he kainga ka nau tali pe 'ae tokotaha totonu.  'A ia koe pule (fahu) ia 'ae tapu 'oku 'ikai ai ke ngofua ke tu'u pe lea noa'ia ha taha 'i ha katoanga. 'Oku takitaha pe tokotaha mo hono mafai mo hono fatongia totonu 'i he 'apisia (katoanga) kotoa. 
Fakamui'i mama Koe ma'u eni mei hono mama 'e he fa'e 'ae me'akai 'ae fanau valevale.  Neongo koe mama ke 'oange ma'ae fanau 'e 'i ai pe konga ia 'oe me'akai 'e folo 'e he fa'e. Ko hono teuteu ha me'a ma ha'a taha pea tomu'a 'inasi e taha teuteu ia kae toki toe atu e konga ki he taha na'e fai ki ai e teuteu. 
Fakapelea 'a vale Koe lau eni ki ha ongo matu'a kuo na ohi ha'a na ki'i tama pea na fai hona lelei kae kei vale mo ta'ehounga pe 'ena tama ohi. Koe fakame'apango'ia ki ha taha kuo fai ki ai ha me'a lelei kae vale mo ta'ehounga. 
Folofola e fala 

(pe koe) 
Folofola e fala kae alea e kainga.

Ka fakatahataha ha kainga ke fakahoko ha'anau alea 'oku 'osi 'i ai pe fakatu'otu'a lelei ko 'enau alea he 'ofa moe fepoupoulelei'aki ki ha ngaahi kaveinga te nau tupulaki fakakatoa ai. Koe faka'amu ke tau'ataina mo melino ha fakataha hange pe ha fakataha 'a ha kainga ofi.

Fakatata - Mou omi ke folofola e fala kae fai ha'atau alea.
'Oku tatau moe Tala tala 'i fale.

Fangu malingi 'i fale lahi Koe fangu koe kupu'i kofe na'e fa'a 'utu ai 'ae lolo Tonga.  Ka fai ha 'apitanga pe nofo'anga kakai tokolahi pea to'o hake ai 'e ha taha ha'ane fo'i fangu lolo 'e kole taha kotoa ke lingi ai. Koe fakalea ki he fe'inasi'aki 'a ha kainga pe kaunga nofo fakataha.
Hala 'a Sinifu Koe lea motu'a ki he mali 'ae Tonga koe nofo pe koe nonofo.  Na'e toki ma'u leva 'ae "mali" mei he lea fakapapalangi koe "marry".  Na'e fakakalakalasi leva 'ae kau fefine na'e nofo (mali) moe Tu'i koe 'Ohoana, Moheofo, Takaifala, Ma'itaki moe Sinifu.  Koe 'Ohoana moe Moheofo koe ongo mali ia na'e alea'i ke tupu mei ai 'ae Tu'i hoko.  Koe Takaifala moe Ma'itaki na'e alea'i pe mo kinaua ka na'e 'ikai tupu meia naua 'ae Tu'i hoko.  Koe toenga leva koe kau Sinifu, 'a ia koe kau fefine kehekehe ia na'e mokoi ki ai e finangalo 'ae Tu'i.  Na'e nofo fakataha leva 'ae kau Sinifu honau fu'u fale na'e ui pe koe fale Sinifu, pea ka fai hala ha Sinifu 'e taha 'e kaukovi ai pe ki he kau Sinifu fakakatoa. Ko ha tautea kuo lave noa ai ha kakai kehe.
Kai tama 'Oku feilaulau e matu'a kotoa pe ki he kaha'u 'o 'enau fanau.  Ka 'oku 'i ai pe fa'ahinga 'oku hange 'oku mahu'inga ange 'enau fiema'u 'akinautolu 'i he lelei ki he'enau fanau.  'Oku hange leva 'oku nau kai pe 'enautolu ma'a kinautolu 'a e monu ne mei tupulaki ai 'enau fanau. Koe lau ki ha matu'a 'oku nau ngali ta'e'ofa ki he'enau fanau.
Lau tama fai ki he fatu Na'e 'ikai 'i ai ha 'ilo fakapapau 'ae Tonga 'i he kuohili ki he pepe te'eki fa'ele pe 'e mo'ui, pe koe pepe tangata pe fefine.  Ka fai ha fakafuofua koe lau pe kae 'oua ke toki mahino pe 'i hono fa'ele'i. Koe talanoa ki ha me'a 'oku te'eki fakapapau'i lelei. 
Fielau na'e ta ki hono uho Koe ma'u eni mei he taimi na'e to'o ai e pepe mei he uho 'ene fa'e.  'I he taimi ko ia na'e lea leva 'ae tamai pe maa'uli 'o pehe "monumonuu moni tonu ke ke hoko ko ha tangata fa'a, pe toutai lelei, pe ko ha fefine hoihoifua".  Ka fu'u lahi hake leva 'ae leka 'o hoko ki he me'a na'e ta ki ai hono uho pea pehe leva e kainga "fielau pe he na'e ta ki hono uho". Ko ha taha kuo ne a'usia lelei ha faka'amu pe 'amanaki na'e fai ki ai.
'Ofa 'a fefine pa'a Tokua 'oku manava 'ofa ange e fefine kuo 'osi fanau 'i he fefine pa'a. Ko ha 'ofa 'oku 'ikai fu'u ongo mo'oni. 
'Ofo'ofa 'a kui Tokua koe 'ofo'ofa pe ha kui 'i hano mokopuna ka ko 'ene 'ita pe kuo fakapuna e mokopuna ke foki ki he'ene matu'a.  'Oku 'ikai ko ha ta'e'ofa ka koe lolo fakataha mai pe 'ae fiu he lea moe vaivai. Ko ha 'ofa 'oku lelei fakataimi pe.
Ohiohi pea kovi Ko ha taha kuo hela ha ongo matu'a hono ohi fakalelei pea tupu hake ia 'o angakovi. Ko ha me'a ne tauhi lelei kae iku kovi. 
Pele tono'i Koe tono koe nonofo kovi 'a ha taha 'osi mali mo ha taha kehe.  Koe 'uhinga 'oe lea ko eni ko ha taha kuo 'ofa mo pele'i hono mali kae iku 'o tono mo ha taha kehe.  Koe fai kovi ki ha taha 'oku totonu ke 'ofa'i. 
Pelepele pea mele Ko ha taha kuo pelepele'i talu 'e ne tupu pea fu'u lahi hake ia 'o anga kovi. Ko ha me'a ne tauhi lelei kae iku kovi.
Polosi, polosi, pea kosi kovi Koe 'uhinga ki ha lou 'ulu kuo polosi fakalelei he 'aho kotoa kae fehalaaki hono kosi.  Ko ha me'a ne tauhi lelei kae iku kovi.
Tala fakalotofale Ka alea ha famili, ko kinautolu pe 'oku nau 'ilo ki he me'a 'oku fai ki ai 'ae alea.  Ko ha me'a 'oku fakangatangata pe 'ilo ki ai ki he kakai 'oku kau ki he siakale ne tala ki ai.
Tala 'i hanga mai Koe taimi 'oku fakataha ai e famili 'oku nau alea fehangahangai mo tau'ataina. Ko ha alea femahino'aki.
Tala kovi kae ohi Ko lau eni ki he matu'a, neongo te nau hanu pe launga ha taimi he anga 'oe fanau, te nau kei 'ofa pe mo tauhi. Koe hanu pe launga fakataimi.
Talatalaifale (Tala-tala-'i-fale) Ka alea (talatala) ha kainga ofi 'i honau loto fale 'oku 'osi mahino pe te nau alea 'i he fe'ofo'ofa ni moe fetokoni'aki.  Pea ka fai ange kuo fai ha ki'i makuku te nau kei fakalelei pe 'e kinautolu he ko kinautolu pe. Koe alea lelei 'i he funga 'oe melino moe fe'ofo'ofa ni 'o hange pe ha alea 'a ha kainga. 

Fakatata - Mou omi ke fai ha'atau talatalaifale.
'Oku tatau moe Folofola e fala.

Tama tongia Koe tama tongia koe fakanounou ki he tama fetongia.  Ka fa'ele ha fefine pea mate na'e fa'a lea ange leva 'ae maa'uli sai pe he toe fa'ele pe ia.  Pea neongo koe mo'oni, na'e kei faingata'a pe ke lelu ai e mamahi 'ae fefine fa'ele. Koe feinga fakanonga ki ha me'a 'oku 'ikai faingofua ke toe ma'u ai ha nonga.
Tama tu'u he fa'e Kapau 'e fa'ele ha fefine hou'eiki ki ha tangata tu'a 'e 'eiki pe 'e ne tama, kae kapau 'e fa'ele ha fefine tu'a ki ha tangata hou'eiki 'e tu'a 'e ne tama 'ana, 'a ia na'e makatu'unga hoto tu'unga 'i he tu'unga 'ete fa'e. 'Oku makatu'unga pe hoto 'ulungaanga 'i he akonaki 'a 'ete fa'e.  Ka te fai lelei koe poto ia 'ete fa'e, pea ka te fai kovi koe vale ia 'ete fa'e.
Tangi ke vikia kae 'au e kainga Koe tupu eni mei ha 'eiki kuo ne tufa 'e ne me'a lelei ki ha kakai kehe ke mafola ai hono ongoongo lelei ka e ngalo hono kainga 'ona 'oku nau hapai ia he 'aho mo e po. Ko ha taha kuo ongoongoa ka e  'ikai te ne fie fakamalo'ia 'a e kainga ne makatu'unga ai 'e ne ongoongoa.
'Uli'uli 'a mehekitanga Koe mehekitanga koe fahu ia 'oe famili.  Tatau ai pe pe koe haa hano fa'ahinga fotunga pe anga ka koe fahu ia.  Ka angakovi ha taha ki hano mehekitanga ko ia pe 'oku toe ngalivale pea 'e 'i ai pe nunu'a 'e fua 'e he taha ko ia 'amui. Koe fakatokanga ke 'oua na'ate anga ta'efe'unga ki hato mehekitanga ka te tokanga ke te anga faka'apa'apa ma'u pe ki ai.
Va'ava'a he ka koe tangata Ka te siofi e anga 'oe va'ava'a 'o ha fu'u 'akau mei hono tefito 'oku hange pe ia koe va'ava'a 'oe kainga mei honau tupu'anga taha. Koe fakalea ki he fehokohokotaki 'ae kainga.
Vale 'ia tama Ka 'i ai ha fa'e 'e 'ofa fakavalevale ha'ane tama 'e hange leva kuo ne fai pe 'e ia e me'a kotoa ke lava e loto 'ene tama kae 'ikai akonaki'i fakalelei, pea hange leva ia ha fa'e vale.  Ko ha 'ofa 'oku fakavalevale pea pulia ai 'ae ngaahi me'a 'oku fakapotopoto.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[160213] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00