Felāfoaki Ko e ngaahi Palōveape fekau'aki mo e anga 'etau Felāfoaki´ ...............Palōveape............... Tupu'anga ..............................'Uhinga.............................. Fakaha'oha'o Mu'a 'Oku mālie e ngaahi lea 'oku fekau'aki moe palōveape´ ni. Koe "ha'o´" koe tānaki, fakataha pe hu'u ki ha feitu'u e taha. 'Oku tupu ai e ngaahi lea hange koe ha'oha'o, ha'ofanga, ha'oha'onga. Koe "ha'oha'o-mu'a´" 'oku ngāue'aki ia ki he taimi 'oku feinga ai ha taha ke mu'omu'a 'i ha fakataha 'aki ha'ane tataki e talanoa´ ki ha kaveinga 'oku ne loto ki ai. 'Oku mālie, kuo fai mai e nofo´ pea tupu ai e palōveape ko eni´ ki he 'uhinga 'oku fakatefito ki ai´. Ko ha taha kuo ne mahamahahalo oku teu fai ha kole kiate ia pea ne fai 'e ia ha talanoa mālie, pe talanoa kehe, ke tuku, pe ta'omia ai e kole oku teu fai´. Fakakiikii kae 'Oho Fakalavelave Mu'a Koe palōveape ko eni´ 'oku malie mo hu'u tatau pe moe Fakaha'oha'omu'a. Koe lea koe "lave´" 'oku 'uhinga ia ki ha talanoa 'oku fekau'aki mo ha kaveinga. 'A ia tau pehe ko ha talanoa kuo "tau" pe "lave" pe "felave'i" moe kaveinga 'oku fai ki e talanoa´. Koe "lave-mu'a´" ko ha talanoa 'oku 'i mu'a ia 'i he kaveinga 'oku fai ki ai e talanoa´. Ko ha taha 'oku ne feinga ke 'oua e fakahoko ha kole 'oku teu fai. Hua Fe'iloaki Koe hua´ koe talanoa fakakata pea kau ai moe talanoa fakapangopango´, heliaki´ (talanoa fakataataa 'aki e ngaahi me'a kehe´), moe talanoa tu'utu'ukehe´ pe taasipa´ (talanoa ikai tu'u ma'u ki he kaveinga´). 'I he'etau vakai atu ki he kuohili´ matamata koe konga mahu'inga ia 'oe mo'ui 'ae Tonga´. Koe kakai ne nau poto he hua´ koe kakai ia na'e manakoa pea fiefia e taha kotoa he feohi mo kinautolu´. Koe fakamaatoato´ matamata ne 'ikai fu'u manakoa ia kite kinautolu. Mahalo ne fa'a vave ai e fakapo'uli´ ia moe kee´. Koe taimi ne fetaulaki ai ha kau tama ne nau paate'i tatau he hua´ mahalo ne hangee ia ha sio faiva hele'uhila´ 'i honau taimi´. Koe fe'iloaki pe fetaulaki 'a ha ongo tama pe kau tama 'oku na vaavaatatau pe he hua´. Hua Fetau 'Oku hu'u tatau pe moe Hua Fe'iloaki´. Koe fetaulaki 'a ha ongo tama pe kau tama 'oku nau vaavaatatau pe he hua´. Hua moe Lautohi Koe 'uhinga e lautohi´ ki he fanau ako lautohi´. 'Oku nau kei si'i pea 'ikai ke nau fa'a poto he hua´, pe mahino kiate kinautolu 'ae 'uhinga 'oe hua´. Koe hua mo ha fa'ahinga 'oku 'ikai ke nau poto he hua´. Kaiha'a Tangitauloto Leveleva e Malanga kae Tau Atu Koe leveleva´ koe lea motu'a ki ha me'a 'oku hokohoko atu pe, pe kuo fuoloa 'e ne lele´. Koe palōveape´ ni koe fakalea maheni ia ki hono faka'osi 'aki e ngaahi lea 'i he ngaahi ha'ofanga´ pea moe ngaahi katoanga 'ae kainga´. Koe ngaahi lea ko ia ne fa'a loloa koe fiema'u foki ke fakakato e ngaahi fakatapu´ moe ngaahi fakamalo´ moe ngaahi fatongia kehekehe 'oe 'aho´. Koe faka'amu 'oku faka'osi 'aki 'e he taha lea´, neongo kuo loloa 'e ne lea´, pe 'i ai hano fa'ahinga anga, ke tau lelei atu pe 'e ne lea´, moe kaveinga´, moe fatongia kuo fakahoko´ ki he kau fanong 'Oku felave'i moe Tala Ngata 'i Tu'a Mama'o 'i he peesi ko eni´. Koe palōveape fekau'aki moe Fakahoko Fatongia Lea´. Māvae Lua Koe taimi eni 'oe māna'ia ko Lepuhaa´. Koe māna'ia ne ongoongoa he 'otu Tonga´. 'I he taimi ko ia´ na'e 'i ai ha fefine Leimātu'a na'e fanongo he talavou 'o Lepuhaa´ pea ne faka'amu ke ne maa'usia e māna'ia´. Ka koe fefine´ ni na'e 'i ai hono mahaki. Tau pehe pe mahalo koe kilia. Kaekehe na'e 'ikai 'ilo ki ai 'a Lepuhā pea a'u atu e fakaafe 'ae fefine´ kia Lepuhā ke 'eva ange ki hono 'api´. Na'e tau kakala 'e he fefine´ hono 'api´ pea ne tākai lolo manongi 'o tatali ai. Koe me'a maheni pe foki eni kia Lepuhā he na'e lahi hono fakaafea pehe ni´. Koe taaito 'ae la'a he 'aho ko ia moe huuhuu atu 'ae māna'ia ki he fale 'oe fefine Leimātu'a´. Pea koe maama hake ia 'ae 'aho e taha´ kuo fakatokanga'i 'e Lepuhā taa koe fefine´ mo hono anga. Tuai e kemo 'i he'ene puna fakato'oto'o ki tu'a mei he fale 'oe fefine´ mo ne fakatumutumu "tā he toki māvae lua!". Ka ko 'ene situ'a atu ko ia´ kae fakamanimani pe fefine´ mei hono fale´ "'uvee 'aho kai fonu!". Koe fonu foki koe me'akai pe 'a hou'eiki, pea na'e 'ikai fa'a 'inasi ai ha tu'a. Ka koe 'aho ko eni´ na'e tatau pe neekeneka 'ae fefine´ mo ha tu'a kuo pani fonu´. Ko ha me'a kuo mātuku pe iku kovi, pe koe toki faka'ise'isa, fakatumutumu pe fakatomala kuo tomui. Ko hono fehangahangai koe 'Aho kai Fonu 'i he peesi palōveape fekau'aki moe Me'akai´. Nifi eni ka e Nafa ena Koe nifi koe ha'u ia mei he manifi, 'a ia ko ha me'a faasi'i. Koe nafa koe ha'u ia mei he manafa, 'a ia ko ha me'a faalahi pe faa 'ataa. Ka fakafehoanaki e nifi moe nafa koe mo'oni 'oku faasi'i e kae faalahi e, pea 'ai ange 'oku na fakatou ta'efe'unga tatau pe. Koe tali 'a ha taha kuo fakaanga'i ki he taha na'e ne fai e fakaanga ke toka'inga'i lelei pe 'e ne fakaanga na'a vakai ange 'oku mele pe mo ia, pe laka ange hono mele 'ona. Sio e Mata´ ka e Hoka e Tala´ Koe lea eni mei he talanoa kia Munimatamahae´. Na'e ohi foki ia 'e ha ongo matu'a kehe pea ko 'ene tupu hake´ kuo iviivi mo fakailifia e ngaahi me'a na'a ne lava fai´. Ne fakatokanga'i 'e he ongo matu'a´ moe kakai´ pea kamata ke nau ilifia. Pea koe efiafi ia 'e taha ne foki atu 'a Munimatamahae ki honau 'api´ 'o fanongo atu pe ki hono lau'i ia 'e he ongo matu'a´. Neongo na'e sio fakalongolongo pe hono mata´ ki he me'a tatau pe na'e tupu hake ai´, na'e hoka fakalavea ki hono loto 'ae me'a na'a ne fanongo ki ai´. Koe fanongo tonu pe 'a ha taha ki hano lau'i ia. 'Oku tatau pe moe Tu'u Tu'u Kau Tala 'i he peesi ko eni´. Tala 'a Finesi'i kae 'ikai Mavivi Tala fai ki Tano Tala 'i Hanga Mai Tala 'i Loto Tatau Tala 'i Tu'a Tatau Tala kei 'i Kapa Vakai ki he peesi palōveape fekau'aki mo Vava'u´. Tala Ngata 'i Tu'a Mama'o. Tala Ngata 'iate Au 'o fai ki Tu'a Mama'o 'Oku felave'i mo e Leveleva e Malanga kae Tau Atu, ko e Palōveape fekau'aki mo e Fakahoko Fatongia Lea´. Ko e konga faka'osi 'o e fakataputapu´ 'i he kamata’anga 'o ha lea´. 'Oku ngaue 'aki 'e ha taha lea´ hili 'ene fakataputapu´, kae 'amanaki ke fakahoko e kaveinga 'o 'ene lea´. Ko e nofo 'a e Tonga´ 'oku 'ikai lea noa ha taha 'i ha ha'ofanga pe katoanga, tukukehe pe 'a kinautolu 'oku 'i ai hanau fatongia ke fakahoko fekau'aki mo e ha'ofanga ko ia´. Pea ka hou'eikisia, pe ha'oha'opule 'a e ha’ofanga´, ko e 'ulungaanga fiematamu'a ia ki he Tonga´ ke nau me’a mai, ka e lea noa mo ta'e'uhinga atu ha taha kiate kinautolu. Ko ia na'e fakataputapu ai 'a e tokotaha lea´, pe ne kole ke hufanga he fakatapu ko ia´, kae lava ke fakahoko atu 'a hono fatongia. Ko 'ene poaki ki he kau fanongo´, ko e 'uhinga pe 'oku tu’u ai 'o fakahoha'a´, ko e fatongia kuo tuku ki ai´, pe ko 'ene mafana mo feinga ke fakahounga'ia 'enau me'a mai´. Pea 'oku ne fakahoko atu ke nau mea'i, 'oku 'ikai ko ha'ane tala tu'utu'uni atu, ko ia 'oku tuku atu ai pe 'ene lea ki honau tu'a mama'o´, pea nau toki fa'iteliha pe kinautolu ha me’a te nau to'o ai. Ko e lea fakatulou, mo e kole hufanga 'i he ngaahi fakatapu kuo fai´, kae lava ke fakahoko e fatongia 'o e tokotaha lea´. Fakataataa: "Tapu mo hou'eiki, pea 'oku ou kole keu hufanga 'i he ngaahi fakatapu kotoa pe 'oku fa'a 'aofaki atu´, pea tala ngata he 'iate au 'o fai ki tu'a mama'o, kae 'ata kiate au keu fakahoko atu e fatongia ko eni kuo kouna au ki ai´" Tala pea Ngali 'Oku vā ofi mo e "Tā sino'i vai´" 'i he Peesi Palōveape fekau'aki mo e Felāfoaki´. Ko ha me'a kuo te fanongo talanoa ai, pea te toki a'u 'o sio tonu ki ai´, 'oku tatau tofu pe 'e te vakai ki ai´ mo hono talanoa'i mai´. Ko ha ongoongo 'oku te fiefia he fanongo ai´, pea te toki a'usia tonu´, 'oku tatau pe 'e te fiefia he'ete fanongo´ mo 'ete fiefia he a'u tonu´. Ko ha tokotaha 'oku te falala ki ai, pea ne fai ha ngaue, pea tatau pe 'a e ola 'o 'ene ngaue´, mo e ola na'a te 'amanaki ki ai´. Ko ha me'a kuo tatau pe hono ola´, mo e tala ne tomu'a fai ki ai´, pea 'ikai ha ofo ai. Tala Ta'e Faka'esia Ko e 'esia´, ko e tu'u'anga, pe kahoki, pe kau, 'oku pukepuke 'aki ha me'a. Ka homohomo pe maumau 'a e 'esia´, 'e ngangana ki lalo 'a e me'a 'oku ne pukepuke´. Ko e talanoa 'oku 'ikai hoatatau mo e me'a 'oku hoko´. Tala Ta'e Tu'unga pe Tala Ta'e Faitu'unga Ka te fai ha talanoa ki ha me'a kuo pau pe ke makatu'unga 'i ha'ate fa'ahinga felave'i moe me'a ko ia´, pe na'a te sio tonu ai, pe fanongo tonu ai, pe 'ilo tonu ki ai. Kae kapau leva te te fai ha talanoa ta'e te te felave'i moe me'a ko ia´, 'oku hoko leva ia koe talanoa 'oku 'ikai hano tu'unga ke fakahoko ai, 'a ia koe loi´ ia, pea ka hala pe ai ta koe faka'ita pe fakameheka. Ko ha taha 'oku ne fai ha talanoa 'oku 'ikai ha tu'unga lelei ke tau tui ai ki he'ene talanoa 'oku fai´. Tauange mo Koe Koe palōveape eni 'oku felave'i moe lea koe "taau". Koe taau koe 'uhinga ki ha me'a 'oku tau pehe 'oku hoatatau mo ha me'a e taha, pe tonu ke na hoa. Pea kuo fai mai pe 'o fakanounou 'ae "taau" ki he "tau" 'i he anga hono ngaue 'aki 'i he paloveape ko eni´. Koe faka'amu ki ha me'a lelei ke hoko ma ha'a taha. Fakataataa: "Tauange mu'a mo koe ke lava lelei si'o feinga ako 'oku fai" pe "Fakatauange pe ke mou ma'u ha uike lelei mo ho Famili". Tuli pe Hua´ ke Mālie Hange koe fakamatala 'ae palōveape Hua Fe'iloaki´ koe hua koe talanoa fakakata pea kau ai e fakapangopango moe tu'utu'ukehe. Pea koe taimi e ni'ihi kuo fai pe hua 'o taukovi ia ki ha taha. Ka 'oku feinga pe 'ae taha ko ia ke 'oua e hākitu'a 'ene 'ita´ na'a maumau ai e mālie 'oe hua´. 'Alu fakataha pe foki moe ki'i haea ka koe topiki kehe ia. Ko ha taha kuo taukovi ha hua ki ai kae kata pe ke 'oua e maumau ai e mālie 'oe hua´. Tu'u Tu'u kau Tala Koe hingoa eni 'oe fu'u hopa na'e unga ai 'a Munimatamahae 'o fakafanongo ki fale ki hono lau'i ia 'e he ongo matu'a na'a na ohi ia´. Koe fakalea ki ha'ate fanongo tonu atu pe ki hano lau'i kita 'e ha taha kehe. 'Oku tatau pe moe Sio e Mata ka e Hoka e Tala 'i he peesi ko eni´. Vahe Tala Koe lea malie´ koe lea 'oku 'ikai ngata pe he malie hono ngaahi kaveinga´ kae toe malie foki mo hono fakahoko mai ki he kau fanongo´. Koe ngaahi kaveinga ko ia 'oku vahavahe lelei pea takitaha pe konga mo hono 'uhinga. Ko ha taha lea 'oku faka'ofo'ofa 'e ne kaveinga´ moe anga 'ene vahevahe fakamatala´ ka 'oku 'ikai ngaholo lelei 'a 'ene to'onga fakahoko lea´. Vale Tala Vale 'Oku tala lelei pe 'e he fakalea 'oe palōveape´ ni hono 'uhinga´. Ko ha taha 'oku vale ha me'a 'oku ne fakaanga'i ha taha kehe 'i he me'a ko ia, ka 'oku tau sio atu kitautolu 'oku vale tatau pe mo ia. Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu [260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´