Ko e Ngaahi Tūhulu mei he Folofolá fekauʻaki mo ʻetau Moʻuí. Ko e tolo fakakaukau mo e fakaʻānaua makatuʻunga ʻi he faka'ofo'ofa'ia mo e houngaʻia ʻi he folofolá mo e ʻaloʻofa kiate kitautolu ʻa e ʻEikí.     Kaveinga     Vahe Folofola     Tūhulu                             Ko e Kosipeli 'o Sisū Kalaisí.         Ko e lea Kosipelí ko ʻetau faka-Tonga pē ia ki he lea Pilitania ko e "Gospel". Ko e "Gospel" ko e tupu ia mei he lea faka-Pilitania motuʻa ko e "Gōdspel", ʻa ia ko hono ʻuhingá ko e "Good Story" pe ko e "Good News". Pea ko e maʻu ia mei he 'uhinga 'o e lea faka-Latina ko e "Evengilium", ʻa ia ne liliu mei he lea faka-Kalisi ko e "Euangelion", he ko e lea faka-Kalisí foki ne ngāue ʻaki ʻi hono fuofua liliu ʻo e Folofolá mei he lea faka-Hepeluú. 'A ia ʻoku tau 'ilo ai ko 'etau lau pē ki he "Kosipeli ʻo Sīsū Kalisí" ko 'etau ʻuhingá ki he "Ongoongo Lelei ʻo Sīsū Kalaisí". Ka tau fifili leva pe ko e hā e "Ongoongo Lelei ko eni ʻo Sīsū Kalaisí" pea tau fekumi ki ai 'i he Folofolá, te tau 'ilo ai, ko e Ongoongo Lelei 'o Sīsū Kalaisí 'a 'ene hifo ki māmani ʻo fakahoko e feilaulau haohaoa, 'a ia ne 'ikai toe lava 'e ha taha kehe ka ko ia pē, ke lava ke tau hūfanga kotoa ai ʻo kapau te tau fakatomala mo tui ki ai, ke tau lava ai ʻo hokohoko fononga atu ki he ngaahi naunau kotoa kuo teuteu ʻe heʻetau Tamai Hēvaní maʻa kitautolu ʻi he maama ko ení mo e maama ka hoko maí. Pea 'i he'etau lau ko ia 'a e Folofolá, mei a 'Ātama 'i Sēnesi 'o a'u kia Sione 'i he Tohi 'o e Ngaahi Fakahaá, te tau vakai ai 'oku nau fakamo'oni kotoa pe ki he Ongoongo Lelei ko eni na'e hā'ele hifo ki ai 'a Sīsū Kalaisí.                             'Oku teuaki kakato ma'u pē kitautolu 'e he ʻEikí.     Sēnesi 6 16 Te ke gaohi ha katuba i he vaka ... Sēnesi 8 6 Bea i he hiliage ae aho e fangofulu, nae too e Noa ae mataba oe vaka aia naa ne gaohi ... (ʻOku ngāue ʻaki pē ʻe he liliu faka-Tongá ʻa e matapā ka ko e faka-Pilitāniá ʻoku ngāue ʻaki e "window" ʻa ia ko e kātupa ia ne ngāue ʻaki ʻi he vahe 6 veesi 16.)     ʻOku kamata ʻi he vahe 6, veesi 14, hono fekau ʻe he ʻEiki ʻa Noa ke ne langa e ʻaʻaké. ʻOku fakaikiki 'e he fekaú 'a e ngāue kotoa ke faí, ke langa 'aki e 'akau ko e kofa pea faka'ana (fakalokiloki) 'a loto, pea vali 'aki e pulu (valitā) 'a loto pea mo tu'a (ke ʻoua e hūvai). 'I he veesi 15 ʻoku ne ʻoange ʻa e fua ʻo e vaká, hono lōloa mo e fālahi. Ko 'etau vakai atú ko e ngaahi fekau lalahi mo mahu'inga kotoa eni ke malu e 'a'aké 'i he lōmaki 'oku 'amanaki ke hokó. Pea ʻi he veesi 16 ʻoku tānaki atu leva mo ha ki'i fekau 'oku ngali si'i mo ma'ama'a ange 'i he ngaahi fekau kotoa ki mu'á, ke fokotuʻu atu mo ha kātupa (matapā sio pe uinitou). ʻOku ʻikai toe fai ha lau mei ai ki he kātupá. Na'e hoko leva e lōmaki, pea fai angē ʻo ʻosi, pea nau hao mo'ui kotoa, pea tau vakai ai ki he 'aonga fau 'o e ngaahi fekau kotoa na'e fekahokó. Pea tuʻu leva e ʻuhá, pea nau ongoʻi kuo toka fonua e ʻaʻaké. Pea ʻi he 'osi ko ia 'a e lōmakí, 'i he vahe 8, veesi 6, 'oku pehē leva ai naʻe tuʻu hake ʻa Noa ʻo fakaava e kātupá, ʻo ne tukuange atu ai ʻa e lēveni ki he tuʻa ʻaʻaké ke siu takai ʻo vakai pe kuo mātuʻu fonuá. ʻOku tau ʻilo pē ʻa e hoko atu ko iá, naʻe ʻikai toe foki mai e lēvení, ka 'oku mahu'inga mālie 'etau toki vakai heni ki he mahu'inga 'o e ki'i fekau si'isi'i ke fokotu'u ha kātupá. Ka ne ʻikai ha kātupa, ʻe faingataʻa ke 'ilo e tu'unga 'oku 'i ai e fonuá, he ka fakaava atu e matapā lahí ʻoku kei tāfea e fonuá ʻe hūvai e ʻaʻaké. Ka naʻe ʻosi ʻafioʻi pē ʻe he ʻEikí ʻe ʻi ai e ngāue ke fakahoko ʻaki e kātupá, ko ia naʻa ne fekau ai ke fokotuʻú. ʻOku pehē pe mo ʻetau moʻuí. ʻI heʻetau muimui ki he ʻEikí ʻoku ne tuku mai e ngaahi fekau kehekehe. Ko e ngaahi fekau 'oku lalahi ange mo mahuʻingá ʻoku hā ngofua pē ia kiate kitautolu. Ka ʻoku ʻi ai mo e ngaahi fekau 'oku iiki ange, ʻoku faʻa hangē ʻoku ʻikai fuʻu mahuʻingá, ka ʻoku mahuʻinga pe mo ia. ʻI heʻetau vakai ki mui ki he'etau ngaahi halanga fononga mai he moʻui nií te tau lava pē ʻo vakai ki he fanga kiʻi fekau iiki pehē ne tokateu mai ʻaki ki tautolu ʻe he ʻEikí ʻi heʻetau moʻuí. Ko e fekau kotoa pē ʻa e ʻEikí ko hotau tāpuaki mo hotau teuteu.                             Ke tau manatua e talangofua 'a 'Ēpalahame ki he 'Eikí ko e fakataipe mahu'inga pe ia 'o e Feilaulau Haohaoa mo Ta'engata na'e teu ke fakahoko ma'a kitautolu 'e he 'Eiki ko Sisu Kalaisí.     Sēnesi 22 2 Bea ne behe, Koeni ke ke ave ho foha, ho foha be taha ko Aisake, aia oku ke ofa ai, bea ke alu ki he fonua ko Molia ... 6 Bea too mai e Ebalahame ae fefie ki he feilaulau tutu, ke fua ia e hono foha ko Aisake; bea ne too ae afi i hono nima moe hele; bea naa na o fakataha. 7 Bea nae lea age a Aisake ki he ene tamai ko Ebalahame, o behe, Ko eku tamai; bea ne behe, Hoku foha, ko au eni. Bea behe eia, Vakai ko eni ae afi, moe fefie; ka koefe ae lami ki he feilaulau? 8 Bea beheage e Ebalahame, Hoku foha, e tokonaki e he Otua maana ha lami ki he feilaulau tutu; bea ne na o fakataha. 9 Bea naa na hoko ki he botu nae fakaha e he Otua kiate ia; bea fokotuu ai e Ebalahame ae ejifeilaulau, o ne hili e fefia ki ai, bea ne ha'i hono foha ko Aisake, o ne hilifaki ia ki he fefie ki he fuga ejifeilaulau. 10 Bea mafao atu e Ebalahame hono nima, o ne too ae hele ke tamate'i hono foha. 11 Bea nae ui e he agelo a Jihova kiate ia mei lagi, o behe, Ebalahame, Ebalahame; bea behe eia, Ko au eni; 12 Bea behe eia, Oua naa ala ho nima ki he tama, be fai ha mea kiate ia; he oku ou ilo eni, oku ke manavahe ki he Otua, koeuhi nae ikai te ke taofi ho foha, ko ho foha be taha meiate au. 13 Bea haga hake a Ebalahame hono mata o ne jio, bea vakai nae i hono tua ha sibi tagata, kuo efihia i hono nifo i he vao; bea ne alu a Ebalahame o ne too ae sibi tagata, o ne feilaulau aki ia, koe feilaulau tutu, koe fetogi o hono foha.     Veesi 2 Na'e 'i ai pe ngaahi foha kehe 'o 'Ēpalahame ka ko 'Aisake ko e fuofua foha ia 'o 'ena fuakava mo Selá. Tatau pe mo kitautolu, ko e fanau kotoa kitautolu 'a e 'Otuá, ka ko Sīsū Kalaisi pe 'a e Lahí mo e 'Alo tofu pe taha 'o e Tamaí 'i maamá. Veesi 2 Ko e feitu'u ko Molia na'e fekau 'a 'Ēpalahame ke 'alu ki ai, ko e feitu'u mo'unga pe ia 'i he 'otu mo'unga 'oku 'i ai 'a Kalevale na'e tutuki ai ki mui 'a Sīsū Kalaisí. Ko e ongo feilaulaú na'e fakahoko pe he feitu'u tatau 'i 'Isileli. Veesi 6 Na'e fua pe 'e 'Asiake ki mo'unga 'a e fefie ke fai 'aki hono feilaulaú, 'o hange pe ko hono fua 'e he 'Eiki ko Sisu Kalisí ki mo'unga 'a e kolosi 'e tautau ki aí. Veesi 7-8 Ko e fehu'i ko eni 'a 'Aisaké ne te'eki ai ke ne 'ilo 'e ia ko ia ne fekau ke feilaulau'í. Pea ko e tali 'a 'Ēpalahamé ne te'eki ai ke ne 'ilo 'e ia 'e fakahaofi 'a 'Aisake kae tokonaki (teuteu) 'e he 'Eikí hono fetongi. Ko e tali mālie he 'oku tau 'ilo eni ki mui na'e hoko pe 'a e lea 'a 'Ēpalahamé, he na'e tokonaki 'e he 'Eikí 'a e lami ki he 'aho 'o 'Aisaké, pea ne toe tokonaki mo e lami ma'a kitautolu 'aki pe Ia 'i hono 'aho 'o 'Oná, he ko kitautolu 'oku taau mo e 'esi feilaulaú, ko e kau angahala, ka ko Ia ne Haohaoa fau. Veesi 9 'Ikai si'a fakafetau 'e taha mei a 'Aisake 'i he ala atu 'a 'Ēpalahame 'o ha'i iá, mo hono hili ki he 'esi feilaulaú. Ko e hili pē eni hono talaange 'e 'Ēpalahame ki ai 'e tokonaki (tuku mai) pe 'e he 'Eikí ha lamí. Ko e taimi ko ení kuo 'osi mahino pe kia 'Aisake tā ko e feilaulaú pē ia, ka ne 'ikai ha'ane fakafetau 'e taha. Ne hoko pē 'o hangē ko si'ono tali lelei pē 'e Sīsū Kalaisi 'a e kovi kotoa ne fai ki aí ke lava lelei e finagalo 'o 'ene Tamaí. Veesi 12 Na'e 'ikai ta'ofi 'e 'Ēpalahame 'a hono foha fuakava pe taha mei he 'Eikí, 'o hangē pē ko e 'ikai ta'ofi 'e he Tamai Hēvaní 'a hono 'Alo pe taha 'i maamá mei hono feilaulau ke fakahaofi 'aki kitautolú. Veesi 13 Hangē pē ko e tali 'a 'Ēpalahame kia 'Aisake 'i he veesi 8, "'e tokonaki pē 'e he 'Eikí e lami ke fai 'aki e feilaulaú", na'e hanga hake 'a 'Ēpalahame ko e sipi tangata 'oku fihia hono nifó (me'a tuí) 'i he vao talatalá, pea ne to'o mai ia 'o feilaulau ka e hao 'a 'Aisake. Pea ko e sipi ne fihia hono nifó (me'atui 'i hono 'ulú) 'i he vao talatalá, ko e faka'ilonga pe ia 'o e 'Eiki ko Sīsū Kalaisí 'i hono feilaulau 'i he melitiane 'o taimí, he na'e a'u hono manuki'i ki hono ha'i fakama'u 'o e kalauni talatala ki hono 'Ulú. 'I he melitiane 'o taimí, ko e taimi ia 'o Sīsū Kalaisi 'i māmaní, na'e hoko 'a Sīsū Kalaisi ko e Lami ne feilaulau 'o fakafetongi 'aki ia kitautolu kotoa, 'a e kau angahala ko kitautolu, pea ko hotau tautea totonú ko e mate, he ko e lao totonu ia 'o 'itānití, ko e lelei ki he lelei mo e kovi ki he kovi. Ka ne finangalo 'a e Tamaí mo e 'Aló, ko e founga ke fakahaofi 'aki kitautolú, ke hoko 'a e 'Alo Haohaoa ko Sīsū Kalaisí ko e Feilaulau Haohaoa, ke tautea mo tāmate'i ia ko hotau fetongi, pea ka tau ka tui mo muimui ki ai, mo fakatomala, te ne fakahaofi 'e ia kitautolu mei hotau tuhá. Pea vakai angeé, ko kitautolú ko e hako 'o 'Ēpalahame, 'a ia na'á ne loto lī'oa mo'ulaloa ke feilaulau hono foha ko 'Asiaké 'i he'ene talangofua ki he fekau 'a hono 'Eikí, ko ko hotau 'Eikí.                             Ko e fakafetu'utaki kiate kitautolu 'a e 'Eikí 'oku ongo pau, fonu ʻi he ʻofa, nonga mo e fiemālie.     1 Tu'i vahe 19, veesi 11-13 11 Bea nae behe eia, Ke ke 'alu atu, mo ke tuu i he fuga mouga i he ao o Jihova. Bea vakai, nae haele atu a Jihova, bea ne mafahifahi ae mouga e he matagi malohi, bea ne fakamomomoiiki ae gaahi maka i he ao o Jihova; ka ne ikai i he matagi a Jihova: bea hili ae matagi nae mofuike; ka ne ikai i he mofuike a Jihova: 12 Bea hili ae mofike koe afi; ka nae ikai i he afi a Jihova: bea hili ae afi nae ai ae kihi'i le'o malie. 13 Bea behe, i he ene fanongo ki ai a Ilaija, naa ne fakabulou hono mata aki hono bulubulu, mo ne alu atu o tuu i he huaga oe ana. Bea vakai, koe le'o na'e behe maikiate ia, Koe ha oku ke fai i heni Ilaija?     Ko e taimi eni na'e hūfanga ai 'a e Palōfita ko ʻIlaisiaá ki he vahefonua Beasipá ko e 'uhii ko e tu'utu'uni 'a e Kuini lotu 'aitoli 'o 'Isileli ko Sisipeli ke tamate'i ia. Naʻe ʻalu ai ʻa 'Ilaisiā 'o nofo ʻi he ʻana he tafatafa moʻungá. Pea hifo atu ki ai e 'āngelo 'o fekau 'a 'Ilaisiā ke ha'u ki he ngutu'i 'aná he 'oku fie folofola ki ai 'a e 'Eikí. Pea ʻunu atu 'a 'Ilaisia ki he ngutu'i 'aná. Pea lolo hifo e fu'u matangi. Pea hili iá, ngalulu e fu'u mofuike. Pea hili iá, tō e fu'u afi. Pea ʻosi kotoa iá, teʻeki pe ongona ʻe ʻIlaisiā ʻa e leʻo ʻo e ʻEikí. Pea toki fanongo ʻa ʻIlaisiā ki ha le'o ʻoku siʻi kae pau, 'oku ui 'e he folofola faka-Tongá ko e "kihi'i le'o mālie". Pea 'ilo 'e 'Ilaisiā ko e leʻo ia ʻo e 'Eikí. Pea ne 'ufi'ufi hono 'ulú ʻo tulolo ke fakakakato ange ki ai 'a e folofola ʻa e Eikí. 'Oku mālie 'etau vakai ki he anga ʻo e folofolá ni. Ko e 'Eikí ko e 'Otua Mafimafi, ko ia ʻoku ʻaʻana ʻa e faʻunga moe fufungamoʻui kotoa. Ko e meʻa noa ki ai ke ne nunu mo veteki 'a natula ke faka'ata'ataa ki hono huafá. Ka naʻe ʻikai fili ia ke fotu kia ʻIlaisiá ʻi ha fuʻu matangí, pe fuʻu mofuiké, pe fuʻu afí, ka e toki folofola pe ʻi ha leʻo siʻi kae pau. Ko e fakamatala ʻa e folofola faka-Pilitaniá, ko e le'o na'e ongona kia 'Ilaisia ko e "still, small voice". 'A ia ko hano founga faka-Tonga 'e tahá, ko e "still" - ko e tu'u ma'u, pe tu'u pau, pe ongo pau. Pea ko e "small" - ko e si'i, 'ikai hoha'a, ʻikai fuʻu panaki. Ko e lea ko e "still" 'oku ngaue 'aki 'i he ngaahi lea faka-papālangi hangē ko e "still of the night", 'a ia ko e longonoa 'a e poó. Pe ko e "still waters", 'a ia ko e huni tasilo 'a e fukahi vaí. Ka tau ka fakakaukau ki he longonoa 'a e poó, ka ongona ai ha me'a, ko e ongo tuʻutai pea uhu hangatonu ki he lotó, he 'oku 'ikai toe ongona ha me'a kehe ia ʻi he taimi ko iá. Pea 'oku pehē 'a e le'o na'e ongona 'e 'Ilaisiaá. Ko e anga pē ia 'a e ongona mai ʻa e finangalo 'o e 'Eikí kiate kitautolu 'i he ngaahi taimi mahuʻinga fakafoʻituitui ʻi heʻetau moʻuí. Naʻe pehē pe ʻi he taimi ʻo ʻIlaisiaá pea pehē pe ʻo aʻu mai ki hotau taimí ni. Ko e 'Otua Mafimafí ko e ʻEiki ʻofa. ʻIkai ha taha te ne toe lavaʻi e faʻahinga ʻofa haohaoa ʻa hotau ʻEikí kiate kitautolú. Ka tau fakakaukau ki ha taimi pe naʻe hāngaifofonga hifo ai e ʻEikí ki haʻatau lotu, kole, tautapa, tangi ki ai, teʻeki ai ha taimi ia ʻe kaikaila pe haʻahaʻaki mai hano fuʻu leʻo. Ka ko e ongo pē ʻoku uhu 'i he lotó, fonu ʻi he ʻofa, nonga, fakalotolahi, mo e fiemālie. ʻOku ʻikai toe kehe lea 'a e Himí, "lea fakaofo, lea 'oku vovo, ko e fufungamo'ui".                             ʻOku ʻafioʻi mo mahuʻingaʻia fakafoʻituitui ʻa e ʻEiki ʻiate kitautolu kotoa. ʻOku ʻikai ha taha ʻe pulia pe taʻemaaʻusia ki ai.     Luke, vahe 19, veesi 1-7 1 Bea nae fonoga atu a Jisu i Jeliko, o alu ai. 2 Bea vakai, koe tagata ko Sakiasi hono higoa, koe matābule ia i he kau tanaki tukuhau, bea nae koloaia ia. 3 Nae holi ia ke mamata pe koe tagata oku fefe a Jisu; ka nae ikai mafai ia koeuhi koe kakai, he koe bukubuku ia. 4 Bea nae lele muomua ia, o kaka i he akau koe sukamino, ke mamata kiate ia: koeuhi e aluage ai ia. 5 Bea kuo hoko a Jisu ki he botu, naa ne jio hake, o mamata kiate ia, bea ne behe ki ai, Sakiasi, alu hifo ke vave, he teu nofo i ho fale i he aho ni. 6 Bea fakavave ia, o alu hifo, o ne tali ia i he fiefia. 7 Bea kuo nau mamata ki ai, bea nau lāuga kotoabe, o behe, Kuo alu ia ke nofo moe tagata agahala.     Naʻe fakalili'a 'a e kau Siú ʻia Sakeasi. Naʻa nau fakamaau kovi ki ai ko e ʻuhií ko e pule ia ʻo e kau tānaki tukuhaú, pea ko e tangata na'e maʻumeʻa. Ka ʻoku hā mai ʻi he folofolá ni ha ngaahi fakamoʻoni kehe kia Sakeasi, kehe ia mei he fakakaukau ʻa e kau Siú. 'Oku tau vakai ki he folofolá ni, naʻe fakaʻamu a Sakeasi ʻi hono lotó ke mamata ki he ʻEiki. Pea ʻi he hulu ʻa ʻene fakaʻamú, pea ko e ʻuhií ko e tangata nounou ia, pea ʻe pulia 'i he haʻohaʻongá, naʻá ne kaka ai he fuʻu sukamino, 'i he'ene feinga ke sio ki he ʻEikí. ʻA ia ko e hā ha faʻahinga tangata ʻe fakaʻamu mo feinga pehē, ka ko ha tangata na'a ne loto mo'oni 'aki e me'a na'e faka'amu ki aí. Pea ʻi he hoko atu ʻa e folofolá, ko e ofi atu pē ʻa Sisū ki he fuʻu sukaminó, kuo ui hake kia Sakeasi ke hifo ki lalo ke na feʻiloaki. Pea ko e ui hake 'a e 'Eikí kia Sakeasí, hono 'ikai ko ha toki fakakoloa mo'oni ki he fakaʻamu loto ʻa Sakeasí he 'aho ko iá, he kohai ha taha na'a ne teitei pehē, ta 'oku 'osi ʻafioʻi pē 'e he ʻEikí ia kohai 'a Sakeasi, a'u ki he'ene feinga 'o hili 'aangongo he funga sukaminó. Tatau pē ʻa Sakeasi he ʻaho ko iá mo ko e mo au he ʻahó ni. Neongo ka fakamaauʻi hala kita ʻe māmani, neongo ka kuo te tō nounou ʻo pulia ha fuʻu haʻohaʻonga, neongo ka kuo 'i ai ha me'a 'oku hangē kuo ne fakamavaha'e kita mei he 'Eiki, ʻe ʻikai pē ke te pulia kita ki he ʻEikí, pehē ki he anga ʻo hoto lotó, pehē ki heʻete ngaahi fakaʻamú, pehe ki he'ete ngaahi feingá, kotoa, kotoa. Pea hangē pē hono kei fakatokanga'i hake pe 'e he 'Eikí ia 'a Sakeasí, 'a hono kei fakatokanga'i mai pe kita 'e he 'Eikí, ma'u pē, 'i he 'aho kotoa pē 'o 'ete mo'uí.                             'Oku tau lava pe 'o ikuna'i 'a e me'a kotoa 'aki 'a e tuí, 'o kapau te tau hanga ma'u pe ki he fofonga Kalaisí.     Matiu, vahe 14, veesi 25-33 25 Bea i hono fa oe leo i he bo nae alu atu a Jisu kiate kinautolu, e haele i he fukahi tahi. 26 Bea i he mamata ae kau akoga ki he ene haele i he fukahi tahi, naa nau manavahe, o nau behe, Koe laumalie! bea nau tagi kalaga i he manavahe. 27 Ka nae lea leva a Jisu kiate kinautolu, o behe, Fiemalie be; he ko au be; oua te mou manavahe. 28 Bea lea a Bita, o beheage kiate ia, Eiki, kabau ko koe, fekau mai keu alu atu kiate koe i he vai. 29 Bea ne behe, Ha‘u. Bea i he alu hifo a Bita mei he vaka, nae eveeva ia i he tahi, ke alu atu ki a Jisu. 30 Ka i he ene mamata oku malohi ae matagi, nae manavahe ia; bea kamata galo hifo, bea tagi ia, o behe, Eiki, fakamoui au. 31 Bea mafao leva ae nima o Jisu, o ne buke ia, o ne behe ki ai, Akoe oku jii hoo tui, koeha oku ke fakataetaetui ai? 32 Bea i he e na hoko ki he vaka, bea malu ae matagi. 33 Bea ha‘u ai akinautolu nae i he vaka, o hu kiate ia, o behe, Koe mooni koe Alo koe oe Otua.     Na'e tāfu'ua mo manavahe 'a e kau ākongá 'i he'enau vakai atu ki he hā'ele mai 'a Sisu 'i he fukahi vaí ʻi he lotolotonga ʻo e matangí. Ka ko e mahino pe kia Pita ko e 'Eikí, na'e hopo ia ki he funga vaí 'o lue ki he 'Eikí. Pango ne taimi siʻi pe kuo toe to'oa e tokanga ʻa Pitá ʻi he taulofuʻu ʻa e matangí mo e peaú, pea kamata leva ke ngoto hifo ki vai. Ka e neongo ia ko e lēsoni mahu'inga ne tō maʻa kitautolu he ʻaho ko iá. Na'e lava lelei pe 'a Pita ia 'o lue he vaí 'i he taimi na'e tokanga taha ai ki he 'Eikí. Ka ko e toki taimi ne vavahe ai 'e ne tokangá mei he 'Eikí, ko e toki taimi ia ne kamata ai ke ngoto ki vaí. 'Oku tatau tofu pe eni mo kitautolu kotoa. 'Oku tau lava lelei 'o fakahoko e ngāue lelei kotoa pe, mo kātakiʻi e ngāue lelei kotoa pe ke lava, ʻi he taimi 'oku tau fakama'u ai 'etau tokangá ki he 'Eikí. Pea te tau lava maʻu pe 'o ikuna'i 'a e me'a kotoa 'aki 'a e tuí, ka kuo pau ke tau hanga pe ki he fofonga 'o Kalaisí.                         Ngaahi Liliu [110623] Fokotuʻu ʻo e peesí.