Palataha 'i Ono'aho
(Koe tohi hohoko 'oe Tu’itongafefine ko Nanasipau’u)


Koe ngaue eni ‘a James Cocker, koe hako 'o Vuki, koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka, koe tama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u.

Ka 'i ai ha tanaki pe fakatonutonu kataki o vahevahe mai.

14 Novema 2000




Koe Tu'itongafefine ko Nanasipau'u


Koe Tu'itongafefine ko Nanasipau'u koe 'ofefine 'oe Tu'itonga ko Tu'ipulotu'ilangitu'oteau TT35 mo 'Anaukihesina, koe 'ofefine 'o Ma'afuotu'itonga TK6 mo Latutama. 


Koe fanau 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u na'e toko nima:
1. Koe Tamaha ko Latufu'ipeka
2. Koe Tu'ilakepa ko Takavaha'imoana
3. Koe Tu'ilakepa ko 'Iloa'ilangikapu
Ko 'enau tamai koe Tu'ilakepa ko Latunipulu'iteafua.  Koe kitetama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u moe Tu'ilakepa ko Latunipulu'iteafua.
4. Koe Tamaha ko 'Amelia Fakahikuo'uiha
5. Koe Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha 

6. Veasi'i

Ko 'ena tamai koe Tu'iha'ateiho ko Haveatungua.  Koe kitetama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u moe Tu'iha'ateiho ko Haveatungua.


'I he malolo 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka, na'e fakanofo leva 'ae Tamaha ko 'Amelia Fakahikuo'uiha, pea hoko ia koe Tamaha fakamuimui 'oe 'otu Tonga.  Ka na'e faka'apa'apa'i kotoa pe 'ae fanau 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u koe kau Tamaha Fefine moe kau Tamaha Tangata. 


Koe Tamaha ko Amelia Fakahikuo'uiha na'a ne fakamatala e ngaahi hohoko 'oe ngaahi Ha'a 'o Tonga Motu'a 'o hiki tohi nima ia 'e he kau Misinale Papalangi 'oe ta'u 1840 pea hoko ia 'o makatu'unga ai 'ae tohi hohoko kotoa pe 'oku tau ma'u ki Tonga motu'a.  Koe koloatuku mahu'inga ia 'ae Tamaha ko Amelia Fakahikuo'uiha ma'ae Tonga.





Koe Hako 'oe Tamaha ko Latufu'ipeka
Koe tama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u ki he Tu'ilakepa ko Latunipuluiteafua.


~          ~          ~


Koe fanau 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka ko:
1. Tupou'ahome'e
Ko 'ene tamai ko Tupoulahisi'i TK10
2. Tu'ilakepa Makahokovalu
3. Latuniua
4. Vuki
5. Latuola'ifotuika
6. Latu'otusia
Ko 'enau tamai ko Tuita Kahomovailahi 
7. Latuholeva
8. Langi'aukatau
Ko 'ena tamai ko Leka Kiuve'etaha Tu'alau


~          ~          ~


Ko Tupou'ahome'e 
Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Tupoulahisi'i TK10.


Koe tama 'a Tupou'ahome'e ko:
1. Luseane Halaevalu Mata'aho
Ko 'ene tamai ko Tupouto'a TK17


Koe fanau 'a Luseane Halaevalu Mata'aho ko:
1. Pauline Fakahikuo'uiha
Ko 'ene tamai koe Tu'iha'ateiho ko Havea Afi'afolaha.  Koe kitetama 'a Luseane Halaevalu Mata'aho moe Tu'iha'ateiho ko Havea Afi'afolaha.
2. Lavenia Veiongo
3. Kalaniuvalu Viliami Fatafehiolapaha
Ko 'ena tamai ko Laufilitonga TT39
4. Sione Talaumokafoa
5. 'Anaseini Tupouveihola
6. Vaohoi
Ko 'enau tamai ko Malakai Lavulo I, koe foha 'o Vuki, tama 'a Latufu'ipeka kia Tuita Kahomovailahi.  Koe kitetama 'a Luseane Halaevalu Mata'aho mo Malakai Lavulo I.


Koe fanau 'a Pauline Fakahikuo'uiha ko Siaosi Makamalohi Hala'ufia'otonga, ko 'ene tamai ko Fangupo Takopau, koe foha 'o Fangupo Mahe'uli'uli mo Leva'itai. 


Koe fanau 'a Lavenia Veiongo ko Salote Tupoumoheofo (ko 'ene tamai ko 'Isileli Tupou, koe foha 'o Siaosi Taufa'ahau Tupou I mo Sela Lopasikole); mo 'Asipeli Kupuovanuavou, Luseane Anga'aefonu, Siaosi Moengangongo mo Sosaia Kalauta (ko 'enau tamai ko 'Inoke Matafonuafotu, koe foha 'o Veikune 'Osaiasi Veikunekivai mo Temaleti Manakovimomoho).


Koe fanau 'a Kalaniuvalu Viliami Fatafehiolapaha ko Siaosi Mo'atakikolongahau (ko 'ene fa'e ko Loukinikini); mo Fusipalapangai (ko 'ene fa'e ko Susana Pusi); mo Adi Uvu (ko 'ene fa'e ko Adi Serai Caudrove); mo Sioeli Pangiakaetau mo Leafaitulangi (ko 'ena fa'e ko 'Ungatea, koe 'ofefine 'o Kioa).


Koe fanau 'a Sione Talaumokafoa ko Sisilia 'Atuohakautapu (koe tama 'a Salote Fusipala), mo Langi (ko 'ene fa'e koe fefine Pukotala), mo Lasinikapa (ko 'ene fa'e ko Tupou Manakofo'ufa'u), mo Kavaha'apai (ko 'ene fa'e ko Tapaita Maile), mo Malakai Tu'ipulotu (ko 'ene fa'e koe fefine Tongoleleka).  Pea mali a Sione Talaumokafoa mo Mele Puatoka Malaloi 'o na fanau'i a 'Elenoa Fatafehi Ongoʻalupe, 'Asipeli Tu'ihalafatai, Melepoli, Nginginiofolanga, Kilimana mo 'Ufimomoko. 


Koe fanau 'a 'Anaseini Tupouveihola ko Siaosi Tuku'aho, ko 'ene tamai ko Tungi Viliami Halatuituia, koe foha 'o Palu Maealiuaki Fatukimotulalo mo Kaunanga Seini.


~          ~          ~


Ko Tu'ilakepa Makahokovalu 

Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Tuita Kahomovailahi.


Koe fanau 'a Tu'ilakepa Makahokovalu ko:
1. 'Amelia Tu'imala
2. Latuniua
3. Lakepamo'afitu
Ko 'enau fa'e ko Fatafehimei, koe 'ofefine 'o Fuanunu'iava TT38 mo Finauha'akili.
4. Tuita Siaosi 'Ulukivaiola 
5. 'Amelia Noa'isiapua
Ko 'ena fa'e ko Fatafehifanga'afa, koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Siulolovao, koe 'ofefine 'o Sisitoutai Tokemoana mo Fataimoemanu Fotofili.


Koe tama 'a 'Amelia Tu'imala ('ofefine 'o Tu'ilakepa Makahokovalu) ko:
1. Latu'otusia Ha'amoa


Koe tama 'a Latu'otusia Ha'amoa ko Uelenitoni Fakatou'io, koe foha 'o Paueli Fakatou'io, koe foha 'o Fakatou'io mei Felemea. 


Koe fanau 'a Tuita Siaosi 'Ulukivaiola (foha 'o Tu'ilakepa Makahokovalu) ko:
1. Sami Mafile'o
Ko 'ene fa'e ko Naukovi
2. Moaeteau
Ko 'ene fa'e ko Nanise
3. Siosateki Vuna
4. Lisita Ate
5. Hulita Tu'ifua
Ko 'enau fa'e ko Lesieli Afuha'apai, koe mali ia 'o Tuita Siaosi 'Ulukivaiola, koe 'ofefine 'o Avala'aetau Naufahu mo 'Alilia Funakitoutai. 


~          ~          ~


Ko Latuniua 
Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Tuita Kahomovailahi.


Koe fanau 'a Latuniua ko:
1. Manumataongo
Ko 'ene tamai ko Laufilitonga TT39
2. Setaleki Muimui
Ko 'ene tamai ko Tupoumalohi TK16


Koe fanau 'a Manumataongo (tama 'a Latuniua) ko:
1. Nanasipau'u
Ko 'ene fa'e ko Tu'ipulotupau'u. 
2. Losaline Fatafehi Halao'uvea
Ko 'ene fa'e ko Mekemeke, 'ofefine 'o Po'oi Niutupuivaha mo Mateitalo.  Koe kitetama 'a Manumataongo mo Mekemeke.


Na'e mali 'a Nanasipau'u mo Tu'ipulotu Toutai'olepo 'o na fanau'i 'a Molitahisi, Sepiuta Tauki'onetuku Fusipala 'Akilele, Viliami Pusiaki Toutai'olepo mo Sakalia Tu'ipulotu.


Na'e mali 'a Losaline Fatafehi Halao'uvea mo Siale 'Ataongo 'o na fanau'i 'a Vika Kaufusi Matapule mo Ma'afuotu'itonga.


Koe fanau 'a Setaleki Muimui (tama 'a Latuniua) ko:
1. 'Anaseini Kaifonua'amanu
2. Mele Latainiu'ui
Ko 'ena fa'e ko Tu'ifangatukia Hepisipa, koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Latufakahau Kelesi. 


Na'e mali a 'Anaseini Kaifonua'amanu mo 'Ulukalala Nafetalai Matekitonga 'o na fanau'i 'a 'Ulukalala Siaosi Finau Misinituituiovava'u ('Ulukalala Misini).


~          ~          ~


Ko Vuki 
Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Tuita Kahomovailahi.


Koe fanau 'a Vuki ko:
1. Moaeteau
Ko 'ene fa'e ko Tupou
2. Fainga'anuku Fakatovolea
Ko 'ene fa'e ko Funakilotovale, koe 'ofefine 'o Havea Hikule'o Helu.
3. Niumataevalu 
Ko 'ene fa'e ko 'Uheina, koe 'ofefine 'o Mapaha'ano mo 'Anaukihesina. Ko Mapaha'ano koe foha 'o Fuatakifolaha TH14 mo Nanasinifuna. Ko 'Anaukihesina koe 'ofefine 'o Mafitongutu, foha 'o Maealiuaki TH15 & TK8. 
4. Malaki Lavulo I
5. Latuniua
6. Peau
7. Vuna
Ko 'enau fa'e ko Sulia Fakatoumafi (ne ʻiloa ko Mafihape), koe 'ofefine 'o Tu'ipulotu Matapule mo 'Atuohakautapu.  Ko Tu'ipulotu Matapule koe foha 'o Mumui Mapatongia'amanu TK13 mo Toa.  Ko 'Atuohakautapu koe 'ofefine 'o Tu'ihalafatai TK9 mo Filiaimanuma'a.


Koe foha 'o Moaeteau (foha 'o Vuki) ko:
1. Tu'itavuki.


Koe 'ofefine 'o Fainga'anuku Fakatovolea (foha 'o Vuki) ko:
1. Suliana Latuniua
Ko 'ene fa'e ko Ngalutoto.


Na'e mali 'a Suliana Latuniua mo Tevita Kaumavae Tu'i'onetoa, koe foha 'o Tongapuku Tu'i'onetoa mo Seini Hoamofaleono, 'o na fanau'i 'a Malakai Lavulo II 'a ia 'oku tupu mei ai 'ae Ha'a Lavulo.


Koe fanau 'a Malakai Lavulo I (foha 'o Vuki) ko:
1. Sione Talumokafoa
2. 'Anaseini Tupouveihola
3. Vahoi
Ko 'enau fa'e ko Luseane Halaevalu Mata'aho, 'ofefine 'o Tupouto'a TK17 mo Tupou'ahome'e.  Koe kitetama eni 'a Malakai Lavulo mo Luseane Halaevalu Mata'aho.


Koe fanau 'a Sione Talaumokafoa ko Sisilia 'Atuohakautapu (koe tama 'a Salote Fusipala), mo Langi (ko 'ene fa'e koe fefine Pukotala), mo Lasinikapa (ko 'ene fa'e ko Tupou Manakofo'ufa'u), mo Kavaha'apai (ko 'ene fa'e ko Tapaita Maile), mo Malakai Tu'ipulotu (ko 'ene fa'e koe fefine Tongoleleka).  Pea mali a Sione Talaumokafoa mo Mele Puatoka Malaloi 'o na fanau'i ʻa 'Elenoa Fatafehi Ongoʻalupe, 'Asipeli Tu'ihalafatai, Melepoli, Nginginiofolanga, Kilimana mo 'Ufimomoko. 


Na'e mali a 'Anaseini Tupouveihola mo Viliami Tungi Halatuituia 'o na fanau'i 'a Siaosi Tuku'aho.


Koe fanau 'a Peau (foha 'o Vuki) ko:
1. Tevita Fatafehi
2. Meleni
3. 'Akanesi Tu'ifua
Ko 'enau fa'e ko Tupoutu'a Lamanukilupe, koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Fala'aetau.


Koe fanau 'a Tevita Fatafehi ko Sami Niumataevalu (ko 'ene fa'e ko Kalesita mei 'Uiha), mo Tupou (ko 'ene fa'e mei Ha'apai pe mo ia).


Koe tama 'a Meleni ko Sione Te'ekosi, koe foha 'o Siale 'Ataongo, foha 'o 'Enele Ma'afuotu'itonga mo 'Elenoa Ngataealupe.


Na'e mali 'a 'Akanesi Tu'ifua mo Veikune Siosateki Tonga, 'o na fanau'i 'a Veikune 'Osaiasi Tonga Fotu'afalefa, Melenaite 'Uheina mo Latuniua.


Koe 'ofefine 'o Vuna (foha 'o Vuki) ko:
1. 'Ana Vaokolo


Koe tama 'a 'Ana Vaokolo ko Moimoikimofuta, koe foha 'o Uiliami Uelingatoni Ngu, foha 'o Tevita 'Unga mo Fifitavava'u.


~          ~          ~


Ko Latuola'ifotuika 
Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Tuita Kahomovailahi.


Koe fanau 'a Latuola'ifotuika ko: 
1. Fonokimoana 
Ko 'ene tamai ko Tu'ifua 'Anaukihengalu, koe foha 'o Tu'ihalafatai TK9.
2. Naulivou
Ko 'ene tamai ko Vakautapola, koe foha 'o Tupouha'apai mo Fatafehiholeva.  Ko Tupouha'apai koe foha 'o Tongamana, foha 'o Tupoulahimu'a TK7.  Ko Fatafehiholeva koe tama 'a 'Ulukilupetea kia Talaumokafaoa, foha 'o Tu'ipulotu'ilangitu'oteau TT35.


Koe tama 'a Fonokimoana ('ofefine 'o Latuola'ifotuika) ko:
1. Sione Faka'iloatonga 
Ko 'ene tamai koe Ha'amoa.


Koe fanau 'a Naulivou (foha 'o Latuola'ifotuika) ko:
1. Tupouha'apai
2. Pita Vakautapola
3. Uate Molipala 
4. Siosiua Fakatoko
Ko 'enau fa'e ko Fifitaholeva
5. Tausingalava
Ko 'ene fa'e ko Taufale'o 


~          ~          ~


Ko Latu'otusia 
Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Tuita Kahomovailahi.


Koe fanau 'a Latu'otusia ko:
1. 'Emeline Moalapau'u
Ko 'ene tamai ko Talia'uli Makapapa.


Koe fanau 'a 'Emeline Moalapau'u (tama 'a Latu'otusia) ko:
1. Tuituiohu
2. Sione To'imoana
3. Tu'imoala
Ko 'enau tamai ko Liemalohi, koe foha 'o Finaupipiki, foha 'o Tuituiohu.


Koe fanau 'a Sione To'imoana ko 'Apolosi, koe tama 'a Peka; mo Ika Fa'oa, koe tama 'a Fehi'a; mo Sione Loupepe, koe tama 'a Taufili.


Koe foha 'o Tu'imoala ko 'Apolosi.


~          ~          ~


Ko Latuholeva 
Koe tama 'ae Tamaha ko Latufu'ipeka kia Leka Tu'alau Kiuve'etaha.


Koe fanau 'a Latuholeva ko:
1. Tuputupukipulotu
Ko 'ene tamai ko Tu'ipelehake 'Uluvalu.


Koe fanau 'a Tuputupukipulotu (tama 'a Latuholeva) ko:
1. Kingi Viliami
2. Fane Tupouvava'u 
3. Mele
Ko 'enau tamai ko 'Ulukalala Tu'apasi, foha 'o 'Ulukalala Fangupo mo Fatafehiongo'alupe.


Koe fanau 'a Fane Tupouvava'u ko 'Alipate Tutoe Tupoulahi, Mele Siu'ilikutapu Tukumuliki'uvea, Sione Lamipeti Mafile'o mo Siosaia Lausi'iohihifo, ko 'enau tamai ko Sunia Akaveka Mafile'o. 


~          ~          ~


Ko Langi'aukatau 
Koe tama 'ae Tamha ko Latufu'ipeka kia Leka Tu'alau Kiuve'etaha.


Koe fanau 'a Langi'aukatau ko:
1. Tu'ilevuka
Ko 'ene fa'e ko Loloheatoki, koe 'ofefine 'o Pasiaka mo Tamutamu.
2. Tuliakiono
Ko 'ene fa'e ko Palu, koe 'ofefine 'o Lakepamoha'ateiho mo Fatafehi
3. Vaeamuni
Ko 'ene fa'e ko Lupe 


Koe fanau 'a Tuliakiono (foha 'o Langi'aukatau) ko:
1. Palumatamoana
2. Vuki
3. Tu'alau
Ko 'enau fa'e ko 'Asena Funaki, koe 'ofefine 'o Tupouvaivai mo Loloheatoki.


Koe fanau 'a Palumatamoana ko 'Asipeli Pupunu, Palu mo Teukisiafo'ou, ko 'enau fa'e ko 'Ana Tamutamu, koe 'ofefine 'o Lolohea Likuosuosua mo Havea.


Koe fanau 'a Vuki ko Kiutau'ivai mo Vaitai, ko 'ena fa'e ko Lavinia.
 




Koe Tu'ilakepa ko Takavaha'imoana 
Koe tama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u ki he Tu'ilakepa ko Latunipuluiteafua.


~          ~          ~


'Oku 'ikai ha ma'u ki ha hako 'o Tu'ilakepa Takavaha'imoana. 




Koe Tu'ilakepa ko 'Iloa'ilangikapu 
Koe tama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u ki he Tu'ilakepa ko Latunipuluiteafua.


~          ~          ~


'Oku 'ikai ha ma'u ki ha hako 'o Tu'ilakepa 'Iloa'ilangikapu. 




Koe Tamaha ko 'Amelia Fakahikuo'uiha 
Koe tama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u ki he Tu'iha'ateiho ko Haveatungua.


~          ~          ~


Na'e mali 'a 'Amelia Fakahikuo'uiha mo Tuku'aho TK14 pea na'e 'ikai ha'ana fanau.




Koe Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha
Koe tama 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u ki he Tu'iha'ateiho ko Haveatungua.


~          ~          ~


Koe fanau 'ae Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha ko:
1. Fanakavakilangi
2. Tu'ilokamana
3. Fakahikuo'uiha
Ko 'enau fa'e koe Tu'itongafefine ko Sinaitakala'ifekitetele, koe 'ilamutu 'oe Tu'itongafefine ko Nanasipau'u, kae mahalo ne nau mate kei iiki pe.
4. Koe Tamatauhala ko Makamalohi
5. Fatafehi Manupupui'one
Ko 'ena fa'e koe Tu'itongafefine ko Fatafehiolapaha, koe tehina 'o Sinaitakala'ifekitetele, koe 'ilamutu ai pe 'oe Tu'itongafefine ko Nanasipau'u.
6. Tu'iha'ateiho Havea Afi'afolaha
Ko 'ene fa'e ko Fusipala Tauki'onetuku, koe 'ofefine 'o Tuku'aho TK14 mo Sisifa.
7. Tu'iha'ateiho Kelepi Fulilangi 
Ko 'ene fa'e ko Fatafehililika'imoana, koe 'ofefine 'o Fatafehi Manupupui'one, koe tuonga'ane tamai taha 'oe Tu'itongafefine ko Nanasipau'u.


~          ~          ~


Koe Tamatauhala ko Makamalohi 


Koe Tamatauhala koe tu'ukimu'a taha ia 'o Tonga Motu'a, koe foha 'o Tu'iha'ateiho Fa'otusia Fakahikuo'uiha, koe Tamaha Tangata, moe Tu'itongafefine ko Fatafehiolapaha.


Koe fanau 'ae Tamatauhala ko Makamalohi ko:
1. Salote Lupepau'u
Ko 'ene fa'e o Halevalu Moheofo, koe 'ofefine 'o Ulukalala Fangupo mo Lapulou, koe 'ofefine 'o Tongamana moe Tu'itongafefine ko Siumafua'uta.


Koe fanau 'a Salote Lupepau'u ko:
1. Tu'uakitau
2. Vuna Takitakimalohi
Ko 'ena tamai ko Siaosi Taufa'ahau Tupou I.  Ko Salote Lupepau'u koe mali ia 'o Taufa'ahau Tupou I.


~          ~          ~


Ko Fatafehi Manupupui'one 
Koe foha 'oe Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha moe Tu'itongafefine ko Fatafehiolapaha.


~          ~          ~


Koe Tu'iha'ateiho ko Havea Afi'afolaha 
Koe foha 'oe Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha mo Fusipala Tauki'onetuku.


~          ~          ~


Koe Tu'iha'ateiho ko Kelepi Fulilangi 
Koe foha 'oe Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha mo Fatafehililika'imoana.


~          ~          ~


Ko Fusipala Tauki'onetuku 
Koe 'ofefine 'oe Tu'iha'ateiho ko Fa'otusia Fakahikuo'uiha mo Sisifa.
 

'Oku fakangata pe 'ae ngaue ni ki he ngaahi to'utangata kuo maliu atu.  Toki fa'iteliha pe 'ae ngaahi famili takitaha 'i hono fakahoko hifo honau ngaahi laine ki he ngaahi to'utangata lolotonga.



Ngaahi Liliu
[100411] To'o 'oe [ ] mei he fakafikefika tu'i.
[090911] Liliu e faka'otu'otu 'oe fanau 'a Vuki ke lahi 'a Moaeteau, Fainganuku mo Niumataevalu he na'e toki nofo 'a Vuki mo Mafihape ki mui.  Liliu moe faka'otu'otu 'oe fanau 'a Peau, foha 'o Vuki ki honau faka'otu'otu 'oku ha he tohi 'a Fohepapalangi [1903], peesi 39.  Kimu'a ia na'e lahi 'a Tu'ifua, hoko 'a Tevita Fatafehi, pea si'i 'a Meleni.
[260313] Fakafotunga fo'ou e peesi.
[040414] Tanaki 'o Veasi'i
ki he fanau 'ae Tu'itongafefine ko Nanasipau'u moe Tu'iha'ateiho ko Haveatungua. 

JamesCocker14Nov00