Ko e Tala ʻo e Tuʻitongafefine´, Tamahaa´ mo e Tamatauhala´ Ko e ngaahi tu'unga fakalangilangi eni na'e fa'a fakanofo hili ha fefonofonoi 'a e Tu'itonga´ mo e Kau Falefaa´. Na'e 'ikai ko ha ngaahi tu'unga ma'u mafai ki hano pule'i pe fakalele 'o e fonua´ ka ko e ngaahi tu'unga tapu ki he kakai 'o e fonua´. Ko e ngaahi fakamatala´ ni ko e ola 'o e tānaki mo e fokotu'utu'u mei he ngaahi fakamatala mo e tohi hohoko kehekehe. Ko e vakai ki he ngaahi fakamatala kuo tolonga mai mei ono'aho´, na'e 'ikai ha fakamatala kakato mo fakalukufua 'e taha na'e tukufakaholo mai. Pea ka toki 'i ai ha taimi kuo ma'u hake ha fakamatala pehē, ko e tāpuaki ia kiate kitautolu kotoa. Ka 'i he lolotonga´ ni´, ko e faka'amu´, ke fakamanatu mo fakatolonga 'a e ngaahi fakamatala kehekehe 'oku ala ma'u´. 'Oku hokohoko atu ai pe 'a e ngāue´ ni. Ko e Tu'itongafefine ko Nanasipau'u´ 'oku ne 'afio faiva 'i hono pae mei mata'u. Ko e tangata 'oku tu'u mo e 'akau´ mei hema´, 'o tuhu ki mata'u´, ko Tuku'aho. Ko e ta fakatātā 'a Piron, ko e tangata Lekooti ʻAati ʻi he vaka Falanise koe "Recherche", ʻi he 1793, na'e hiki 'o tauhi 'e he kauvaka ko La Billardière. 'Oku tauhi e 'ata ni 'i he "Archives nationales de France" 'i Falanise. Pea 'oku pulusi 'a e ʻata ni 'i he tohi ko e "The Voyage of Bruni d’Entrecasteaux 1791-1794", 2018, 'i hono Vahe 17: "Tongans in 1793", ko e ngāue 'a Toketā Phyllis Herda mo Browen Douglas. Ko e fakamatala Falanise ki he 'ata ni ko e "Danse des îles des Amis, en présence de la reine Tiné", 'a ia ko hono faka-Palangi´ ko e "Dance of the Friendly Islands in the presence of Queen Tiné". Ko e "Reine Tine" pe ko e "Queen Tine" ko e hingoa ia na'e ma'u 'aki 'e he kauvaka Falanise´ 'a e fefiné ni. Fakatatau ki he fakamatala 'a Toketa Phyllis Herda 'oku ne pehe´ na'e ma'uhala 'e he kauvaka Falaniseé ko e hingoa 'o e fefiné ko "Tine´". Ko e lea ia na'a nau fanongo na'e ui 'aki 'e he kakai´, ka 'oku pau ko e "tine´" ko e 'uhinga ia ki he "ta'ahine", 'a ia foki ko e lea faka'ei'eiki ia 'oku ngaue 'aki ki ha ta'ahine 'eiki pe. 'Ikai ngata ai´, ko e fakamatala 'a e kauvaka Falaniseé na'e 'i ai e tokoua 'o Kuini Tine ko Kuini "Nanatchi". Ka ko e anga 'etau ma'u ki he Tu'itongafefiné, ko e Tu'itongafefine pe 'e taha 'i hono kuonga, na'e 'ikai lava ke ua pe lahi ange 'i ha taimi 'e taha. Pea ko 'etau vakai ki he pae 'oku ha 'i he fakataataa´ (fala 'oku malu'i 'aki mei mu'a e 'afio'anga 'o e Tu'itonga), ko e Tu'itonga´ pe mo e Tu'itongafefiné na'e pae, na'e 'ikai fai ia ki ha toe taha 'o a'u ki ha hoa 'o e Tu'itonga´, ke hange ai ko ha toe kuini makehe eni. Ne toe kau 'i he fakamatala 'a e kauvaka Falaniseé, ko Kuini "Tine´" ko e fefine sino lahi 'aupito, pea na'e pule fakaaoao, pea moemoe ki ai 'a e taha kotoa 'o a'u kia "Toubau" ('a ia ko Tupou ko e Tu'ikanokupolu´ ia) mo Finau 'Ulukālala. Na'a nau pehe na'e 'ikai sa'ia 'a "Toubau" mo Finau 'Ulukalala ke na ofi kia Kuini Tine´ he ko 'ene pule'i kinaua na'e 'ikai te na toe lava kalo mei ai. 'I he konga 'o e Tohi Hohoko Tuputupulefanua´ ki he Tu'ikanokupolu´ 'oku 'asi ai e ngaahi 'ata kehe ne ta 'e Piron, kau ai e tangata ko "Toubau" pe ko "Young Tubou", 'a ia kuo pehe 'e he kau fakatotolo hisitōlia´ ko Tuku'aho ia, pehe mo e 'ata 'e taha 'o Finau 'Ulukālala. Ko e Tu'itongafefine´ Ko e tu'unga eni na'e fa'a fakanofo ki ai ha tuofefine, 'eiki taha, fehuhu taha 'o e Tu'itonga´, pea ko 'ena fehuhu taha ko ia´, tautautefito ki he ngaahi kuonga ki mui´ ni mai´, ki ha Moheofo 'o e Tu'itonga´. Ka 'i ai ha tautehina fefine, na'e lava pe ke nau Tu'itongafefine fakahokohoko. Ka na'e pau ke 'uluaki hala 'a e Tu'itongafefine ki mu'a´ pea toki fakanofo e Tu'itongafefine hoko´. 'A ia ko e Tu'itongafefine pe 'e taha 'i he taimi 'e taha, hangē pē ko e Tu'itonga´. Ko e Tamahaa´ Ko e tu'unga eni na'e fa'a fakanofo ki ai ha 'alo fefine 'o e Tu'itongafefine´ ki he Tu'ilakepa´ pe ko e Tu'iha'ateiho´. Pea ko e fale'alo pe 'o e Tu'itongafefine´ na'e Tamahā. Na'e 'ikai Tamahā ha tama pe 'a ha tuofefine 'o e Tu'itonga´ na'e 'ikai Tu'itongafefine. Ko e Tamahaa´ ko e tu'unga ma'u'olunga taha ia 'o e fonua´, tukukehe 'a e Tamatauhala´ 'i he taimi na'e toki fokotu'u ai ki mui ange. Hange pe ko e Tu'itonga´ mo e Tu'itongafefine´ na'e pau ke hala 'a e Tamahā ki mu'a´ pea toki fakanofo 'a e Tamahā hoko´. 'A ia ko e Tamahā pe 'e taha 'i he taimi 'e taha. Ka na'e fa'a fakaʻapaʻapaʻi mo tauhi pe 'a e fale'alo kotoa 'o e kau Tu'itongafefine´, tangata mo e fefine, 'o lau pe ko e kau Tamahā. Ko e Tamatauhala´ Ko e tu'unga ia na'e taha pe hono fakanofo 'i he hisitolia 'o Tonga´, 'a ia ko e Tamatauhala ia ko Makamālohi´. Na'e lau eni ko e tu'unga ma'u'olunga taha 'o e fonua´ he ko Makamālohi´ ko e 'alo 'o e Tu'itongafefine ko Fatafehiolapaha´ (tuofefine 'o Pau TT36) ki he Tamahā tangata ko Tu'iha'ateiho Fa'otusia Fakahikuo'uiha´ (tuonga'ane fehuhutaha 'o e Tamahā ko Latufu'ipeka´ mo e Tamahā ko 'Amelia Fakahikuo'uiha´). Ko e 'alo fefine 'o Makamālohi Tamatauhala´ ko Sālote Lupepau'u ne ta'ane mo Taufa'āhau Tupou I 'o ne hoko ko e fuofua Kuini 'o e 'Otu Tonga´. Ko e Ta'ahine ko Kuini Sālote Lupepau'u´ Ko e Ta'ane 'o Taufa'āhau Tupou I 'i he Tui Kalisitiane´ mo e Lao Uesite´ pea ko e fuofua Kuini Faka-Konisitūtone 'o e 'Otu Tonga´. Ngaahi Liliu [130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´. Hiki mai mei he Tohi Hohoko Tuputupulefanua´.