Motu 'a Puaka
(Koe tohi hohoko 'o Motu'apuaka)
Koe ngāue eni 'a James Cocker, koe hako 'o Tulehu'afaikikava, koe kaukautama
'a Motu'apuaka.
'Oku hokohoko atu pe hono fokotu'utu'u 'oe tohi hohokó ni. Ka 'i ai ha ngaahi tānaki pe fakatonutonu, 'oku 'oatu e fakaafe ke vahevahe mai ke fakalelei 'aki e me'a 'oku ma'ú.
Koe Tupu'anga 'o Motu'apuaka
Koe tupuʻanga ʻo Motuʻapuaka mo hono hakó ʻi Tongá koe tangata ko Mafi mei he Motu 'a Puaka. 'Oku fakatolonga hono talá ʻi he Tala ko eni ki he Sika ʻa ʻAmá.
'Oku fakafuofua koe ngaahi ta'u nai eni 'oe 1590 'ae taimi 'oe Sika ʻa ʻAmá
Koe Hako 'o Motu'apuaka
Mei he ta'u 1590 ki he ta'u 1730 nai 'oku siʻi ha fakamatala kau kia Motu'apuaka. ʻA ia 'oku fakafuofua koe to'utangata ia 'e 4 pe 5 mei he taimi 'oe fuofua Motuʻapuaká, ʻa Mafi mei he Motu 'a Puaká.
Ka koe ngaahi ta'u 'oe 1730 nai 'oku 'asi e Motu'apuaka ne fakafe'ao kia Ma'afuotu'itonga 'i Ha'afeva.
Koe Tango ʻa Maʻafuotuʻitonga kia Lātūtama
Pea hāʻele 'a Ma'afuotu'itonga ki Tungua ko 'ene tango kia Lātūtama, koe ʻofefine ʻoe Tuʻihaʻateiho ko Fakatakatú. Pea nau tau atu ia ki Haʻafeva ʻo ʻafio ai ʻa Maʻafuotuʻitonga kae hoko atu ʻa Motuʻapuaka ke fakahoko e tangó kia Lātūtama ki Tungua. Pea koe lolotonga e ʻalu ʻa Motuʻapuaká kuo haʻu e fonuá ko ʻenau tū maama ki he tamá. ʻO haʻu ai ʻa Ate, koe ʻunoho ʻo Havea Pasipasi, ka koe fefine ia naʻe taha ʻona he hoihoifuá ʻi hono taimí. Pea koe fotu mai ko ia ʻa Até kuo hōifua atu e tamá, pea ne fekau atu ke ʻoange ʻa Ate ki ai. Koe pongipongi haké kuo fakatuʻuta mai ʻa Motuʻapuaka moe ta'ahine ko Lātūtama mei Tungua. Pea nau hāʻele kotoa ai pe ki Tonga.
ʻOku makatuʻunga e fakamatalá ni he fakamatala ʻoku ʻasi he Tohi Hohoko ʻa Suli Afu, 1900, peesi 23.
|
Pea mei ai leva ki he 1750 nai, pea 'asi e lau ki he Motu'apuaka na'e kaukautama (pusiaki) 'i he 'ofefine 'o Ve'ehala mo Tangakina Tofetofe.
Koe fanau 'ae Motu'apuaka ko eni ko:
1. Tulehu'afaikikava
Koe kaukautama ('ofefine ohi) ia 'a Motu'apuaka
2. Motu'apuaka Tangihekelekele
3. Tule'ifanakava
4. Leleamatanga
Nouti moe Ma'ungatala:
* 'Oku fa'a 'asi 'a Tangihekelekele 'i he ngaahi fakamatala e ni'ihi koe fuofua Motu'apuaká ia. Ka koe tui 'ae tohi hohoko ko hono 'uhinga koe fuofua Motu'apuaka ia 'i Te'ekiu, ka koe fuofua Motu'apuaka pe eni moe tupu'anga 'oe Hako 'o Motu'apuaka 'a Mafi Motu 'a Puaka fakatatau ki he fakamatala 'a Ve'ehala 'oku fakatolonga 'i he Sika 'a 'Ama. 'Oku poupou ki ai moe fakamatala 'a Mele Tupou Nepote 'o Kolofo'ou, koe hako 'o Ohuafi, 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i 'Aokosi 'oe 1973.
Koe Anga 'o Tofetofe
Koe ongo finematu'a ko Ngaoalahi mo Ngaoasi'i. Pea na o ai 'o nonofo mo Nuku. Pea fanau 'a Ngaoalahi ko Tangikinalahi. Pea fanau 'a Ngaoasi'i ko Tangikinatofetofe.
Pea 'ave 'a Tangikinalahi ke nofo mo Ve'ehala. Pea ne fokonofo 'aki 'a Tangikinatofetofe. Pea fanau ai 'a Tangikinatofetofe kia Ve'ehala ko Tule. Pea kaukautama ai 'a Motu'apuaka.
Pea 'omi ai 'a Tule 'o nonofo mo Mumui Tu'ikanokupolu 'o 'i ai 'ene tama ko Tupouveiongo. Pea 'ave 'a Tupouveiongo 'o moheofo 'ia Fuanunu'iava Tu'itonga 'o 'i ai 'ene tama ko Laufilitonga, koe Tu'itonga fakamuimui ia.
ʻOku makatuʻunga e fakamatalá ni he fakamatala ʻoku ʻasi he Tohi Hohoko ʻa Fohepapalangi Ma'afutakinima, 1903, peesi 522.
|
Ko Tulehu'afaikikava
Koe kaukautama 'a Motu'apuaka, koe 'ofefine 'o Ve'ehala mo Tangakinatofetofe.
Koe fanau 'a Tulehu'afaikikava ko:
1. Tupouveiongo
2. Papaha'amea
3. Vavahe'a
4. Tu'uakitau
Ko 'enau tamai ko Mumui Mapatongia'amanu TK13
5. Motu'apuaka Mafimolasike
6. Motu'apuaka Viliami 'Ulima
'Oku 'ikai ma'u e hingoa 'o 'ena tamai.
Ko Tupouveiongo, Papaha'amea, Vavahe'a mo Tu'uakitau
Koe fanau 'a Tulehu'afaikikava kia Mumui Mapatongia'amanu TK13
'Oku fakalau honau ngaahi Hako 'i he Tuputupulefanua.
Ko Motu'apuaka Mafimolasike
Koe tama 'a Tulehu'afaikikava
Ko 'ene fanau ko:
1. Tokilupe (Seini Tokilupe)
2. Finau'ufimoho'ota (Finau 'Emeline)
3. Tule
4. Mateitalo (Samiuela Mateitalo)
Ko 'enau fa'e ko Kafo'atu, koe 'ofefine 'o Hikule'o, koe foha 'o Finau'uiha, foha 'o Tangakitaulupekifolaha mo Kafo'atu Maluo'uiha.
5. Litea
ʻOku ʻikai maʻu e hingoa ʻe ne faʻe.
5. Ma'ake Moala
Ko 'ene fa'e ko Hōleva, koe tama ʻa Faleono, koe ʻofefine ʻoe Tuʻihaʻanganá.
Nouti moe Ma'ungatala:
* Koe fanau 'a Motu'apuaka Mafimolasike pea mo Kafoʻatú, tukukehe 'a Litea, 'oku fakatatau ia ki he Saati Tohi Hohoko 'oe Motu'apuaka 1799 - 1997, pehe ki he 'Initaviu 'o Vaea Tangitau Motu'apuaka, koe mokopuna ua 'o Seini Tokilupe, na'e fakahoko 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974. 'Oku hoa ia moe fakamatala 'oku 'asi 'i he peesi 50 'oe Tohi Hohoko 'a Losaline Fatafehi moe peesi 289 'oe tohi 'a Fohe Ma'afutakinima. 'Oku nouti heni 'oku fakalau moe ngaahi hingoa ni 'i he faka'otu'otu kehekehe 'i he ngaahi tohi hohoko kehekehe.
* Ko Litea ʻoku hoko atu e fekumi pe koe tamai taha kia Motuʻapuaka Mafimolasike pe koe faʻetaha kia Kafoʻatu. Ka koe ngaahi fakamatala lahi ʻoku lau koe taha ia he kau tautehina, Tokilupe, Finau, Litea mo Tule.
* Ko Maʻake Moala, foha 'o Motuʻapuaka Mafimolasike mo Hōlevá, koe tānaki ia mei he tohi hohoko ʻa Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau.
* 'Oku 'oatu heni 'ae fakamalo mavahe kia Joe Le'ota Motu'apuaka, na'e kau ia i he fua tokotaha ke tokoni mo vahevahe mai 'ae ngaahi fakamatala moe hisitolia fekau'aki moe hako 'o Motu'apuaka. Ko Joe Le'ota Motu'apuaka koe mokopuna tolu ia 'o Seini Tokilupe.
~
~
~
Ko Tokilupe (Seini Tokilupe)
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu
Koe fanau ʻa Tokilupe ko:
1. Vika Halavaivai
2. Meli Po'ulikai'eva
3. Motu'apuaka Tomasi Tu'ipulotu
4. Falekaono Nafetalai Matakaiongo
5. Loata Finau 'Aholelei
6. Kulaea Tonga
7. Maile Feletoa
8. Motu'apuaka Tevita Taufa
Ko 'enau tamai ko Falekaono Sione Alaipulotu, koe foha 'o Falekaono Sakalia mo 'Anaseini Tulukava.
Ko Vika Halavaivai
Ko 'ene fanau ko:
1. Ika Seteone Mapuniehau
Ko Meli Po'ulikai'eva
Ko 'ene fanau ko:
1. Taufu'i'aevalu
Ko 'ene fa'e ko Lupe, koe 'ofefine 'o To'omolatai mo Selu Mata'ali mei Tu'anuku.
Ko Motu'apuaka Tomasi Tupuvale
Na'e mali mo Latuniua Mafile'o, koe 'ofefine 'o Sunia Akaveka Mafile'o mo Losaline Mafikaunanga.
Ko Loata Finau 'Aholelei
Ko 'ene tama ko:
1. Melehifo Heleta Toki
Ko 'ene tamai ko Tevita Heletaolo'oe'otufelenite, koe foha 'o 'Ulukalala Nafetalai Matakaiongo mo Meliame Ngaluafe.
Ko Motu'apuaka Tevita Taufa
Ko 'ene fanau ko:
1. Mele Mounukiuoleva 'Esau Tupou
2. Motu'apuaka 'Inoke Tu'alau
3. Liliane Kaufo'ou
4. Seini Tokilupe Halaholo
5. Samuela Fusitoutai
6. Siosi'ana Maile Feletoa Schaumkel
7. Kulaea Palutea Unga
8. Tupou Meli
9. 'Isileli Fonua
Ko 'enau fa'e ko Ma'ata Mafi, koe 'ofefine Taniela Likuohihifo mo 'Ilisapesi Fakatangatauhelotu.
~
~
~
Ko Finau'ufimoho'ota (Finau 'Emeline)
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu
Koe fanau ʻa Finauʻufimohoʻota ko:
1. Penisimani Katavake Naufahu
Ko 'ene tamai ko Avala'aetau Naufahu, koe foha 'o Finaufisi mo Ikalahi'ifangahihifo Luseane.
Ko Penisimani Katavake Naufahu
Ko 'ene fanau ko:
1. Finau 'Emeline Naufahu
2. Va'epopua Naufahu
3. Siaosi Melekiseteki Naufahu
4. Mele Tangakina Naufahu
5. Sione Kasete Naufahu
6. Tu'ungafuka Naufahu
7. Lualala Naufahu
Ko 'enau fa'e ko Tangakinalahi, koe 'ofefine 'o Nuku Sosaia Finefeuiaki 'o Kolonga mo Akosita Tu'imatamoana 'o Vaini.
~
~
~
Ko Mateitalo (Samiuela Mateitalo)
Koe foha 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu
Koe fanau ʻa Mateitalo ko:
1. Motu'apuaka Sione Feke'ila Mafikaipoila
2. Vea Naufahu
Ko 'ena fa'e ko 'Apikale Fifita Fala, koe 'ofefine 'o Tevita Fala mo Lutemeimoapetonu.
Ko Motu'apuaka Sione Feke'ila Mafikaipoila
Ko 'ene fanau ko:
1. Kalisi Latailomoloma
2. 'Amelia Solo
3. Loisi Nau
Ko 'enau fa'e ko Lesieli Lolohea, koe 'ofefine 'o Malakai Tupou mo Lisia Vea.
4. Sisile'o
5. Samiuela Mateitalo
6. 'Amelia 'Ofa Masiu
Ko 'enau fa'e ko Makelesi Fifitasi'i, koe 'ofefine 'o Samisoni Nau mo Kalolaine Funaki.
~
~
~
Ko Litea
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu
Koe fanau ʻa Litea ko:
1. Meleane Fatafehi
2. Itafua'atonga
3. Sisilia 'Atuha'apai
4. Moala Tonga
5. Viliami Koloamatangi
6. Mosese Soakai
Ko 'enau tamai ko Siope Soakai, koe foha 'o Fotofili, foha 'o Tu'ihalangingie.
Nouti moe Ma'ungatala:
* Koe fanau moe hako 'o Litea mo Siope Soakai 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a 'Ana Lepolo Pone Afu 'i hono 'initaviu ia 'e Kalolaine Mapa 'i he 'aho 21 Siulai 1978. Ko 'Ana Lepolo koe mokopuna ua ia 'o Meleane Fatafehi Soakai.
Ko Meleane Fatafehi
Ko 'ene fanau ko:
1. Tupou Matapule
Ko 'ene tamai ko Kuliha'apai, koe foha 'o Tupoutai mo Usuovanua.
Ko 'Itafua'atonga
Ko 'ene fanau ko:
1. Tevita 'Ita Koloamatangi
2. 'Osaiasi Pepa
3. Sione Tupou
Ko 'enau fa'e ko 'Emeline Fangapulotu, koe 'ofefine 'o Kauhalaniua.
4. Mafikovi
Ko 'ene fa'e ko Fehoko, koe 'ofefine 'o Fungavaka mo La'aina'ipangai.
Ko Sisilia 'Atuha'apai
Ko 'ene fanau ko:
1. Fakatulolo 'Isaia Fataipuleono
Ko 'ene tamai ko Fakatulolo Tukia 'o Falevai.
2. 'Aisake 'Otutaha
3. Tau Siope
Ko 'ena tamai ko Siope Faitu'a, koe foha 'o Veamalohi mo 'Eseta Fungavainamua 'o Falevai.
~
~
~
Ko Maʻake Moala
Koe foha 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Hōleva
Koe fanau ʻa Maʻake Moala ko:
1. ʻAtunaisa
2. Taniela ʻAlatini Haʻa Līhau
3. Sione Taufa
Ko 'enau faʻe ko Fifita.
Ko ʻAtunaisa
Ko 'ene fanau ko:
1. Sepeti
2. Tovo
3. ʻAlofi
Ko Taniela ʻAlatini Haʻa Līhau
Ko 'ene fanau ko:
1. Suliana Tukutonga
Naʻe mali ʻa Suliana Tukutonga mo Sione Misa Ngalumaʻa.
Ko Sione Taufa
Naʻe mali'a Sione Taufa mo Seluvaia Mataele ʻo Haʻakame mo Hofoa pea ko ʻena fanau ko:
1. Tuitui Sepiuta
2. ʻAnitema
3. Tukia
4. Tuna
3. Sione Mafi
Nouti moe Ma'ungatala:
* 'Oku 'oatu e fakamālō mavahe kia Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau 'i hono vahevahe mai 'oe fanau moe hako 'o Maʻake Moala. Ko Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau koe mokopuna 'o Sione Mafi.
Ko Motu'apuaka Viliami 'Ūlima
Koe tama 'a Tulehu'afaikikava
Koe fanau ʻa Motuʻapuaka Viliami ʻŪlima ko:
1. Motu'apuaka Masiu
2. Hakaumotu
3. Tule
4. Seini
5. Semisi
6. Veisinia
7. Hahano
8. Motu'apuaka Sekope
Ko 'enau fa'e ko Tonga, koe 'ofefine 'o Lilo mo Siuhi. Ko Lilo koe foha 'o Tuita 'Upolutele mo 'Uluakimata. Ko Siuhi koe 'ofefine 'o Fangaake Tuituohu mo Nanasi Sisifa.
Nouti moe Ma'ungatala:
* Koe fanau 'a Motu'apuaka Viliami 'Ulima 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974, pea ʻoku ha ʻi he Saati Tohi Hohoko ʻoe Motuʻapuaka, 1799 - 1997.
~
~
~
Ko Motu'apuaka Masiu
Koe foha 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga
Koe fanau ʻa Motuʻapuaka Masiu ko:
1. Keasi Tonga
2. 'Asinate Tule
Ko 'ena fa'e ko Finau mei Te'ekiu
~
~
~
Ko Hakaumotu
Koe foha 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga
Koe fanau ʻa Hakaumotu ko:
1. 'Ana Siope
2. Tonga Tenifa
~
~
~
Ko Tule
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga
Koe fanau ʻa Tule ko:
1. Palu
2. Fekita'aki
3. Sisi
Ko 'enau tamai ko Vaea Solomone Kulikefu, koe foha 'o Vaea Tamata'ane mo Vaimoanaohihifo, 'ofefine 'o Fono'uto mo Feangai.
~
~
~
Ko Seini
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga
Koe fanau ʻa Seini ko:
1. Pele
2. Pahulu
Ko 'ena tamai ko 'Aisea Hala'api'api.
Nouti moe Ma'ungatala:
* Koe fanau 'a Seini 'oku fakatau ia ki he fakamatala 'a Mafi Kaina'amate 'i hono 'initaviu ia 'e Mapa 'i he 'aho 26 Sepitema 1978. Ko Mafi Kaina'amate koe mokopuna 'uluaki ia 'o Pahulu.
~
~
~
Ko Motu'apuaka Sēkope
Koe foha 'o Motu'apuaka Viliami 'Ūlima mo Tonga
Koe fanau ʻa Motuʻapuaka Sēkope ko:
1. Siosifa Finaulahi
Ko 'ena fa'e ko 'Emeline Ve'ehala, koe 'ofefine 'o Ve'ehala Semisi Tu'ulakimounu mo Palu.
Ko Siosifa Finaulahi
Ko 'ene fanau ko:
1. Mele'ana
2. Langa'oi
Ko 'ena fa'e ko Taufa 'Ofakilomoloma Eke
Nouti moe Ma'ungatala:
* 'Oku 'oatu e fakamalo mavahe kia Takai Palei 'i hono vahevahe mai 'oe fanau moe hako 'o Motu'apuaka Sekope. Ko Takai Palei koe mokopuna ua ia 'o Mele'ana.
Ko Motu'apuaka Tangihekelekele
Koe foha 'o Motu'apuaka
Koe foha 'o Motu'apuaka Tangihekelekele ko:
1. 'Ohuafi
'Oku 'ikai ma'u ha fakamatala ki he'ene fa'e.
Koe Fakamoomootea 'a Tangihekelele kia 'Ohuafi
Koe tupu'anga 'o 'etau lea Tonga koe "Fakamomotea" mei a Motu'apuaka Tangihekelekele mo hono foha, 'ae To'a ko 'Ohuafi. Koe kuonga ko eni na'e fokotu'utau ai 'a Hihifo koe 'ikai ke nau fie tali 'ae lotu Kalisitiane. Na'e kau a 'Ohuafi 'i he kau takitau 'a Hihifo pea koe fo'i taimi ko eni na'e fiu feinga 'a Taufa'ahau moe Tautahi ke liua 'a Hihifo. Ko ia na'e 'ave fekau 'a Taufa'ahau kia Tangihekelekele ke ui ha fono he kuo fe'unga aa e tau moe mate 'ae kakai moe maumau e fonua. Koe iku'anga 'oe fono na'e 'ave fekau 'a Tangihekelekele kia 'Ohuafi ke ha'u, pea kapau te ne vakai mai 'oku to'o atu 'e Tangihekelekele ha moa 'uli koe tau, kae kapau te ne to'o atu ha moa tea koe tukulolo. Ko ia ne talangofua 'a 'Ohuafi pea ha'u pea ne vakai atu ki he'ene tamai 'oku ne to'o atu e moa tea pea mahino keva ki ai 'e tukulolo he 'aho ko ia. Pea ne talangofua pe ki he'e ne Tamai. Kaekehe koe toenga 'oe talanoa 'oku hoko atu ko eni 'e Mele Tupou Nepote koe hako ia 'o 'Ohuafi. Ka koe fakamoomoatea 'a Tangihekelele kia 'Ohuafi 'oku tupu ai 'etau lea Tonga koe "Fakamoomoatea", koe faka'ilonga 'o ha me'a 'oku 'amanaki ke hoko mai.
|
Ko 'Ohuafi
Koe foha 'o Motu'apuaka Tangihekelekele
Ko 'ene fanau ko:
1. Tu'akilaumea
'Oku 'ikai ha ma'u ki he'ene fa'e.
2. Mafi Fatongiatau
3. Tule'ivailate
4. Mafikovi Penitani
Ko 'enau fa'e ko Tupou Manumatavai, koe 'ofefine 'o Vaea Tava mo 'Umuvaka. Ko Vaea Tava koe foha 'o Vaea Hivapea'ulu mo Fusipongi. Ko 'Umuvaka koe 'ofefine 'o Takai To'a Pea mo Fala'aetau.
Nouti moe Ma'ungatala:
* 'Initaviu 'o Mele Tupou Nepote 'o Kolofo'ou, Tevita Uatahausi Mapa, 23 'Aokosi, 1973.
* Koe fakamatala ki he foha 'o 'Ohuafi ko Tu'akilaumea 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 12 'Aokosi 1973. Ko Tevita Uatahausi Mapa koe mokopuna fa ia 'o Tu'akilaumea.
* Koe toenga e fanau 'a 'Ohuafi 'oku fakatau ia ki he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974.
~
~
~
Ko Tu'akilaumea
Koe foha 'o 'Ohuafi
Ko 'ene fanau ko:
1. Tōmasi Tu'akilaumea
Ko 'ene fa'e koe fefine Kolomotu'a.
Ko Tōmasi Tu'akilaumea ko 'ene fanau ko:
1. Kēlepi Tu'akilaumea
2. Litia Tu'akilaumea (mali mo Siaosi Niumeitolu Aleamotu'a)
3. 'Emelī Tu'akilaumea (mali mo Sīmote Moala)
~
~
~
Ko Mafi Fatongiatau
Koe foha 'o 'Ohuafi
'Oku 'ikai ha ma'u ki ha hako 'o Mafi Fatongiatau.
~
~
~
Ko Tule'ivailate
Koe 'ofefine 'o 'Ohuafi
Ko 'ene tama ko:
1. Hala'api'api
Ko 'ene tamai ko Talime'alahi, koe foha 'o Avala'aetau Naufahu mo Nukuopulotu. Ko Avala'aetau Naufahu koe foha 'o Finaufisi mo Ikalahi'ifangahihifo (na'e 'iloa ko Luseane Ikalahi).
Ko Hala'api'api ko 'ene tama ko:
1. Nepote Falepapalangi
Koe foha 'o Na'asoni Lavaka.
Ko Nepote Falepapalangi na'e mali mo Salome Venisi mei Kolomotu'a 'o na fanau'i 'a Mele Tupou, Loutoa, Laumanu, Samisoni Talia'uli, Vaimoana mo Sione Tu'i'ile'ila.
~
~
~
Ko Mafikovi Penitani
Koe foha 'o 'Ohuafi
Ko 'ene fanau ko:
1. Kameli Mafi
Ko 'ene fa'e ko Ikahihifo mei Kanokupolu
2. Siosifa Motu'apuaka
Ko 'ene fa'e ko Mo'unga'aelangi Havealeta, koe 'ofefine 'o Havealeta Simione Manuokafoa mo Launga'eiki. Ko Havealeta Simione Manuokafoa Havealeta koe foha 'o Havealeta Tupou koe fuofua Havealeta ia 'o Ha'afeva, mo Mo'unga'aelangi
3. Viliami Lomu
Ko 'ene fa'e ko Ikahihifo mei Kanokupolu
Nouti mo Ma'ungatala:
* Koe fanau 'a Mafikovi Penitani 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974, pea ʻoku ʻasi ʻi he Saati Tohi Hohoko ʻoe Motuʻapuaka 1799 - 1997.
Ko Kameli Mafi ko 'ene fanau ko:
1. Taniela 'Akauola
2. Lile Mafi
3. Veinise Holo'ia
4. Mesui Manumu'a
5. Sione Pulu
6. Fatai
7. Seluini
8. Siale'ataua 'Akauola
9. Penitani Tai
10. 'Aisake Tukuafu
Ko 'enau fa'e ko Kalesita Vealakepa, koe 'ofefine 'o 'Usaia Tonga Fale'osi mo Makelesi Lupemu'a 'o Kanokupolu.
Nouti moe Ma'ungatala:
* Koe fanau 'a Kameli Mafi mo Kalesita Vealakepa koe hiki mai ia mei he tohi hohoko Fale'osi Lupemu'a.
Ko Siosifa Motu'apuaka ko 'ene fanau ko:
1. Viliami Havealeta
2. Mosese Taungakava
3. 'Asipeli Mafi Fatongiatau
4. Lesieli Tupou
5. Sela Mafi
6. 'Olivia Mafikovi
7. Mele Ma'ata
8. 'Ilaise Fakalelu
9. 'Aisea Makatu'u Lelenoa
10. Fane Tautahi Tupou
11. 'Opeti Latu
12. Siosifa Motu'apuaka
Ko 'enau fa'e ko Ma'ata Mafi Hekulaukau, koe 'ofefine 'o Malakai Tonga mo Kesaia Lasini Kapa.
Nouti moe Ma'ungatala:
* 'Oku 'oatu e fakamalo mavahe kia Manase Lua 'i hono vahevahe mai 'oe fanau 'a Siosifa Motu'apuaka. Ko Manase Lua koe mokopuna ua ia 'o Fane Tautahi Tupou Vea.
* 'Oku ha 'i he ngaahi tohi hohoko koe tamai 'a Siosifa Motu'apuaka ko Taungakava Lelenoa. 'Oku fakataha'i 'e he tohi hohoko ni 'ae lau ko ia moe fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka, pea 'oku taukapo'i ai 'e he tohi hohoko ni 'ae tui koe Taungakava Lelenoa koe taha pe ia 'oe ngaahi hingoa na'e ma'u 'aki 'a Mafikovi Penitani.
Ko Viliami Lomu ko 'ene fanau ko:
1. Taniela Ngahe
2. Timote Loloma
3. Tevita Valele
Ko ʻenau faʻe ko Siokapesi Kalonikakala.
Ko Tule'ifanakava
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka.
Ko Leleamatanga
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka.
Koe faka'amu 'ae tohi hohoko´ ni ke fakamanatu hotau tupu'anga taha´, ka 'i he taimi tatau pe 'oku 'i ai 'ae faka'apa'apa ki he mamalu 'ae ongoongo 'o kinautolu 'oku kei mo'ui´, ko ia 'oku ngata ai pe 'ae ngaahi fakamatala´ ni 'i he ngaahi to'utangata kuo malolo atu´. Toki takitaha fa'iteliha pe ngaahi va'a 'oe famili´ 'i hono hoko atu honau ngaahi laine´.
|
Ngaahi Liliu
[280313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´.
[210813] Liliu e fakamatala ki he tupuʻanga ʻo Motuʻapuaka. Koe fakamatala ne tuʻu ki muʻa:
'Oku taku koe tupu'anga 'o Motu'apuaka´ koe tangata ko Molofaha, koe taha pe 'oe ngaahi hako 'oe Fale Ha'akili´. 'Oku 'ikai fakapapau'i pe ko fē taimi ne mo'ui ai 'a Molofaha´ ka 'oku fakafuofua 'ae tohi hohoko´ ni, koe taimi 'oe keli 'o Te'ekiu´, koe taimi ia ne hoko ai 'a Motu'apuaka koe taki 'oe Falaha'akili´, neongo 'oku fakalangilangi pe 'a Kamoto koe lahi´. 'Oku feliuaki pe hono ngaue 'aki 'oe Motu'apuaka´ moe Molofaha´, pea 'oku toe ui maheni pe 'a Ha'a Matapule ko Ha'a Motu'apuaka pe ko Ha'a Molofaha. 'Oku toe 'i ai moe lau 'oku pehe koe fa'e 'ae fuofua Motu'apuaka´ koe kaunanga 'a Tohu'ia Limapo.
[280314] Fakafoki e fakahokohoko ʻo Falehaʻakilí mei he Kamoto, Uhi, Motu'apuaka, Kioa, Ngalungalu mo Va'enō ki he Kamoto, Uhi, Kioa mo Ngalungalu. ʻOku makatuʻunga eni ʻi he ngaahi fakamatala ʻoku pehe ai ne toki fakalahi e ngaahi hingoa ʻo Falehaʻakilí ki heʻenau fānau ki mui ka koe fuofua Falehaʻakilí pe ʻa Kamoto, Uhi, Kioa mo Ngalungalu.
[250415] Tānaki ʻoe Hako ʻo Maʻake Moala mei he Tohi Hohoko ʻa Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau.
[010715] Tānaki ʻoe hoko ki he Tala ki he Sika ʻa ʻAmá pea fetongi ʻaki ia e fakamatala ko ení ... Koe Fale Ha'akili´ koe hingoa ia na'e ui 'aki 'i Tonga e ngaahi foha 'o Tau'ili'ili (na'e 'iloa ko 'Ili pe Kili), koe tehina 'o 'Amalele (na'e 'iloa ko 'Ama) mei Safata 'i 'Upolu. Koe ngaahi foha ko eni 'o Tau'ili'ili´ mei he lahi´ ko Kamoto, Uhi, Kioa mo Ngalungalu. Na'a nau folau ki Tonga koe fakafe'ao 'o Tohu'ia Limapō, koe 'ofefine 'o 'Amalele, 'i hono 'ave 'o Tohu'ia Limapō ki he Tu'iha'atakalaua ko Mo'ungatonga´. Na'a nau nofo ai pe 'i Tonga 'o hoko koe kau matāpule 'ae Tu'ikanokupolu´, he koe fuofua Tu'ikanokupolu 'a Ngata koe tama ia 'a Tohu'ia Limapō kia Mo'ungatonga Tu'iha'atakalaua. 'Oku lau ʻe he tohi hohokó ni naʻe kau ʻae fuofua Motuʻapuaká ʻi he tupuʻanga ʻoe Falehaʻakilí ka ʻoku teʻeki maʻu ha fakamatala pau ki ai. 'Oku 'i ai ʻae lau 'oku pehē koe fa'ē 'ae fuofua Motu'apuaká koe kaunanga pe tehina 'o Tohu'ia Limapō ko Fānganuʻu pe Faʻongenuʻu. 'Oku feliuaki foki mo hono ngaue 'aki 'oe hingoa Motu'apuaká moe hingoa Molofahá ʻa ia ʻe lava pe ke tau fakakaukau na na'e 'i ai ha taha ko Molofaha ʻi he Falehaʻakilí pe fekau'aki moe Faleha'akilí ne tupu mei ai ʻae fuofua Motuʻapuaká. Koe hingoa Molofahá foki koe hingoa pe ia ʻoku hifo ʻi he ngaahi hako ʻo Falehaʻakilí. Pea koe ngaahi ʻahó ni ʻoku ui pe 'a Ha'a Matāpule ko Ha'a Motu'apuaka pe ko Ha'a Molofaha. Kaekehe koe fakafuofua 'ae tohi hohokó ni ʻi heʻene tuʻu he taimí ni, koe taimi 'oe keli 'o Te'ekiú koe taimi ia naʻe hoko ai 'a Motu'apuaka koe taki 'o Faleha'akilí, neongo ne hokohoko mai pe ʻae fakalangilangi ia 'o Kamoto koe lahí. Pea koe toe talanoa malie ia ʻe taha fekauʻaki mo Motuʻapuaka ke hoko atu ki ai e fekumí, koe talanoa ki hono keli ʻo Teʻekiū, ʻa ia ne tupu ai pe 'ae hingoa ʻoe kolo ʻo Motuʻapuaká, ʻa Te'ekiū.
[040917] Fakafehoanaki mo fakatatau ʻoe fakahokohoko ʻoe fanau ʻa Motuʻapuaka Mafimolasike, moe fanau ʻa Motuʻapuaka Viliami ʻUlima, ki heʻenau ʻasi ʻi he Saati Tohi Hohoko ʻoe Motuʻapuaka 1799 - 1997, koe vahevahe angaʻofa mai ʻa Anne Marie Tokelau Kaufusi.
|
|
