Na’e ‘i ai ha ongo mātu’a ko Sīvao Leasinga mo Fineme’e Leamata na’a´ na nofo faifatongia ki he Taula (tokotaha na’a ne tauhi mo fakafofonga‘i ‘a e ngaahi ‘Otuamu’a) ‘i he ‘api ko Ha’atu’ukau´ (‘i Ma’ufanga).
Pea ko e ngāue ‘a Sivao mo Fineme’e ko e tauhi e fanga lupe feilaulau ‘a e Taula´.
Ne fai atu pe nofo´ kuo feitama ‘a Fineme’e pea kaikai’afua (’uakai ʻa e fefine feitama´ ki ha fa’ahinga me’akai) ki he veka´ (ki’i manupuna vao ‘oku ‘ikai puna kae lele lalo pe). Ko ia ko e ‘aho kotoa pe
ko e tauhele veka ‘a Sīvao pea ‘omai ‘o tamate’i ‘o tunu ke kai ‘a Fineme’e. Pea koe ‘aho ia ‘e taha kuo ‘ikai pe ma’u ha foʻi veka ka kuo ‘umisi foki ‘a Fineme’e. Ko ia ne pehe atu ‘e Fineme’e kia Sīvao
ke ‘ofa ā ia ‘o tunu mai ha foʻi lupe he fanga lupe no’otaki´ ke ne kai ‘e ia. ‘Ofa foki ‘a Sīvao hono hoa´ pea ne ‘alu atu leva ‘o to’o e fo’i lupe ‘o tamate’i pea ne tunu ‘o kai ‘e Fineme’e.
Ne hoko atu leva e nofo ia pea kuo ‘osi atu e kaikai’afua ‘a Fineme’e pea fe’unga ia mo e langa e folau, ko e folau ‘a e eiki ko Matauvava’u pea fekau mai kia Sīvao mo Fineme’e ke na kau he folau. Ka ko ‘enau
fakaheka atu ko ia´ kuo matangikovi pea talu ai ‘enau afe ‘o mālōlō he motu ko Ata´. Ko ‘enau tu’u atu´ kuo maumau honau vaka´ pea nau ki’i fuoloa ai kae fai hono monomono´. Pea ko e motuʻa le’o 'a e Tu’itonga´
he motu´ ko ‘Aho mo hono hoa´ ko Tofue pea na faka’atā ange hona nofo’anga´ ke fai ai e monomono´.
Pea ko e lava ia ʻa e monomono´ pea ko e efiafi hifo ia ‘amanaki ke hoko atu e folau´ ‘apongipongi´, kuo langā ‘a Fineme’e pea faka’au hifo pe ke po’uli´ kuo fā’ele. Fe’unga ia mo e a’u mai ‘a Sīvao mei he mono
vaka´ mo ‘ene fanongo atu ki he fakaofoofo ‘a Fineme’e ... ‘oiaue ‘oiaue. Pea ko e fakato'oto'o atu ‘a Sīvao ke ‘eke atu pe koe hā? kuo tali mai ‘a Fineme’e ... ko au kuo u fā’ele ko e tamasi’i ka kuo ‘ulu ia ki he
lupe (ko e taimi ko ia´ ko e fāʻele´, pe koe tangata pe fefine, naʻe ui pe ia ko e tamasiʻi, ʻa ia ko e tama siʻisi’i, pea ko e fakamahahalo pe ʻoku maʻu ki he ʻulukihelupe ko e ʻulu fulufulua). Ne ‘ohovale lahi mo
Sīvao he vakai ki he’ena ki’i tamasi’i´. Ne faka'ise'isa ‘a Sīvao ki hono ‘ofa’anga pe ko e hā e me’a ‘e fai´? Ne tangi atu ‘a Fineme’e ... 'alā kuo u mala’ia he ko e fua ia ‘eku holi ki he lupe feilaulau´ ...
pea ‘e ‘ilo eni pea ‘e tautea kitaua ... pea ka hili e tautea pea ta kei mo’ui ... ‘e luma ‘aki kitaua ‘o a’u ki ha’ata mate ... tala ‘e hai (kohai te ne ‘ilo pe faka’amu ta’elava) kapau na’a ta nofo ā taua he motu´
ni ke ta ‘ahi’ahi tauhi na’a mo’ui ... ka he ‘ikai lava ha nofo he ko e fekau´ kuo pau ke ta folau. Ko 'ena fetangihi´ ia mo ngaangaahi pe 'ena ki’i tamasi’i´ he po ko ia ‘o hengihengi. Pea pehē atu leva ‘e Sīvao
kia Fineme’e ... Fineme’e ‘isa ē, ‘e lelei ange ā ‘a e ʻofa ia ki fa’itoka´ ‘i ha’ata toe fa’ahinga feinga. Ne ‘osi ‘ilo pe ‘e Fineme’e ko e me’a pe ia ke fai´ ke līʻaki ʻena kiʻi tamasiʻi´. Ko ia na’e to’o mai leva
‘e Sīvao ‘ena ki’i tamasi’i mei a Fineme’e ʻo ne kofu ʻaki hono fa’ele’anga´ ʻo ne ‘ave ‘o tata’o he fokotu’unga pulu. Pea na tu’u leva ‘o fononga atu ‘o heka ki vaka.
Ko e tupu’anga ai pe ia ‘o e lea ... ‘e lelei e ʻofa ki fa’itoka´ .. ko hono ‘uhinga ‘e sai ange ke mate ha taha pea te ‘ofa pe ki ai, ha’ane mo’ui kae faingata’a pe iku kovi.
Kaekehe ne hengihengi hake ko ia´ pea kuo tuku atu e kau folau´, kae foki mai ‘a Aho mo Tofue ‘o fakamā’opo’opo e nofo’anga e kau folau´, pea kuo na fanongo atu ko e ngīngī. Pea koe pehē atu ʻe Tofue kia ‘Aho ke
vakai atu pe ko e hā e me’a ʻoku ngī pehe. Pea ko e ʻalu atu ia ‘a ‘Aho ‘o vakai ‘oku ngīngī mai mei he fokotu’unga pulu´. Pea ne heuheu mai e pulu´ mo ‘ene ohovale ko e konga holo ka ‘oku ngaungaue, pea ne ui atu
kia Tofue ke ha’u ‘o sio. Ko e ha’u ia ‘a Tofue pea ala atu ‘a ‘Aho ‘o le’ei e konga holo´ kuo ‘aka’aka hake ki’i va’e. Kuo na ʻohovale foki ka ko ‘ena toe ‘ohovale lahi ange hono le’ei hake toenga holo´ ko e ki’i
tamasi’i ka kuo ‘ulu ki he lupe ... ‘Oaiue fakapo ... Tuai e kemo 'a e ala atu ‘a Tofue ‘o fua hake ki’i tamasiʻi´ mo ne faka’ise’isa ... ‘Aho ... talu ‘eta nofo mo 'eta faka'amu pe ha kiʻi mata ke ta 'ofa ai ...
'isa sio mai ki he ki'i mata´, 'a e ki'i sino´, 'iisa ta tauhi mu’a ‘e taua 'a e ki’i manava ko eni´ ... hei’ilo pe ‘e mo’ui pe ‘e mate ... ka ta tauhi pe mu’a. Ne puke mo e ‘ofa ‘o ‘Aho´. Tuai e kemo hono tuku e
fakamaau ‘api´ ka na ō kinaua mo e ki’i tamasi’i´. Na’e tākai lolo ‘e Tofue pea mili enga kae teuteu mai ‘e ‘Aho hono ki'i namoe ‘o fafanga ‘aki ‘o fiu pea siʻi mohe leva. Kovi e loi ne si'i haka i langitau e loto
ʻo e ongo matu’a´ he fiefia´. Ne na pehē leva te na ui pe ko Va’e ʻUlukihelupe ʻo fakatatau ki heʻena fuofua vakai ki ai´, pea na ui ai pe ko Va’e mei he ‘aho ko ia´.
Ko ia ne fai atu ai e tauhi´ pea ko e fakaofoofo pe ‘a e ongo matu’a´ he ko e ‘alu pe ‘a e aho´ mo e mole atu e angalupe ‘o Va’e´ kae hā mai hono faka’ofo’ofa´ ko e ‘ikai hano tatau. Ne fonofono leva ‘a ‘Aho mo
Tofue kuo pau ke na fufū ‘a Va’e he kapau ko e siʻi ‘ātunga ia ʻene faka’ofo’ofa´, ka ‘ilo ‘e ha ‘eiki te ne ave ia ‘e ia. Ko ia na’a na ako’i leva ‘a Va’e ko e ʻasi pe ha kakai ki he motu´ pea ne lele mai ki honau
fale´ ‘o toi ma’u ai pea ‘oua na’a toe ‘asi ki tu’a. Pea hoko atu ai e nofo ‘a ʻAho mo Tofue mo Va’e´ ‘i honau motu´ ko Ata.
Pea ko e lolotonga ko eni ʻi Lapaha ia, kuo hala e Tu’itonga´ ka e hoko hake hono ‘alo´ ko Takalaua. Pea ko e tama eni ne houtamaki pea fakaaoao ʻene pule´. Pea ko e lolotonga ko ia ne tō mo e honge lahi he
fonua ka kuo ake fie taumafa (kai ʻi he lea faka-tuʻi) ika ‘a e tama´ pea ne folofola leva ki he’ene toutai ko Hele ke fakaheka ha kau toutai pea nau kupenga ke ʻomi ha ika. Pea ne fekau atu ko e aho pe ua pa nau foki
mai pea ka ‘ikai ma’u e toutai ‘e tamate’i kotoa kinautolu. Ne tukufolau atu leva ‘a Hele mo e kau toutai mei Lapaha ko e kumi ika ka ko e kumi moʻui foki. Ka ko e pō moe ‘aho ‘enau kupenga mo e ‘ikai pe ha ika.
Pea ko e hoko ia honau taimi foki´ kuo tēkina noa ai pe honau loto ‘i he’enau ‘ilo e me’a ‘e hoko kia nautolu. Pea ko 'enau fakalaka atu ia he potu tahi ‘o Ata mo ‘enau ‘ohovale he vakai atu 'oku 'i ai e taha 'oku
va'inga mai he mataafanga ‘o e motu. Pea ko e ulo honau mata´ he’enau fakaofi atu ta ko e ta’ahine, ka ko e toki ta’ahine eni, ko e tumutumu ‘o e faka’ofo’ofa´, te’eki ke nau mamata ha faka’ofo’ofa pehe.
Ta ko ē foki ko si’i Va’e ’Ulukihelupe´ ia. Ne tōmui e fakatokanga’i atu e Va’e ‘a Hele mo e kau toutai´ pea ko si’ene fakato’oto’o ko ia ki fanga´ ka kuo fakamo’oni kotoa e kau vaka´ ki hono faka’ofo’ofa´.
Ne hola leva a Va’e ia ‘o pulia ki lotofonua pea a’u atu a Hele mo e kau toutai´ ‘o fiu hono kumi´ kae ‘ikai ‘ilo pe kuo puli ki fē. Ne nau fetaulaki atu leva mo ʻAho mo Tofue ʻo eke ange kia naua ʻa e taʻahine´
kae kalo pe ʻa Aho mo Tofue. Ne pehe leva ʻe Hele ke nau foki ā ka ko ʻenau foki ko ia´ mo ʻene pehe ki he kau toutai´ ... kau tama ... ʻoku loi e ongo matuʻa´ ni ... ka tau foki fiefia pē ki Lapaha he ko hotau
hao’angā eni. Ne nau fakaheka leva ‘o liu ki Lapaha.
Ko ‘enau a’u atu foki ko ia´ mo e hala’atā pea folofola atu e tama´ ... ko e hā kuo mou fakatu’uta hala’atā mai ai ... ne ‘ikai keu tala atu kuo pau ke mou foki mai mo e ika. Ne tō atu a Hele ki lalo mo ne tali
atu ... kuo u kovi ko e mo’oni ... kuo hongea ‘a moana ha ika ... kae ‘ofa ange ke tafi Tonga e langima’a he funga fonua´ ... ‘oku ‘i ai ‘i he motu ko Ata ... ko e fefine ta’e ’i ai hano tatau ‘i he fonua´ ni ...
ko e ʻohoana totonu ia ma’a e ‘afiona. Ne folofola atu leva e tama´ ... pea ko e ha ne ‘ikai ke mou ō mai ai mo ia? Pea tali ange ‘e Hele ... na’e hola ia ki loto fonua pea mau tuli kae ikai ma’u ... ka ko ho'o
motu'a le'o he motu´ ʻoku ʻilo ki ai, ko ʻAho. Ne folofola atu leva ‘a Takalaua ... sai ... mou foki ki Ata ‘o kumi mai e ta’ahine ‘oku mou lau ... pea tala kia ʻAho ke tokoni atu pea ka ʻikai pea haʻi ia mo e
taha kotoa he motu ʻo 'omai ki heni ... pea mou foki mai mo kimoutolu he vave taha´ he ʻe kei fakahoko atu pe homou tautea ... he ‘ikai ha feitu’u ke mou hola ki ai mei a au.
Ko ia ne foki atu ʻa Hele mo e kau Toutai´ ki Ata ʻo nau ō ka ʻAho ʻo fakahā ki ai e folofola ʻa Takalaua´. Ne ui leva ʻa ʻAho ki hono hoa´ kia Tofue. Ko e ʻaho pe eni ia ne na ʻosi fakatuʻotuʻatamaki (ʻamanaki kovi)
ki ai. Neongo naʻa´ na akoʻi ʻa Vaʻe ke toi ma'u pe naʻa´ na ʻilo pē ʻe haʻu e ʻaho ʻe ʻeʻa ai he ko ʻene fuʻu fakaʻofoʻofa pehee´ ʻe ʻikai lava ʻo fufū. Ko ia ne ui leva ʻa Tofue kia Vaʻe ke si'i haʻu. 'A e fevaleeaki
'a e fakaukau ʻa Hele mo e kau toutai´ he'enau toki vakai atu ki he ta'ahine´ 'ene hoihoifua pehē. Ne kole ange leva ʻa Tofue ki he kau tangata´ ke tuku ange muʻa hano kiʻi fakaʻosi mo siʻene tama´. Naʻe teuteuʻi leva ʻe
Tofue 'a e tukilamulamu ʻo Vaʻe mo ʻena fetāngihi pē. Pea ʻai hono kaukau pea tākai lolo pea ʻai mo hono vala pea nau ō leva ki tahi ʻo fakamāvae ai kae fakatē ʻa e folau´ ki Lapaha.
Pea ko e aʻu atu 'a Hele mo e folau´ ʻo tau ʻi Langonga pea nau hifo atu ʻo taki atu ʻa Vaʻe ki ʻAhofakasiu ʻoku lolotonga fai mai e Kātoanga Liku (fa'ahinga tau'olunga fakakuongamotu'a) ʻa e Tuʻitonga´, pea kuo tānaki
foki ki ai e tamaiki fefine hoihoifua mei he tapa kotoa pe 'o e ʻotu Tonga´. Pea ko Takalaua pe eni ʻoku ne maaʻimoa (faiva pe ngāue ʻi he lea faka-tuʻi) he nafa´. Pea ne ʻafio atu ki he fononga mai ʻa Hele
mo e kau toutai´ pea ne fekau atu ke fokotuʻu hake ʻenau taʻahine´ ki he 'otu mui´. Pea ko e lolotonga e maa'imoa 'a Takalaua mo ʻene tangaki (hila ʻi he lea faka-tuʻi) hake 'o fua fakatokangaʻi atu 'a Vaʻe´, pea ofo hono
finangalo 'i he'ene 'afio atu´ kae fepaki ʻene ʻakau tā. Pea ne fekau atu ke tahataha mai ʻa Vaʻe ki he ʻotu ua´, kae kei fai pe ta nafa´. Pea ne toe 'afio atu ki he fa'ahi 'o Va'e´ 'o toe mo'u 'afioa atu ai, kae toe
fepaki pe ʻene ʻakau taa´. Pea ne fekau atu ke ʻomai ange 'a Vaʻe ki he ʻotu muʻa´, pea ko 'ene ta pe ko ia´ 'o 'afio tonu atu kia Va'e´ pea fepaki ʻe ne ʻakau taa´ ʻo puna hake ʻo tau hono langi´ (mata ʻi he lea faka-tuʻi)
ʻo lavea. Pea tuku leva ai ʻa e maaʻimoa´ kae haʻele atu e tama´ kia Vaʻe. ʻA ʻe ne manumanumeliaʻia he teʻeki ai ke ne ʻafio ki ha fofonga laulōtaha pehee´. Naʻa´ ne ʻeke atu kia Va'e pe kohai hono hingoa´ pea tali atu
ʻe Hele ko Vaʻe ʻUlukihelupe. Naʻe folofola leva ʻa Takalaua, ko Vaʻe Laveamata ko e mei he ʻaho´ ni, he 'ikai ngalo 'ia au 'a e lavea hoku mata´ ko 'eku taafu'ua he hulu pehe ho faka'ofo'ofa´. Pea ne ʻave leva ʻa
Vaʻelaveamata ko hono ʻohoana (mali ʻo e Tuʻitonga).
Pea fai atu e nofo´ kuo fāʻele ʻa Vaʻelaveamata pea ui ko Kauʻulufonua, pea fekau ʻe Takalaua ke ʻave ʻo tauhi ʻe he kau sinifu´ ke 'oua na'a hōloa e fakaʻofoʻofa ʻo Vaʻelaveamata´. Pea fai atu pe nofo´ pea toe fāʻele
ʻa Vaʻelaveamata, pea ui ko Moʻungatonga, pea fekau 'e Takalaua ke ʻave mo ia ki he kau sinifu´. Pea fai pehē ai pē ki he fāʻele kotoa ʻa Vaʻelaveamata´, ko Latutaeveve, ko Melinoʻatonga. Pea ko e fāʻele ia hono nima´, pea
ko e ʻai ke ʻave ki he kau sinifu´ kuo fakafoa ʻa Vaʻelaveamata. Fakapō kuo u fiu au he 'ukuma´, kae ʻave pe hoku manava´. Pea ʻe lelei aa keu mate au, ka toe ʻave mo eni ʻeku tama´. Pea fakaʻofaʻia ʻa Takalaua ʻia
Vaʻelaveamata he kuo ʻofa ai. Pea ne finangalo leva ke tuku aa e tamasi'i´ ke tauhi ʻe Vaʻelaveamata. Pea ui leva 'e Va'elaveamata ko Lōtauai, ko e taataanaki ia 'ene mamahi he tauua'i tama ne 'ave mei ai´, kae toki ngata
he ki'i tamasi'i ko eni´.
Pea tuku'au mai e 'aho 'o a'u ki ha ʻaho ne fakapoongi ai ʻa Takalaua, ko e pole 'a e ongo matu'a ko Tamasia mo Malofafa. Ko e 'aho ia ne fai ai e maaʻimoa ʻa e faleʻalo´ ʻi tahi (ko ʻenau kaukau tahi). Ne ʻalu atu e
fekau´ ko e fefine ʻo fāite atu ʻi fanga ʻo tangi atu ki he faleʻalo´. Pea fakatokangaʻi mai ʻe Kauʻulufonua ʻa e faite´ pea ne ofongi atu hono fototehina´, ko e tala foʻou eni. Pea nau foki mai ki ʻuta ʻo fakahoko atu kuo
fakapoongi 'enau 'eiki´ (tamai ʻi he lea faka-tuʻi´) ka 'oku 'ikai 'ilo hono langi´. Pea fekau ai ʻe Kauʻulufonua ʻa Lōtauʻai ke tuli ki he sino 'o ʻenau ʻeiki´ ke vakai tonu ki ai, he ko ia pe ʻia nautolu naʻe nofo tonu mo
Vaʻelaveamata ʻi he ʻafioʻanga ʻo Takalaua´. Pea ui mei he ʻaho ko ia´ ʻa e fanga ko ia´ ko e Fanga ko Fāite´, pea mo e feituʻu ko ia´ ko Talafoʻou. Kaekehe ko e ngaahi Tala kehe ia ki ha ʻaho ʻe taha.
Ka ko e ngata ia 'o e Tala ʻo e Taʻahine ko Vaʻelaveamata´,
ko e fākapaea ʻa Sīvao Leasinga mo Finemeʻe Leamata´,
ne iku ʻo ohi ʻe ʻAho mo Tofue ʻi he motu ko Ata´,
Tupa !!
pea ui ko ʻUlukihelupe ko e fōtunga si'ono fofonga´,
pea tala'ehai 'e hoko ko e tumutumu ʻo e fakaʻofoʻofa´ ʻi he ʻotu Tonga´,
ʻo hake ʻi Lapaha ko Laveamata ʻa Takalaua´
Tupaheo!!
Seuke !!
|
