Koe Tala ʻoe 'Ulutolu´


Koe talanoa eni kia Ngata, Nuku mo Niukapu moe tupu'anga 'oe 'Ulutolu´ moe Taumafa Kava 'ae Tu'ikanokupolu´.


Koe fokotuʻutuʻu eni ʻa James Cocker koe taha ʻoe ngaahi hulihuli ʻoe ʻUlutolu´ makatuʻunga ʻi he fakamatala ʻa hono kāinga Kolonga kehekehe pea ʻoku hokohoko atu pe tānaki ki he fakamatala´ ni.  ʻOku toe hā foki ʻi hono ʻinitaviu ʻe Tevita Uatahausi mo Kalolaine Mapa ʻi he 1976 ʻa Tevita Vave Folau maʻae Potungāue Tohi Hohoko ʻae Siasi ʻo Sisu Kalaisi ʻoe Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho ki Mui´ ni, ʻae fakamatala ʻa Tevita Vave Folau ki he kaunga ʻa Vakalahi ki he Tala ʻoe ʻUlutolu´ pea koe taumuʻa´ ke tānaki mai moe fakamatala mahuʻinga ko ia´.     




Na'e vahe'i 'e Mo'ungatonga TH6 'a hono foha ko Ngata ke 'alu ia 'o hoko koe Tu'i Hihifo.  Na'e faingata'a'a 'a Ngata he fekau ni he na'e angatu'u mo fita'a faka'ulia 'ae kau Hihifo pea koe fiha'i taki eni ne vahe'i atu mei Fonuamotu moe hanga 'e he kau Hihifo 'o mate'i.  Ko ia na'e fakakaukau ai 'a Ngata ke 'alu aa ia ki he kainga 'ene fa'e ki Ha'amoa 'o kumi hano fonua ai, pea nau alelea mo Nuku (foha 'o Vaoloa, tokoua 'o Mo'ungatonga TH6 mo Niukapu (foha 'o Halakitau'a, tokoua 'o Ngata) ke nau tukufolau kinautolu ki Ha'amoa.

Na'e fai atu e folau 'ae kau tama mei Fonuamotu pea liliu 'enau fakakaukau pea nau toe alelea ke tuku pe aa 'a Ha'amoa ka nau foki ki Hihifo ke fakanofo ai 'a Ngata koe Tu'ikanokupolu. Na'a nau fa'ufa'u leva e founga te nau fakatu'uta ai ki Hihifo. 'I he ofi atu 'ae folau ki Hihifo na'e tu'u fakataha e kau tama ni, ko Ngata 'i loto, pea to'ohema 'a Nuku, kae to'omata'u a Niukapu, pea ha'i honau fu'u vala pe 'e taha 'o takai fakataha 'aki kinautolu. Na'e li e nima to'omata'u 'o Nuku moe nima to'ohema 'o Niukapu ki he tu'a 'o Ngata 'o pulia ai. Na'e fakatotonu e ongo nima 'o Ngata ki hono ongo tafa'aki 'o pulia ai, kae li e nima to'ohema 'o Nuku moe nima to'omata'u 'o Niukapu ki tu'a. 'I he lava 'enau teuteu kuo a'u atu e folau ki Hihifo pea nau heka leva ki he fu'u fata 'o fata hifo ai kinautolu mei he kalia ki 'uta.

Lolotonga ia kuo 'osi tanaki atu e kau Hihifo ki fanga ke fai mo fakangata e mo'ui 'oe kau fononga ni. 'Ikai ne nau ki'i mo'utu'ua ai 'i he'enau vakai atu koe fu'u tangata ne fakahifofua hifo mei kalia koe fu'u tangata 'ulu e tolu kae sino pe 'e taha mo nima 'e ua. Na'a nau iku manumanumelie'ia pea nau loto ke hoko e fu'u 'Ulutolu ko honau tu'i. Ne tuku ai e teu tamate ka nau muimui he fononga 'o a'u atu ki he fu'u koka ne tu'upou fefeka mo malumalu he ve'e hala, pea fekau 'e Ngata ke tuku hifo ai e fata.

Ne tuku hifo ai e fata he tefito'i koka pea situ'a atu e 'Ulutolu ki he fu'u koka. Na'e 'alofi atu leva 'e he kau fononga mei Fonuamotu 'ae 'Ulutolu. Ko Lauaki moe kau Toutai 'i to'ohema, pea ko Motu'apuaka moe kau Ha'akili 'i to'omata'u. Koe Ha'akili foki koe kainga ia 'oe fa'e 'a Ngata mei Ha'amoa. Na'e muimui fononga pe mei vaka 'ae tou'a moe kava moe tano'a, pea angi atu 'a Motu'apuaka ke teuteu'i mai ha kava, koe kava fakanofo 'oe Tu'ikanokupolu. Koe nima to'ohema 'o Nuku moe nima to'omata'u 'o Niukapu na'e fuu, pea koe nima toʻomata'u 'o Niukapu na'a ne 'ohake 'ae kava fakanofo ki he ngutu 'o Ngata. Koe fa'ahinga kotoa na'a nau 'i ai he ongo vaha'i 'alofi 'oe fuofua pangai ko eni, na'a nau tō (faka'ilonga hunuki) honau takitaha nofo'anga, pea koe fakanofonofo ia kuo tuku fakaholo mai mei ai 'ae pangai 'oe Tu'ikanokupolu 'o a'u mai ki he 'aho ni.

Koe tupu'anga ia 'oe 'Ulutolu, moe Tu'ikanokupolu, mo hono fakanofo he fu'u koka 'ae Tu'ikanokupolu, moe Pangai 'oe Tu'ikanokupolu mo hono fakanofonofo.  


Koe tupu'anga foki mo eni 'oe lea koe "Hifofua", ko hono fakahifofua 'oe 'Ulutolu ki Hihifo.  Pea koe tupu'anga mo eni 'oe Ha'a Latuhifo 'a ia ko Nuku ia mo Niukapu he neongo na'a na lahi kinaua 'ia Ngata, na'ana hifo 'o hoko ko hono ongo nima 'i he 'Ulutolu.  Pea toe tupu mei heni moe hingoa koe Kaumavae, koe lea mavae ia 'a Ngata kia Nuku mo Niukapu hili hono lava e fakanofo Tu'ikanokupolu, koe "kau mavae aa" pe "tau mavae aa".  Ko 'enau alealea faka'osi ke foki a Nuku 'o nofo mei Hahake, pea 'alu a Niukapu 'o nofo mei Lototonga, kae nofo atu 'a Ngata mei Hihifo.  Ko 'enau faka hokohoko ia mei he lahi ki he si'i he ko Hahake koe hake'anga 'oe la'a pea to ki Hihifo.  Pea na'a nau fefuakava'aki ai pe he 'ikai 'i ai ha 'aho te nau tau ai pe tau hanau hako 'amui.



Ngaahi Liliu
[130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´.  Hiki mai mei he ongo tohi hohoko koe Tuputupulefanua moe Kolonga Hulihuli.  

JamesCocker14Nov00