Koe Tala ʻo Tupoumoheofo

Neongo 'oku kehe mei he lau 'ae ngaahi hisitolia 'e ni'ihi, 'oku lau 'e he tohi hohoko ko eni 'a Tupoumoheofo, 'ofefine 'o Tupoulahimu'a [TK7] mo Fuonuku, koe Tu'ikanokupolu hono 12 moe fuofua Tu'ikanokupolu fefine, ke fakamanatu 'aki e fo'i konga malie 'i he hisitolia. 


Na'e Tu'ikanokupolu 'a Tupoulahimu'a (tamai 'a Tupoumoheofo), pea hoko ki he tehina (tamai taha, fa'e taha) 'o Tupoulahimu'a ko Maealiuaki (tamai 'aki 'e Tupoumoheofo).  Na'e fili leva 'a Maealiuaki ia ke Tu'iha'atakalaua, kae hoko e Tu'ikanokupolu kia Tu'ihalafatai (tuonga'ane tamai taha, fa'e taha 'o Tupoumoheofo).  Hili ia pea hoko 'ae Tu'ikanokupolu ki he foha 'o Tu'ihalafatai ko Tupoulahisi'i, pea foki mei ai ki he foha 'o Mealiuaki ko Mulikiha'amea.  Na'e fili leva 'a Mulikiha'amea ia ke Tu'iha'atakalaua, kae 'ataa 'ae Tu'ikanokupolu. 


Mahalo na'e hamumu ai 'a Tupoumoheofo na'a 'alu e Tu'ikanokupolu ki ha laine kehe.  'Oku ‘i ai moe pehe na'e 'ikai loto 'a Tupoumoheofo ke 'alu e Tu'ikanokupolu ki he laine 'oe fanga tehina fa'e kehe 'o 'ene tamai, na'a nau tokolahi foki.  Ko ia na'e a'u ai 'a Tupoumoheofo ia mo 'ene kau fononga ki he fu'u koka 'i Kanokupolu (na'e fakanofo ai 'ae Tu'ikanokupolu), 'o ne fakanofo pe 'e ia ia ai koe Tu'ikanokupolu. 


Na'e hoko eni 'oku lolotonga 'i 'Eua 'a Tuku'aho (foha 'o Mumui, koe taha 'oe ngaahi tehina fa'e kehe 'o Tupoulahimu'a, tamai 'a Tupoumoheofo).  'I he fanongo 'a Tuku'aho ki he fakanofo Tu'ikanokupolu 'o Tupoumoheofo na'e tukufolau hifo ki Tonga ke fakangata mo fetongi e tu'i ko ia.  Na'e 'iloa 'a Tuku'aho koe tangata fita'a mo anga kovi mo'oni.  Ko ia na'e 'alu ai 'a Tupoumoheofo ki Houma kia Vaea 'o kole tokoni ki ai, ka na'e manavahe 'a Vaea he fokotu'utau kia Tuku'aho.  Na'e hoko atu a Tupoumoheofo ki Vaini kia Ma'afu, ka na'e manavahe mo ia he fokotu'utau kia Tuku'aho.  Na'e hoko hake 'a Tupoumoheofo ki Fangale'ounga 'i Nualei kia Niukapu, pea keli kolo leva 'a Niukapu mo hono kainga koe talitau kia Tuku'aho.  Mahalo ne fakafalala pe ‘a Niukapu ki he fefuakava’aki ne fai ‘e he ‘Ulutolu.


Na’e a'u hake 'a Tuku'aho ki Fangale'ounga 'o tau'i e kolo pea 'ikai lava 'e Fangale'ounga 'o matu'uaki e kau tau 'a Tuku'aho.  Ko ia na'e holataki'i ai 'e Niukapu mo Palefau 'a Tupoumoheofo 'o hufanga ki he Tu'itonga ko Ma'ulupekotofa, pea hoko atu 'a Niukapu mo Palefau ki Foa 'i Ha'apai 'o hufanga ai ki he Tu'ipelehake. 


Na'e fekau 'e Tuku'aho ke tutu 'a Fangale'ounga ke 'osi'osingamalie.  Ka na’ane fakahoko pe fuakava ‘ae ‘Ulutolu ‘aki ‘ene fakahaofi ha toko ua.  Na'a ne ui ki tu’a mei he kolo ‘ae ki'i foha valevale 'o Niukapu ko Ngalufua'atonga.  Na'e lele muimui mai ai moe ki'i foha 'o Palefau pea fekau 'e Tuku'aho ke foki ia ki he loto kolo.  Na’e kole a Ngalufua'atonga ke tuku pe mu'a he ko hono ki'i tehina.  Na’e tali 'e Tuku'aho ‘ae kole ‘a Ngalufua’atonga, kae tutu kotoa e kolo ki lalo.  Pea koe ngata’anga ia ‘o Fangale'ounga ‘i Tongatapu.


Na'e popoaki leva 'a Tuku'aho kia Tupoumoheofo ke mavahe mei Tongatapu pea 'oua na'a toe foki ange.  Na'e tukufolau ai 'a Tupoumoheofo ki Pouono 'i Vava'u, pea nofo ai pe ai 'o a'u ki he'ene mate pea 'oku telio ai pe ai.  Na'e fekau leva 'e Tuku'aho ke fakanofo 'ene tamai, 'a Mumui, ke Tu'ikanokupolu.  Pea koe ngata'anga ia 'oe tu'i 'a Tupoumoheofo, koe fuofua Tu'ikanokupolu fefine 'o Tonga. 


Ko Niukapu mo Palefau na'e foaki ange 'e he Tu'ipelehake hona fonua 'i Ha'apai pea na ui pe ko Fangale'ounga, ki hona kolo 'i Tongatapu.  Koe kamata'anga leva ia 'o Fangale'ounga 'i Ha'apai, neongo koe 'uhinga 'oe fanga le'o unga koe 'ikai ongona ha fanga koe 'uhii koe tu'u lotofonua 'ae Fangale'onga 'i Tongatapu.


Ngaahi Liliu
[130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´.  Hiki mai mei he tohi hohoko Tuputupulefanua.  

JamesCocker14Nov00