Ko e Tala ʻo e ʻOhoana´, Māʻitaki´, Sinifu´, Moheofo´, Fokonofo´, Tākaifala´ mo e Kitetama´ Ko ʻetau ngaahi lea maheni ki he malí ʻi onoʻahó naʻe kau ai ʻa e Maʻuhoa, Nofo, Nonofo, ʻUnoho, pea pehé ki he Taʻané ki he tuʻí. Ko e taimi ne tūʻuta ai e kau Papālangí ki Tongá, ne nau haʻu mo ʻenau tōʻonga mali, ko e mali 'a e tangata 'e taha mo e fefine 'e taha. ʻA ia ko e tōʻonga mali ia ne nau 'osi tali 'e kinautolu ʻi he ʻŪesité, mo nau fokotu'u ko e tōʻonga mali fakasivilaise, faka-Kalisitiane mo fakalao totonú ia. Pea ko ʻenau tō'onga mali ko iá mo 'enau lea ki aí, 'a e "marry", ne tau hoko 'o ohi fakafonua, fakalotu mo fakalaó. Ka ne 'osi ʻi ai pe hisitōlia ia ʻo e tōʻonga malí mo e nofo malí ʻi Tonga pea pehe ki he 'ū fonuá kotoa. Tau vakai ange pe ki he Tohi Tapú, tukukehe mo ha ngaahi hisitōlia kehekehe 'i mamani, na'e kehekehe pe kuonga mo e feitu'u mo 'enau tō'onga mali. Pea ʻi Tonga ko e ngaahi kehekehe ko iá naʻe makatuʻunga ia ʻi he anga ʻo e fokotuʻutuʻu ʻo e sosaietí, mo hono tauhi 'o e maaú mo e melinó 'i he fonuá fakakātoa 'aki 'enau tauhi fakaholoholo hake mei lalo ki ʻolunga ki he tumuʻaki ʻo e sōsaieti Tongá, ʻa ia ko e Tuʻí ia. ʻA ia ko e fakavaʻe ʻo e sōsaieti Tongá, ʻa e Tuʻá, naʻe ʻikai kātoangaʻi ʻenau mali ʻa kinautolu. ʻOku tau fakakaukau atu pe na naʻe fai ha ʻaaʻaa pe ko ha alēlea 'a e kāingá, ʻai ha kava, pehē ki ha feimeʻakai, pea kamata mei ai 'enau nofo malí. Tau manatu ko e kuonga ko iá ne ʻikai ʻi ai ha taha ne ʻi ai hano fatongia ko e faimali, pe ko ha faʻahinga potungāue fakafonua mo ha tohi lesisita ke fakapapau ki ai 'a e mali kotoa, ʻa ia tau pehē pē ne lahi pē ha fa'ahinga ia ne nau femanako'aki pē, pea nau nofo ai pē ko e mātuʻa mali, 'ikai toe fai hanau ouau 'o kinautolu. Pea mei he ngaahi fakamatala kehekehe ʻoku tau faʻa fanongoa mei ono ʻaho, naʻe ui pe ʻe he husepāniti ʻo e ʻaho ko iá hono uaifí ko hono hoa, pe finemotuʻa, pe ʻunoho. Pea ui pe ʻe he uaifi ʻo e ʻaho ko iá hono husepānití ko hono hoa pe motuʻa. ʻI he fungavaka hoko hake ko houʻeiki ia. Ne kātoangaʻi e ma'uhoa ia 'a hou'eikí. Na'e 'ikai ngata pe 'i he'enau nima malohí, ka ko e fe'unu'aki 'i honau ngaahi kupu fekau'akí ko e vā fakafonua ia pea mahuʻinga ki hono pukepuke ʻo e anga ʻo ʻenau nofó. Ko e aʻu hake ki he Tuʻitongá mo hono falé, ko e tumutumu ia ʻo e fonuá, ko e kātoanga lahi ia pea mahuʻinga ke fakahoko hono ngaahi founga mo e ouau pau he naʻe tapu e sino ʻo e tuʻí pea ʻikai alu atu mo haʻu noaʻia ha taha mei ai. Kaekehe, ʻi he anga ʻenau nofó, naʻe ʻikai ha taha ʻe pehē ʻe hoatatau mo e tuʻí mo hono falé. Ka ko e ʻuhií ko e mahuʻinga ʻo e Tuʻitongá mo e mahuʻinga ke ʻi ai hano hako ke hokohoko atu ai ʻa ʻene pulé, naʻe fili atu e kakai fefine tuʻukimuʻa ʻo e fonuá ke nau faifatongia ki he Tuʻitongá, ko e polopolo ʻa houʻeikí mo e fonuá ki he Tuʻitongá. Pea ʻi he tukuʻau mai ʻa e ngaahi kuongá, ne hoko ʻo fakakalakalasi e kau fefine ko iá mo e tōʻonga ne nau felāveʻi ai mo e tuʻí, ʻo ui ʻaki ai kinautolu ʻa e ngaahi hingoa ko eni kuo kei tolonga maí, 'o kau ki ai 'a e ʻOhoana, Māʻitaki, Sinifu, Moheofo, Fokonofo, Tākaifala mo e Kitetama. 'A ia foki ko e anga 'etau ma'u ko e ngaahi hingoa eni ne ʻai ki he ngaahi taʻane fefine ʻo e tuʻí. Ka ʻoku ʻikai loko maʻu ha fakamatala ki hono ui ʻe he kakai fefine ko ení ʻa e tuʻí ʻi heʻenau nofo ki aí, tukukehe pē ʻa e lea fakatuʻi mahení, ko e tamá, pe ko honau 'eiki, pe ko ʻene ʻafió. Na'e mahino pe ha taʻahine 'eiki ia 'i hano ʻave ki he Tu'itongá, naʻe ʻave pe ia mo hono kāinga tauhi pea hoko atu pe 'enau fakahikihiki 'a kinautolu 'i hono tauhi 'enau ta'ahine mo 'ene fanau. Matamata ko e tamaiki fefine ko iá ne ui ko e 'Ohoana 'o e tu'í. Ko e lea motuʻa ʻa e ʻohoaná pea 'oku 'ikai ma'u ha fakamatala pau ki hono 'uhingá, tukukehe kapau e lava ʻo maʻu hano fakaofiofi mei hano ngāue ʻaki i he ngaahi ʻOtu Motu ʻo Polinisiá he ko e lea Polinisia motuʻa. Matamata ko e tupuʻanga ʻo ʻetau lea ko e "hoa" ʻi he nofo malí ʻoku 'i ai haʻane fekauʻaki mo e lea ko eni ko e ʻohoana. Ka naʻe ʻikai fakangatangata pe ki ai ʻa e kakai fefine naʻe ʻave ki he tuʻí. Naʻe fakaʻamu e ngaahi Haʻa ʻo e fonuá ke nau fetuʻutaki mo e fale ʻo e tuʻí mo ʻi ai hanau hako ʻeiki, ko ia naʻa nau ʻave atu ʻenau fānau fefiné ki he tuʻí ko e fakatokolahi hono ngaahi fakafe'ao. Na'e toe hou pe foki mo e mamana ʻo e tuʻí ki he hoihoifua ʻo e fonuá. ʻA ia ko e ngaahi mali ʻeiki ʻo e tuʻí tau pehē pe naʻe fakahoko honau ouau pau 'o kinautolu, ka ne toe 'i ai pe mo e faʻahinga ia naʻe fai ʻaki pe ʻa e hooifua ki ai ʻa e Tuʻí pe ko e tuʻutuʻuni ʻa e houʻeikí. Ko e tokolahi 'o e faʻahinga ko ia na'e ui pe ko e kau Sinifu pea ui pe ʻa e tōʻonga fakatokolahi mali ko iá ko e Nofo Sinifu. Pea ʻoku pehē na'e nofo kotoa pe ʻa e kau sinifú ʻi honau fu'u fale na'e ui ko e Fale Sinifu. Pea 'oku tau fakakaukau atu ne 'i ai leva e taha he kau sinifú na'e hoko ia ko e Mā'itaki. Matamata ko e taha ia ʻi he kau sinifú naʻe hoko ʻo tuʻukimuʻa ki he tuʻí, mahalo ko haʻá ne talavou, pe pōtoʻi faiva, pe faʻahinga anga makehe ne mokoi ki ai e finangalo ʻo e tuʻí. 'Oku 'ikai toe maʻu ha ngaahi fakamatala pau ki ai. Ka ʻoku mahino ko e taha kotoa pe naʻe hoko ʻo manakoa ki he tuʻí, pe fanau ki he tuʻí, naʻe hoko ia ko ha tokotaha mahuʻinga makehe 'i he anga ʻo ʻenau nofó. 'I he a'u mai ko ia ki he kuonga 'o e Tu'iha'atakalauá, kuo ua leva e ongo Haʻa Tuʻí. Naʻe fonofono ai 'a hou'eiki ʻoku lelei ke fili e fehuhu 'o e Tu'itonga hokó mei he 'ofefine 'o e Tu'iha'atakalauá, ke fekau'aki mo feongoongoi ma'u pe 'a e ongo Ha'a Tu'í. Ne kamata ai e ta'ane ʻo e Tuʻitongá ne ui ko e Moheofo. Ko e 'uhinga pe 'o e moheofó ko e mohe teu ofo pe ki ha fekau 'a e tu'í. Pea ʻi he hoko mai e kuonga 'o e Tuʻikanokupolu ko Mataeleha'ameá na'e hiki ai e fili moheofo mei he 'ofefine 'o e Tu'iha'atakalaua ki he 'ofefine 'o e Tu'ikanokupolú. Kae kei hoko atu pe foki mo e tauhi ʻohoaná kae'uma'ā e nofo sinifú. Ko e Fokonofó ko e taimi ia na'e 'omai ai 'e ha mali 'o e tu'í hano kāinga ke mali mo fanau mo ia ki he Tu'í. Ko e founga eni ke fakatokolahi mo fakakaukaua 'aki e kāinga 'o e tama ʻa e mali ʻo e tuʻí, 'aki e fānau ʻa 'ene fokonofó. Pea kapau ne hala fānau e mali ʻo e tuʻí, ko e founga eni ke maʻu ai haʻá ne fānau, naʻá ne fānau ʻaki e fānau ʻa ʻene fokonofó. Pea ko e fototehina pe fānau mo e fanga mokopuna 'o e fa'etangata ʻa e mali ʻo e tuʻí naʻá ne fa'a fili fokonofo mei aí he ko kinautolu na'á ne fa'iteliha ki aí. Ko e Tākaifalá na'e ngaue'aki ia ʻi he toulekeleka 'a e tu'í pea fili mai leva e taha ke ha'u o tākaifala, 'a ia ko hono folofola mo hono takai e 'afio'anga 'o e tu'i pea mo hono tauhi mo hono tokanga'i e sino 'o e tu'í. ʻOku pehé na'e meimei ko e kāinga pe 'o e tu'í na'e tākaifala he na'e 'ikai fie tauhi vaivai ha taha kehe ia. Ka ʻi he taimi lahi ko e faingamalie lelei eni ki ha fefine tu'a ke 'i ai ha'ane tama 'eiki. Ko e Kitetamá ko e fa'ahinga mali fakakāinga ia na'e 'ave ai e 'ofefine 'o e tuonga'ané ke mali ki he tama tangata 'a e tuofefiné. Ko e 'uhinga hono ngāue 'akí ke pukepuke mo langalanga'i 'aki e hako'i 'eiki 'o e fānau 'a e tuofefiné (tautautefito kapau na'e mali 'a e tuofefine ki he tu'í). Pea ko e 'uhinga ia 'o e kitetamá ko e kite pe siolōloa ki he kaha'u 'o e hako 'o e kāingá. Ko e konga kehe kae feleveʻi pe mo e fekumí ni ʻa ʻetau fakakaukau atu ki he Tuʻitongafefiné mo e Tamahá mo ha ngaahi ouau fekauʻaki mo ʻena taʻané. Ngaahi Liliu [130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´.