Ko e Tala 'o Ngingini Ofolanga´ Ko e talanoa eni ki he faimeʻalava fakahisitōlia 'a e māʻuli ko Atipau´, toʻa ko Filihia´, mo e kaivai ko Afeafe, ko e kau Helo 'o Mo'unga'one, ka ko e Tala ai pe ia 'o e tama ko Ngininginiofolanga´. Ko Nginingini Ofolanga´ ko e tama ia ko Taufaʻahau Tupou I, naʻa´ ne fekumi ki he tauʻataina´ pea ne foaki ʻofa maʻa e kakai ʻo e ʻotu Tonga´. Ko e fokotu'utu'u e talanoa´ ni mei he fakamatala 'a Tevita Disney Tapa ʻo Nukuʻalofa, Folaha pea mo Moʻungaʻone. 'Oku 'oatu e fakamālō kia Tevita Disney Tapa 'i he'ene loto lelei ke ngāue 'aki heni 'ene fakamatala´. Ko e tala pe foki eni 'e taha, hu'u ia ki he 'Otu Ha'apai´. Ka 'oku toe 'i ai mo e tala 'e taha, hu'u ia ki Kahoua. Kae sai ke tau toki hoko atu ki ai ha 'aho e taha. Neu lele atu ki he faikava putu 'a e kāinga Mo'unga'one pea u fakalea atu ki he mātu'a´ ... 'oku te fanongo pē he tala 'o e kau to'a mo e kakai 'iloa 'o Ha'apai´, ko Saulala mo Haveapava 'o Uiha´, ko Moatunu mo Telekihi 'o Ha'afeva´, ko Si'ūlua 'o Lofanga´, mo Liemalohi 'o Koulo´, ko Kaifoto 'o Felemea´, mo 'Akuila 'o Nomuka´ ... ka na’e 'i ai nai ha taha 'a Mo'unga'one? Na'e 'ai e lōngoa 'a e ha'ofangá kae tafoki mai e tu'unga mātu'a´ ... sio lelei mai ... ka ne 'ikai 'a Mo'unga'one, 'e 'ikai ha Nginingini Ofolanga. Ko e kai ia 'a Mo'unga'one´ mo hono kau helo´, helo tangata pea toe taha atu ia he 'Otu Ha'apaí, hono helo fefine, 'a Atipau mo Afeafe mo Filihia. Ko 'enau talanoa´ leva eni ... Ko e Ma'afu ko Maluotaufa´ ko hono 'ofefine ko Houmafaleono, ko e fa'ē ia 'a Tupou 1. Ka ko e tamai 'a Tupou 1 'a Tupouto'a, ko e tama ia 'a 'Ulukilupetea ko e mokopuna ‘o Malupō. Ko ia ne tupu mo nofo lata pe ‘a Tupouto’a ʻi he famili 'o 'ene fa’ee´ 'i Ha'apai. Ko e taimi eni ne feitama ai ‘a Houmafaleono kia Tupoto'a´ pea ne nofo pe ʻa Houmafaleono he famili 'o 'ene tamai´ ‘i Kahoua, ʻi Tongatapu, ‘i he Ha'a Havea´, ko e fototehina ia 'o Ma'afu´. Pea ne tu'itu'ia kovi 'a Houmafaleono pea ko e taha 'ene ngaahi faka'amu´ ke ne inu mai ha toto’i tangata. Na'e fakalanga hoha'a e tu'itu'ia ʻa e ta'ahine´ ki Ha'a Havea, pea talotalo e kau taula´ ko e tama ʻi manava 'a Houmafaleono ko e tupu'i tēvolo. Ko ia ne nau lototaha ai ko e fāele’i mai pe valevale´ pea tamate’i he vave taha´. Ne fai pe 'o a'u e ongoongo ʻo e teuaki fakapō´ ni ki Ha'apai kia Malupō ('a e teuteu tamate’i hono mokopuna´), pea pehē kia Tupouto'a ('a e teuteu tamate’i hono foha´). Ko e hiva mahina eni ‘o Houmafaleono´. Na'e ʻave fakatoʻotoʻo e fekau 'a Malupō kia Kavamoʻunga‘one ke na fetaulaki ki he 'one'one ‘o e Taulanga Tatū, pea ne fononga atu ki ai ʻo fakatangi kia Kavamoʻungaʻone ... ka ʻikai fai ha feinga he vave tahá ki Kahoua, ʻe mole moʻui siʻota mokopuna´. Ne ʻiloa ai pe fanga ko ia´ ʻo aʻu ki he ʻaho´ ni ko e Fanga ko Fetāngihi he ʻOneʻone´. ... Seuke! ... ka naʻe taha pe foki ʻa e neesí ia mo e kaivaí ʻi Ha'apai he taimi ko iá ... hehee ... ko e tahakaeafé ia ... he ko e ʻuhinga ia e fakatangi ʻa Malupō kia Kavamoʻungaʻoné. Tuai e kemo e fakaheka ki vaka 'a e mā'uli ko Atipau´, 'a e kaivai ko Afeafe´, mo e takitau ko Filihia´, ki he kalia ʻiloa ʻo Moʻungaʻoné, ʻa e Kali-o-Bau´, pea nau tukufolau ai ki Kahoua. Ne ʻalungamālie fononga´, tau ki Tongatapu. Ne hangē ha faʻahikehe´ 'a e asiasi 'a Filihia he uhouhonga 'o Ha'a Havea´. Ne 'ikai hano taimi kuo fakaheka 'a Houmafaleono ki vaka pea nau liu ai he 'uli foe pasika 'a Afeafe´. Ka kuo tēvolo'ia 'enau mavahe´ he ne tō takutaku tāufa pea nau hikifua ai ‘o taumu'a ki he ki'i motu pē ofi atu he halanga fononga´. Lolotonga ia´ kuo si'i loloa 'a Houmafaleono mo tokoto fakatafa pē he matangia kovi honau vaka´. Ko ia 'i he'enau a'u atu ki he motu´ ne nau ui pē ko Fakatafa. Ko e malu hifo pē matangi´ kuo failā Afeafe kae hoko atu e fononga´. Ka ko e houhou ai pē 'a e tahi´ mo e tokakovi ʻa e taʻahine´. Pea nau aʻu atu ki he motu hoko´ ʻoku fonu ai e ʻakau ko e ngahu. Pea kuo kō lua ʻa Houmafaleono he nanamu ʻo e ngahú. Pea nau ui ai pe motu´ ko Luangahu. Ne nau fai atu ia 'o nau aʻu ki he motu 'e taha pea nau hifo ai ki 'uta ke kiʻi mālōlō e ta'ahine mei tahi. Ko e 'aho ‘e ua nai ʻenau mālōlō he motu´ ni. Pea ko e lolotonga 'enau mohe´ kuo ofongi atu ʻe Atipau kuo langalanga mai e ta'ahine´. Ko ia ne nau ui ai e motu´ ni ko Ofolanga ko e kamata langā ia 'a Houmafaleono´. Ne toe failā leva 'a Afeafe ʻo nau fe'ungatonu atu mo e motu ia ʻe taha. Pea ko e aʻu atu ko iá, kuo lua e ta'ahine´. Ko ia ne nau ui ai e motu ko ia´ ko Luahoko. Faifai pē kuo nau tūʻuta atu ki he fanga 'o Tongoleleka´ ko 'enau tau po'uli atu ia. Pea ko 'enau hifo atu´ pe kuo fā'ele ‘a Houmafaleono he mā'uli ko Atipau´ ko e kiʻi tamasi'i tangata. Ne vaivaia fau e ta'ahine´ pea ui atu 'e Atipau ke 'omi ha fo'i niu ke namoa 'aki e tamasi'i´. Ko e tali mai´ 'oku hala, ko e fo'i nginingini pe ʻoku lī he loto liu ʻo e Kali o Bau´ ko e toe mei Ofolanga. Ui atu ʻa Atipau, fei mo 'omi ia. Ko ia ne ui ai pē feituʻu ko ia´ ko Niu Ui pea ui ai pē 'e Atipau e tamasi'i´ ko Nginingini Ofolanga, ko e foʻi niu ngini ne toe mei Ofolanga he loto liu 'o e Kali o Bau´. Pea ko ʻenau tui´ ia 'i ono'aho, ka 'i ai ha fā'ele po'uli na'e pau ke fakahingoa kimu'a pea ma’a e 'aho´, na'a to'oa 'e ha fa'ahikehe. Ne tanu ai pē fonua 'o Nginigini Ofolanga´ he fu'u 'Ovava he feituʻu´ ni. Ko hono fonua´ ena ʻa Niu'ui ʻoku tu'u ai e Falemahaki 'o Ha'apai he 'aho´ ni´. Ne toki fakaa'u atu leva e fononga´ mei ai kia Malupo mo Tupouto'a, kuo mā'ui'ui lelei 'a Houmafaleono mo 'ene kiʻi tama ko Nginingini Ofolanga´. Ne faka'osi mai leva e tu'unga mātu'a Moʻungaʻone´ ni ... Ko e 'aho pe 'oku tau fakakaukau ai ki Mo'unga'one´ ... Seuke! ... pea tau manatu leva kia Kavamo'unga'one mo hono kāinga´ ... 'a Filihia mo 'ene to’a takitau poto´ ... 'a Afeafe mo 'ene 'ulivaka poto´ ... 'a Atipau mo 'ene faka'uto'uta mā'uli poto´ ... pea mo e kalia 'ulingaholo ko e Kali-o-Bau´ ... pea nonga mo tatoka ai pē hotau loto fielahi´ … ko e kai ia 'a Mo'unga'one´ ... Mo'unga'one ē ... pea ko e Fuka´ ena vilingia he Taoa! ... he ko e tala ‘o Vava'u´ oku pehē ... ko 'ene lava pē ‘a 'Ulukālala´ ko e lava ia ‘a Vava'u´ .... ... ka ko e tala 'o Ha'apai´ ... ko e kakato pē 'a e 'Otu Ha'apai´ ko e lava ia 'a Ha'apai´ ... ... na'a ngalo e 'Otu Ha'apai´ ... 'a e Tolu’i Tupe ‘o e 'Otu Ha'apai´ ... Taufatofua (Kotu) ... Fanualofanga (Lofanga) ... pea mo Kavamo'unga'one (Mo'unga'one) ... .... Tangane Moʻungaʻone! ... Ngaahi Liliu [130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´. [010916] Liliu e hingoa ʻo Hoamofaleonó ki he Houmafaleono. Neongo ʻoku hā he ngaahi tohi hohoko kehekehe ko Hoamofaleono, kuo liliu ke muimui ki he Tohi ʻa Losaline Fatafehí, peesi 32, ko e taha ia e ngaahi tohi ne fuofua hiki mei he Tohi Hohoko ʻa e Tamahā ko ʻAmelia Fakahikuoʻuihá.