Ko e Tala ʻo Mataʻukipa´
Ko e hiki e talanoá ni mei he peesi 38 ʻo e Tohi Hohoko ʻa Losaline Fatafehí,
ʻa ia naʻe hiki mei he Tohi Hohoko ʻa e Tamahā ko ʻAmelia Fakahikuoʻuihá.
ʻOku toe hā e talanoá ni ʻi he peesi 27 ʻo e Tohi Hohoko ʻa Veikuné.
Ko e talanoa ʻoku mālie fakahisitōia ka ʻoku toe mālie mo e mōlale ʻoku ne tauhi maí.
ʻE lahi pe hano fakaʻuhinga kehekehe, ka ko e taha e ngaahi ʻuhingá,
ko e ngaahi meʻa ka hoko maí, ko e ʻikuʻanga pe ʻo e ngaahi meʻa ʻoku tau fouá.
| Ko e Tuʻitonga ko ʻUluakimata Teleʻá na'e toko tolu hono ta'ane, ko Talafaiva, mo Nanasilapaha, mo Mataʻukipa.
Pea naʻe pehē ko e fefine fakaʻofoʻofa ʻa Talafaiva, naʻá na nofo mo Teleʻa ʻi ʻEuakafa, naʻe ʻikai ha taha ʻe tatau mo ia ʻi he 'otu Tongá.
Pea naʻe toko 50 e fokonofo 'o Talafaiva kia Teleʻá. Pea toko 50 ʻa e fokonofo ʻa Nanasilapahá. Ka ko e fokonofo ʻa Mataʻukipaá naʻe toko 100.
Pea pehe ni ʻa e talanoa ki he anga ʻenau nofó.
Naʻe ʻange pe ʻe he Tuʻitongá ʻa e ʻulu e puaká, mo e tuʻa e puaká kia Talafaiva mo Nanasilapaha, kae ʻange pe tuʻungaikú kia Mataʻukipa.
Pea kapau ko ha ika ʻe ʻange pe ʻulú mo e kongalotó kia Talafaiva mo Nanasilapaha, kae ʻave pe hikú maʻa Mataʻukipa.
Pea naʻe fai pehē maʻu pe ʻa e taumafa he ʻaho kotoa.
Pea pehē ʻe Mataʻukipa ʻi hono lotó, ko e hā ʻoku pehē ai ʻa e tufa ʻa e ʻeikí ni?
Pea ne tuʻu leva ʻo fafa ʻene ongo tamaikí, ʻo nau ʻalu ki he ʻapi ʻene tamaí, ki Matāliku.
Ko e hingoa ʻene tamaí ko Kauʻulufonuahuo.
Pea ʻi he vakai mai ʻene tamaí ki hono ʻofefiné ʻoku fafa ange ongo tamaikí, pea ui mai ʻene tamaí ... mou omi ʻalā siana, kohai mo kimoutolu?
Pea tali atu ʻa Mataʻukipa ... ko kimautolu pe.
Pea pehē atu 'a Kau'ulufonuahuo ... hono ʻikai ha taha te mou omi, ngaʻata naʻa ʻoku ʻi ai ha meʻa!
Pea tali atu ʻa Mataʻukipa ... ʻoku ʻikai ha meʻa ko ʻemau omi pe ʻo vakai koe.
Pea pehē mai leva ʻene tamaí ... mou nofo hena kae ʻoleva ke taʻo ha ʻufi ke mou kai, pea toki ʻave kimoutolu ki Muʻa.
Pea nau faikava tuʻo ua kae ʻalu e ʻapī ʻo feiʻumu.
Pea faifai pe kuo lea atu ʻa Mataʻukipa ki heʻene tamaí ... ʻalā ko e hā ʻoku pehē ai e finangalo ʻo e Tuʻitongá?
Ka tufa ʻemau meʻakaí mo e ongo fefine ko ē, ʻoku ʻomi pē tuʻungaiku ʻo e puaká maʻaku, mo e hiku ʻo e iká,
kae kai pē ʻe he ongo fefiné ia ʻa e tuʻá mo e ʻulú.
Ne fanongo pe 'a Kau'ulufonuahuo pea 'ai 'ene mahu'u. Na'a ne pehē ange leva ... ko e meʻa ia ʻoku ke mamahi aí?
Pea pehē ange ʻe Mata'ukipa ... 'io, 'oku ou mamahi lahi ai.
Pea pehē ange ʻe heʻene tamaí ... sio mai, ʻoua te ke mamahi aí, ʻoku ke ʻilo, ʻoku ʻatu maʻu pē hiku ʻo e iká mo e hiku ʻo e puaká,
he ko hoʻo fānaú ʻe hiku ki ai e fonuá ni ha ʻaho.
Ne toki fiemālie ki ai e loto ʻo Mataʻukipá, 'i he'ene fanongo ki he lea 'ene tamaí.
Pea 'osi 'enau a'ahí pea nau foki leva ki Muʻa.
Pea nau nofo ai pe. Pea fai angé kuo hala ʻa Teleʻa.
Pea hoko pe 'a e lea 'a Ka'ulufonuahuó.
Na'e Tuʻitonga ʻa Fatafehi ko e tama ʻa Mataʻukipá, pea Tu'itongafefine hono tuofefine ko Sinaitakala.
|
|
Ngaahi Nouti:
* Ko e fakakaukau ke hiki pe ʻa e talanoá ni fakatatau ki heʻene ʻasi ʻi he Tohi Hohoko ʻa Veikuné
ko e malieʻia ʻi he vakai ki he kehe ʻo e anga ʻo e fakaleá mei he fakalea kuo tau maheni ai ʻi he ʻahó ní.
Ko e fakamoʻoni ia ki he anga ʻo e liliu māmālie mai ʻa e anga ʻetau leá.
* Ko e ngaahi tōʻonga lea makehe eni ʻe niʻihi ʻoku ngāue ʻaki ʻi he talanoá ni, ʻa ia koe hiki eni kimuʻa ʻi he 1900.
Ko e ngāue ʻaki ʻo e lea motuʻa ko e "ʻunoho".
Ko e sētesi ko ení: "... fetapa mai leva ʻene tamaí mou omi ʻalā siana."
ʻOku ʻikai ha maʻu pe ko e "siana" ko e lea pe ia naʻe ngaueʻakí pe ko e fehalaaki ʻi hono hikí.
Ko e sētesi ko ení: "Hono ʻikai ha taha te mou omi ngaʻata naʻa ʻoku ʻi ai ha meʻa ..."
ʻOku foʻou e vakai ki he lea ko e "ngaʻata".
* Ko e fānau pē 'e toko fā ʻa ʻUluakimata Teleʻa ʻoku faʻa hiki mahení,
ko ʻEikifietu'a, Sīnaitakala, Fatafehi mo 'Uliafu.
Kae kapau te tau fakatokanga'i ʻa e tokolahi ʻo e kau fokonofó ne a'u ia ki he toko 200 tupú.
ʻOku pau ne nau toe fānau pē mo kinautolu.
ʻA ia ʻoku pau ne tokolahi e fānau ia 'a ʻUluakimata Teleʻá kae ʻikai kei fakalau.
Pea tau fakakaukau atu ko e Tuʻí mo e ʻeiki kotoa pe naʻe nofo sinifu ʻi he hokohoko mai ʻa e ngaahi kuongá,
ko e tupuʻanga pē ia ʻo e kakai ʻo e fonuá.
ʻI he toʻutangata kotoa pē ne ʻi ai ha faleʻalo, tukukehe ʻa e faʻahinga ne hoko Tuʻí,
ko e toenga ʻo e faleʻaló ko ʻenau fānaú mo honau hakó kuo fakakai ʻaki e fonuá.
Ko e 1840 ʻoku fakafuofua naʻe toko 18,500 pē ʻa e kakai e fonuá.
Pea ko e taimi o ʻUluakimata Teleʻá ko e 1600 tupu nai ia.
ʻA ia naʻe toe toko siʻi ange ʻa e kakai e fonuá ʻi he taʻu e 200 ki muʻá.
[130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´. Hiki mai mei he tohi hohoko Tuputupulefanuá.
[010621] Hiki hangatonu ʻa e fakamatala ʻi he Tohi ʻa Veikuné, peesi 27.
ʻOku huʻu tatau pe mo e fakamatala ʻi he Tohi ʻa Losaline Fatafehí, peesi 38.
Ko e fakamatala ne hiki ki muʻá ko e fakamatala makatuʻunga ʻi he fakamatala ʻa e ongo Tohí.
|
|