Ko e Tala 'o e Kava´
Ko e talanoa eni kia Fevanga mo Fefafa ko e ongo mātu'a mei 'Eueiki, mo 'ena tama ne tokotaha pē ko Kava'onau, ko e ta'ahine ia ko Kava´. Ko e 'ēseni 'o e talanoa´ ni ko e tauhitu'i lī'oa 'a Fevanga mo Fefafa 'o na feilaulau'i ai 'a Kava, ko e fono taumafa ma'a e Tu'itonga´. Ne tupu leva mei he feilaulau´ ni 'a e ʻakau ko e Kava´, ko e tauhingoa ki he taʻahine ko Kava´, pea mo e Taumafa Kava 'a e Tu'itonga´, pea kuo hoko 'a e Tala´ ni ko e fatu'anga 'o e nofo fakafonua 'a e Tonga´.
Ko e kuonga eni 'o e taha e ngaahi Tu'itonga 'i ono'aho´, pea ne kei 'eikisi'i (lea fakatu'i ki he kei si'i) 'i he taimi ko ia´, ne langa'ia ha'ane fie 'a'alo, pea ne hā'ele atu ai mo hono kaungā tangata´ ko e maa'imoa (lea fakatu'i ki he ngāue pe va'inga) 'a'alo´. Ne fai atu e maa'imoa 'o fe'ungatonu mo e motu ko 'Eueiki´ pea kuo fai e ongosia mo e hālofia (lea fakatu'i ki he fiekaia) pea nau pehē ke nau hake ai 'i 'Eueiki 'o malōlō.
'I he taimi ko eni´ ne nofo 'i he motu ko 'Eueiki´ ha ongo matu'a ko Fevanga mo Fefafa 'i hona 'api´ ko Faa'imata. Ne 'i ai mo 'ena ta'ahine ne tokotaha pe ko e ta'ahine ko Kava. Pea pango e tokotaha pe 'a Kava´ he na'e kilia.
Lolotonga eni´ ne tō e honge lahi he 'otu Tonga´ pea ko e mo'ui 'a e ongo matu'a´ ni mo 'ena tama´ ne ma'u pe mei he 'uto´ mo e fangota mei tahi´. Ne 'i ai pe mo e fu'u kape 'e taha ne tu'u he matāfanga´. Kuo taimi ia ke faka'aonga'i ke nau ma'u me'atokoni mei ai, ka ne kei fakatolotolonga pe 'e he ongo matu'a´ koe siofaki ha 'aho 'e mālōlō ai 'a Kava, he na'a´ na vakai pe kuo faka'au ke ofi e 'aho ko ia´.
Ka 'i he 'aho ko eni´ ne hake mai ai 'a e maa'imoa 'a'alo´ pea ha'ele atu e Tu'itonga 'o 'afio 'o sītakafalu (lea fakatu'i ki he sītu'a) 'i he tefito'i kape´ 'o pale (lea fakatu'i ki he fakamalumalu) ai he lau'i kape mei he la'a´. Ne lele leva hono kaungā tangata ki 'uta koe kumi ha me'a ke fai 'aki ha taumafa (lea fakatu'i ki he kai moe inu) 'a e tama´. Ne nau lele atu ko ia´ 'o fetaulaki mo e ongo mātu'a´, 'a Fevanga mo Fefafa, 'o na 'ilo ai kuo 'i fanga 'a e Tu'itonga´ pea 'oku ne hālofia. Ne felēleaki e ongo mātu'a hono kumi pe ko e hā ha me'a ke ma'u ma'ae Tu'itonga´ pea na fakaukau hake ki he fu'u kape 'i fanga´, ta ko e 'aho totonu eni ke ta'o ai´. Ne lepa leva 'a e kau tangata 'a e Tu'itonga 'i Faa'imata pea faka'afu 'e Fevanga 'a e 'umu, kae lele 'a Fefafa ki fanga ke tā mai e fu'u kape´.
Kae 'uoke! ('oiaue), ko e a'u atu 'a Fevanga ki matāfanga´ ko e Tu'itonga´ ena ia 'oku 'afio 'o pale mai he lalo kape´. Ne tafoki mai 'a Fevanga 'o toe fakato'oto'o atu ki Faa'imata kia Fefafa. Ne vakai atu e kau tangata 'a e Tu'itonga´ 'oku´ na muhumuhu (alealea le'osi'i) pea na hū atu leva ki hona fale´ 'o fanongo atu e kau tangata 'a e Tu'itonga´ ki he patō, hangē ha me'a 'oku hapo'i mei fale´. Taimi si'i pe kuo na fua mai 'e me'a ki tu'a, kae tā koē ko e sino ia si'ena tamā, ko Kava ia. Ne ki'i mo'utāfu'ua ('ohovale) e kau tangata 'a e Tu'itonga´ 'i he'enau vakai atu ki hono teuteu 'e Fevanga mo Fefafa 'ena tama´ 'o ta'o he 'umu´. Na'a´ na laulau'aitu (tangi laulau) pē ko e me'apango e me'avalea (masiva) mo'oni 'a e motu´ 'o hala 'atā ha toe me'a lelei ke tali 'aki e hā'ele ange 'a e Tu'itonga´. Ne pehē 'e he kau tangata 'a e Tu'itonga´ ke nau foki ki fanga 'o fakahā ki he Tu'i´ e me'a ne hoko´.
Ne ongo ki he finangalo (lea fakatu'i ki he loto) 'o e Tu'itonga´ 'a e me'a ne hoko´ pea ne finangalo ke nau liuaki (lea fakatu'i ki he foki) kinautolu ki Tongatapu. Ko ia ne liuaki ai e hā'ele´ mei 'Eueiki pea fonofono (alea) e Tu'itonga´ mo 'ene kau tangata´ ke 'oua na'a nau toe talanoa ki he me'a ne hoko 'i 'Eueiki´.
Ne fai atu ko ia´ kuo 'ilo 'e Fevanga mo Fefafa kuo liuaki e ha'ele ia ki Tongatapu pea na pehē ai pe ke 'oua toe fuke 'ena 'umu´. Ko ia ne hoko ai pe ngoto'umu 'o Kava´ ko si'ono fa'itoka pea tauhi ai pe 'e Fevanga mo Fefafa 'a e fa'itoka 'o Kava´ 'o ma'ala'ala mo faka'ofo'ofa. Ne 'osi atu ha ngaahi 'aho mei ai kuo na vakai atu kuo 'asi ha ongo ki'i fu'u 'akau 'e ua 'oku tupu he fa'itoka´, ko e taha he 'ulu 'o e fa'itoka´ mo e taha he va'e´. Na'a´ na fakatokanga'i ko e ongo ki'i fu'u 'akau eni ne angakehe mei ha toe 'akau he motu´. Ko ia na'e 'ikai ai ke na ta'aki ka na tauhi e ongo ki'i fu'u 'akau´ 'o a'u ki he'ena fu'u lalahi. Ne na ui leva e fu'u 'akau 'i 'ulu ko Kava koe fakamanatu 'o Kava, kae ui e fu'u 'akau 'i va'e ko To he ko hona tō'anga ia 'ena tamate'i 'ena ta'ahine ma'ae Tu'itonga pea hā'ele ia kae mate ai si'i Kava´.
Ne 'alu pe 'ahō moe fakatokanga'i 'e he ongo matu'a´ 'a e faikehekehe 'a e ongo fu'u 'akau´. Ko e fu'u 'akau 'i 'ulu´ na'e sino va'ava'a mo lau fālalahi, ka ko e fu'u 'akau 'i vae na'e sino palōloa mo lau lōloa mo manifi. Ne fai atu 'ena huo´ ha 'aho e taha mo 'ena fakatokanga'i e ki'i kumā 'oku lele hake 'o kaikai he tefito'i Kava´. Ko e tafoki mai 'a e ki'i kumā ne hangē kuo ninimo pea tasipesipa hake pe 'o tau ki he tefito'i To´ pea kaikai ai. Ko 'ene tafoki mai mei he tefito'i To´ kuo lele hangatonu mo oma. Na'e faka'uhinga'i 'e he ongo matu'a 'oku pau ko e fu'u Kava´ 'oku kona ka ko e fu'u To´ 'oku melie.
Ne hokohoko atu ai pe hono tauhi 'e Fevanga mo Fefafa 'a e fa'itoka 'o Kava´ mo e ongo fu'u 'akau´ 'o a'u ki ha 'aho 'e taha kuo hake atu ki he motu´ ha tangata ko Lo'au. Ne talitali lelei 'e he ongo matu'a´ 'a Lo'au pea nau talanoa hake 'o kau ki he 'aho ne hā'ele ange ai 'a e Tu'itonga´, mo e halaloa 'a e motu´ ha me'a ke tali 'aki´, mo 'ena hanga ai 'o tamate'i si'i Kava´, pea iku ki he ongo fu'u 'akau na'a na tauhi he fa'itoka 'o Kava´. Na'a´ na 'ave leva 'a Lo'au ke mamata ki he fa'itoka 'o Kava´ mo e ongo fu'u 'akau´.
Ne fuoloa si'i pe 'enau nofo pea teuteu leva 'a Lo'au ke hoko atu 'ene folau´. Kae kimu'a pea ne folau´ na'e tala ange 'e Lo'au kia Fevanga mo Fefafa ke na hanga 'o ta'aki e fu'u Kava´ mo e fu'u To´ pea na ō mo ia 'o 'ave ki he Tu'itonga´. Na'a´ ne fakahinohino ange leva kia naua 'a e founga ke teuteu'i 'aki ai 'a e kava´ mo e to´ ke taumafa ai 'a e Tu'itonga´. Na'a´ ne tala ange 'e kona e kava ki he taumafa´ ka 'e sai pe he ko e lava pe 'a e kava´ pea 'oatu leva ha va'a tō pea 'e fakamelie 'aki ia 'a e kona 'o e kava´. Na'a´ ne ako'i ange leva 'a e laulau ko eni ko e fakamanatu 'o e ngaahi fakahinohino na'a´ ne fai´ pea mo e fakatu'uta 'o hona fononga ki he Tu'itonga´.
Kava ko e kilia mei Fa'aimata
Ko e tama 'a Fevanga mo Fefafa
Fahifahi pea mama
Ha tano'a mono anga
Ha pulu mono tata
Ha pelu ke tau'anga
Ha 'eiki ke olovaha
Ha mu'a ke 'apa'apa
Fai'anga 'o e fakataumafa
Ne fe'iloaki leva 'a Lo'au mo Fevanga mo Fefafa pea hoko atu e folau 'a Lo'au´ kae pau e loto 'o Fevanga mo Fefafa´ te na fakahoko e me'a ne tala ange 'e Lo'au´, pea na teuteu ai 'o tukufolau ki Tongatapu. Ne na a'u atu ki Tongatapu ki he kolongā (nofo'anga tauhi) 'o e Tu'itonga´ 'o na 'ilo ai 'oku kei Tu'itonga pe 'a e tama ne hā'ele 'eikisi'i ange ki 'Eueiki´. Ne na kole leva ha faingamālie ke fakatu'uta 'ena fononga´. Ne fakahoko atu pe 'ena fononga´ pea lika (lea fakatu'i ki he misi pe fakakaukau) ki he Tu'itonga´ 'a e tauhi lī'oa ne hoko 'i 'Eueiki´. Na'a´ ne folofola atu ke 'oange e fu'u Kava 'o teuteu'i fakatatau ki he laulau ne 'oange mei a Lo'au. Na'e lōnuku (fakataha) mai leva e kaunga tangata 'a e Tu'itonga 'o vakai ki hono teuteu'i 'o e kava pea ko 'ene lava´ pē pea fekau 'e he Tu'itonga´ e taha 'o 'ene kaunga tangata´ ke ne inu na 'oku kona pea fai ai ha mate. Ne inu 'e he kaungā tangata´ pea vakai ange 'oku 'ikai hoko ha kovi ki ai. Ne toki taumafa leva 'e he Tu'itonga´ 'a e kava hono ua´. Ko e fuofua taumafa kava´ leva ia pea talu mei ai mo e hoko 'a e kava hono ua´ ko e kava 'a e Tu'itonga.
Na'e folofola ange leva 'a e Tu'itonga´ ke 'oange e fu'u To´ ke 'ahi'ahi'i 'e he'ene kau tangata´ pea vakai ange´ ne melie mo ifo, pea hoko leva ia ko e fono (me'akai) 'o e taumafa kava´.
Ne mokoi (Lea fakatu'i ki he fiefia pe loto hounga) e finangalo 'o e Tu'itonga´ ki he tauhi lī'oa 'a Fevanga mo Fefafa´ pea tō ai e motu ko 'Eueiki ma'a Fevanga pea 'ikai ngata ai ne fakanofo e hingoa Fevanga ko e hingoa tukufakaholo ia 'o 'Eueiki´.
Ne ongoongoa leva mei ai ʻa e feilaulau 'a Fevanga mo Fefafa´ ko e fakatātā ki he anga 'o e tauhitu'i 'a e Tonga´, pea tukufakaholo mei ai mo e taumafa kava 'a e Tu'itonga´. ʻIkai ngata ai´ ne fakatokangaʻi ʻe he mātuʻa´, ʻilonga pe ia ne lahi ʻene maʻu kava´ ne kamata ke lahelahea mo ʻunoʻunoa kili´, pea nau laukau 'aki, kae toe hā, he ko e anga pē ia 'o e taʻahine ko Kava´, ko e Kilia 'o Faaʻimata.
(ʻI he tala ʻe taha ne tanu kehe ʻa e sino ʻo Kava´ pea tanu kehe hono ngakau´ pea tupu e fuʻu kava´ ʻi hono sino´ kae tupu e fuʻu tō ʻi hono ngakau´.)
|
|
Ngaahi Liliu
[130709] Mahalo na ko e 'uhinga ia ne nau nofo motu mavahe ai´ ko e kilia 'a Kava´.
[130709] Ne toki liliu pe ki mui 'a e fono 'o e taumafa kava mei he to´ ki he ngaahi 'umu mo e puaka 'a eni 'oku tau maheni ai he ngaahi 'aho´ ni.
[130709] Na'e toki 'oatu ki mui 'a Tu'itufu, ko e foha 'o e Tu'iha'atakalaua mei Fonuamotu ke ne tauhi mai a 'Eueiki.
[130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´.
|
|
