Koe Tala 'oe Kava´


Koe talanoa eni kia Fevanga mo Fefafa koe ongo mātu'a mei 'Eueiki, mo 'ena tama ne tokotaha pē ko Kava'onau, koe ta'ahine ia ko Kava´.  Koe 'eseni 'oe talanoa´ ni koe tauhitu'i lī'oa 'a Fevanga mo Fefafa 'o na feilaulau'i ai 'a Kava, koe fono taumafa ma'ae Tu'itonga´.  Ne tupu leva mei he feilaulau´ ni 'ae ʻae ʻakau koe Kava´, koe tauhingoa ki he taʻahine ko Kava´, pea moe Taumafa Kava 'ae Tu'itonga´, pea kuo hoko 'ae Tala´ ni koe fatu'anga 'oe nofo fakafonua 'ae Tonga´.




Tokua ne 'i ai ha Tu'itonga, 'oku 'ikai ha toe 'ilo ki hono huafa´ (lea fakatu'i ki he hingoa), pea ne kei 'eikisi'i (lea fakatu'i ki he kei si'i) 'i he taimi ko ia´, ne langa'ia ha'ane fie 'a'alo, pea ne hā'ele atu ai mo hono kaungā tangata´ koe maa'imoa (lea fakatu'i ki he ngāue pe va'inga) 'a'alo´. Ne fai atu e maa'imoa 'o fe'ungatonu moe motu ko 'Eueiki´ pea kuo fai e ongosia moe hālofia (lea fakatu'i ki he fiekaia) pea nau pehē ke nau hake ai 'i 'Eueiki 'o malōlō.

'I he taimi ko eni´ ne nofo 'i he motu ko 'Eueiki´ ha ongo matu'a ko Fevanga mo Fefafa 'i hona 'api´ ko Faa'imata. Ne 'i ai mo 'ena ta'ahine ne tokotaha pe koe ta'ahine ko Kava. Pea pango e tokotaha pe 'a Kava´ he na'e kilia. 

Lolotonga eni´ ne tō e honge lahi he 'otu Tonga´ pea koe mo'ui 'ae ongo matu'a´ ni mo 'ena tama´ ne ma'u pe mei he 'uto´ moe fangota mei tahi´. Ne 'i ai pe moe fu'u kape 'e taha ne tu'u he matāfanga´.  Kuo taimi ia ke faka'aonga'i ke nau ma'u me'atokoni mei ai, ka ne kei fakatolotolonga pe 'e he ongo matu'a´ koe siofaki ha 'aho 'e mālōlō ai 'a Kava, he na'a´ na vakai pe kuo faka'au ke ofi e 'aho ko ia´.

Ka 'i he 'aho ko eni´ ne hake mai ai 'ae kau maa'imoa 'a'alo´ pea ha'ele atu e Tu'itonga 'o 'afio sītakafalu (lea fakatu'i ki he tangutu situ'a) 'i he tefito'i kape´ 'o pale (lea fakatu'i ki he fakamalumalu) ai he lau'i kape mei he la'a´.  Ne lele leva hono kaungā tangata ki 'uta koe kumi ha me'a ke fai 'aki ha taumafa (lea fakatu'i ki he kai moe inu) 'ae tama´. Ne nau lele atu ko ia´ 'o fetaulaki moe ongo mātu'a´, 'a Fevanga mo Fefafa, 'o na 'ilo ai kuo 'i fanga 'ae Tu'itonga´ pea 'oku ne hālofia. Ne felēleaki e ongo mātu'a hono kumi pe koe hā ha me'a ke ma'u ma'ae Tu'itonga´ pea na fakaukau hake ki he fu'u kape 'i fanga´, ta koe 'aho totonu eni ke ta'o ai´. Ne lepa leva 'ae kau tangata 'ae Tu'itonga 'i Faa'imata pea faka'afu 'e Fevanga 'ae 'umu, kae lele 'a Fefafa ki fanga ke tā mai e fu'u kape´. 

Kae 'uoke! ('oiaue), koe a'u atu 'a Fevanga ki matāfangā koe Tu'itonga´ ena ia 'oku 'afio mai he lalo kape´. Ne tafoki mai 'a Fevanga 'o fakato'oto'o 'ata'atā atu ki Faa'imata kia Fefafa. Ne vakai atu e kau tangata 'ae Tu'itonga´ 'oku´ na muhumuhu (alea le'osi'i) mai pea na hū atu leva ki hona fale´ 'o fanongo atu e kau tangata 'ae Tu'itonga´ ki he patō mai mei fale. Taimi si'i pe kuo na fua mai 'e me'a ki tu'a, pea tā koē koe sino ia 'ena tamā, ko Kava ia. Ne ki'i mo'utāfu'ua ai e kau tangata 'ae Tu'itonga´ 'i he'enau vakai atu ki hono teuteu'i 'e Fevanga mo Fefafa 'ena tama´ 'o ta'o he 'umu´. Na'a´ na laulau'aitu ai pe he me'apango e me'avalea (masiva) mo'oni 'ae motu´ 'o hala 'atā ha toe me'a lelei ke tali 'aki e ha'ele ange 'ae Tu'itonga´. Ne pehe 'e he kau tangata 'ae Tu'itonga´ ke nau foki ki fanga 'o fakahā ki he Tu'itonga´ e me'a ne hoko´.

Ne ongo ki he finangalo (lea fakatu'i ki he loto) 'oe Tu'itonga´ 'ae me'a ne hoko´ pea ne finangalo ke nau liuaki (lea fakatu'i ki he foki) kinautolu ki Tongatapu. Ko ia ne liuaki mai ai e ha'ele´ mei 'Eueiki pea fonofono (alea) ai e Tu'itonga´ mo 'ene kau tangata´ ke 'oua na'a nau toe talanoa ki he me'a ne hoko 'i 'Eueiki´.

Ne fai atu ko ia´ kuo 'ilo 'e Fevanga mo Fefafa kuo liuaki e ha'ele ia ki Tongatapu pea na pehē ai pe ke 'oua toe fuke 'ena 'umu´. Ko ia ne hoko ai pe ngoto'umu 'o Kava´ ko si'ono fa'itoka pea tauhi ai pe 'e Fevanga mo Fefafa 'ae fa'itoka 'o Kava´ 'o ma'ala'ala mo faka'ofo'ofa. Ne 'osi atu ha ngaahi 'aho mei ai kuo na vakai atu kuo 'asi ha ongo ki'i fu'u 'akau 'e ua 'oku tupu he fa'itoka´, koe taha he 'ulu 'oe fa'itoka´ moe taha he va'e´. Na'a´ na fakatokanga'i koe ongo ki'i fu'u 'akau eni ne angakehe mei ha toe 'akau he motu´. Ko ia na'e 'ikai ai ke na ta'aki ka na tauhi e ongo ki'i fu'u 'akau´ 'o a'u ki he'ena fu'u lalahi. Ne na ui leva e fu'u 'akau 'i 'ulu ko Kava koe fakamanatu 'o Kava, kae ui e fu'u 'akau 'i va'e ko To he ko hona tō'anga ia 'ena tamate'i 'ena ta'ahine ma'ae Tu'itonga pea hā'ele ia kae mate ai si'i Kava´.

Ne 'alu pe 'ahō moe fakatokanga'i 'e he ongo matu'a´ 'ae faikehekehe 'ae ongo fu'u 'akau´. Koe fu'u 'akau 'i 'ulu´ na'e sino va'ava'a mo lau fālalahi, ka koe fu'u 'akau 'i vae na'e sino palōloa mo lau lōloa mo manifi. Ne fai atu 'ena huo´ ha 'aho e taha mo 'ena fakatokanga'i e ki'i kumā 'oku lele hake 'o kaikai he tefito'i Kava´. Koe tafoki mai 'ae ki'i kumā ne hangē kuo ninimo pea tasipesipa hake pe 'o tau ki he tefito'i To´ pea kaikai ai. Ko 'ene tafoki mai mei he tefito'i To´ kuo lele hangatonu mo oma. Na'e faka'uhinga'i 'e he ongo matu'a 'oku pau koe fu'u Kava´ 'oku kona ka koe fu'u To´ 'oku melie.

Ne hokohoko atu ai pe hono tauhi 'e Fevanga mo Fefafa 'ae fa'itoka 'o Kava´ moe ongo fu'u 'akau´ 'o a'u ki ha 'aho 'e taha kuo hake mai ki he motu´ ha tangata ko Lo'au. Ne talitali lelei 'e he ongo matu'a´ 'a Lo'au pea nau talanoa hake 'o kau ki he hā'ele ange 'ae Tu'itonga´, moe halaloa 'ae motu´ ha me'a ke tali 'aki´, mo 'ena hanga ai 'o tamate'i si'i Kava´, pea iku ki he ongo fu'u 'akau na'a na tauhi he fa'itoka 'o Kava´. Na'a´ na 'ave leva 'a Lo'au ke mamata ki he fa'itoka 'o Kava´ moe ongo fu'u 'akau´.

Ne fuoloa si'i pe 'enau nofo pea teuteu leva 'a Lo'au ke hoko atu 'ene folau´. Kae kimu'a pea ne folau´ na'e tala ange 'e Lo'au kia Fevanga mo Fefafa ke na hanga 'o ta'aki e fu'u Kava´ moe fu'u To´ pea na ō mo ia 'o 'ave ki he Tu'itonga´.  Na'a´ ne fakahinohino ange leva kia naua 'ae founga ke teuteu'i 'aki ai 'ae kava´ moe to´ ke taumafa ai 'ae Tu'itonga´. Na'a´ ne tala ange 'e kona e kava ki he taumafa´ ka 'e sai pe he koe lava pe 'ae kava´ pea 'oatu leva ha va'a tō pea 'e fakamelie 'aki ia 'ae kona 'oe kava´.  Na'a´ ne ako'i ange leva 'ae laulau ko eni koe fakamanatu 'oe ngaahi fakahinohino na'a´ ne fai´ pea moe fakatu'uta 'o hona fononga ki he Tu'itonga´.

Kava koe kilia mei Fa'aimata

Koe tama 'a Fevanga mo Fefafa

Fahifahi pea mama

Ha tano'a mono anga

Ha pulu mono tata

Ha pelu ke tau'anga

Ha 'eiki ke olovaha

Ha mu'a ke 'apa'apa

Fai'anga 'oe fakataumafa

Ne fe'iloaki leva 'a Lo'au mo Fevanga mo Fefafa pea hoko atu e folau 'a Lo'au´ kae pau e loto 'o Fevanga mo Fefafa´ te na fakahoko e me'a ne tala ange 'e Lo'au´, pea na teuteu ai 'o tukufolau ki Tongatapu. Ne na a'u atu ki Tongatapu ki he kolongā 'oe Tu'itonga´ 'o na 'ilo ai 'oku kei Tu'itonga pe 'ae tama ne hā'ele 'eikisi'i ange ki 'Eueiki´. Ne na kole leva ke fakatu'uta ai 'ena fononga´. Ne fakahoko atu pe 'ena fononga´ moe manatu'i 'e he Tu'itonga´ 'ae tauhi lī'oa ne hoko 'i 'Eueiki´. Na'a´ ne folofola atu ke 'oange e fu'u Kava 'o teuteu'i fakatatau ki he laulau ne 'oange meia Lo'au.  Na'e lōnuku (fakataha) mai leva e kaunga tangata 'ae Tu'itonga 'o vakai ki hono teuteu'i 'oe kava pea ko 'ene lavā pe pea fekau 'e he Tu'itonga´ e taha 'o 'ene kaunga tangata´ ke ne inu na 'oku kona pea fai ai ha mate. Ne inu 'e he kaungā tangata´ pea vakai ange 'oku 'ikai hoko ha kovi ki ai. Ne toki taumafa leva 'e he Tu'itonga´ 'ae kava hono ua´.  Koe fuofua taumafa kava´ leva ia pea talu mei ai moe hoko 'ae kava hono ua´ koe kava 'ae Tu'itonga.

Na'e folofola ange leva 'ae Tu'itonga´ ke 'oange e fu'u To´ ke 'ahi'ahi'i 'e he'ene kau tangata´ pea vakai ange´ ne melie mo ifo, pea hoko leva ia koe fono (me'akai) 'oe taumafa kava´. 

Ne hounga 'aupito e finangalo 'ae Tu'itonga´ ki he tauhi lī'oa 'a Fevanga mo Fefafa´ pea tō ai e motu ko 'Eueiki ma'a Fevanga pea 'ikai ngata ai ne fakanofo e hingoa Fevanga koe hingoa tukufakaholo ia 'o 'Eueiki´. 

Ne ongoongoa leva mei ai ʻae feilaulau 'a Fevanga mo Fefafa´ koe fakatātā ki he anga 'oe tauhitu'i 'ae Tonga´, pea tukufakaholo mei ai moe taumafa kava 'ae Tu'itonga´.  ʻIkai ngata ai ne fakatokangaʻi ʻe he mātuʻa´, ʻilonga pe ia ne lahi ʻene maʻu kava´ ne kamata leva ke lahelahea hono kili´ mo ʻunoʻunoa pea nau laukau ai pe koe fakaʻilonga ʻoe taʻahine ko Kava´, koe Kilia mei Faaʻimata´.

(ʻI he tala ʻe taha ne tanu kehe ʻae sino ʻo Kava´ pea tanu kehe hono ngakau´ pea tupu e fuʻu kava´ ʻi hono sino´ kae tupu e fuʻu tō ʻi hono ngakau´.)


Ngaahi Liliu
[130709] Mahalo na koe 'uhinga ia ne nau nofo motu mavahe ai´ koe kilia 'a Kava´.
[130709] Ne toki liliu pe ki mui 'ae fono 'oe taumafa kava mei he to´ ki he ngaahi 'umu moe puaka 'a eni 'oku tau maheni ai he ngaahi 'aho´ ni.
[130709] Na'e toki 'oatu ki mui 'a Tu'itufu, koe foha 'oe Tu'iha'atakalaua mei Fonuamotu ke ne tauhi mai a 'Eueiki.
[130413] Fokotu'u fo'ou e peesi´.

JamesCocker14Nov00