Na’e tomu’a fakakakai ‘a maama´ ni ‘e he hako ‘o e ‘Uanga´ pea ko ia na’e ‘uluaki kamata mai mei ai e nofo´ meia Kohai, Koau mo Momo, pea kamata mai mei ai mo e fuofua Tu’itonga´ mei a Kohai.
Ka ne tu’u e fu’u toa he motu ko Tō’angakava´ pea a’u ki langi hono fuʻu lōloa´. Pea faifai pea ‘alu hifo ‘i he fu’u toa´ ‘a e ‘eiki mei langi ko ‘ene fakahauē ko hono hingoa´ ko ‘Eitumatupu’a. Pea na’e ‘alu hifo ko ia´ ‘oku lolotonga fai atu e fāngota ‘a e ta’ahine ko ‘Ilaheva hono hingoa´. Ko hono hingoa ‘e taha ko Va’epopua. Pea ‘alu atu ‘a ‘Eitumatupu’a ‘o na fakavā mo ‘Ilaheva Va’epopua. Hili ia´ ne kaka ‘a ‘Eitumatupu’a he fu’u toa´ ‘o foki ki langi, ka ne ‘ikai tuku ai ‘ene toutou ‘a’ahi hifo kia ‘Ilaheva Va’epopua´. Ne fai atu pe kuo feitama ‘a ‘Ilaheva Va’epopua pea ne fanau hifo ko ia´ ko e ki’i tamasi’i pea ne tauhi pe ‘ene tama´ ‘i maama´ ni kae nofo pe ‘a ‘Eitumatupu’a ‘i langi.
Pea vakai ange pe ne ‘alu hifo ‘a ‘Eitumatupu’a ‘o ‘eke ange kia ‘Ilaheva Va’epopua pe ko e hā ‘ene tama´ pea tala ange ‘e ‘Ilaheva Va’epopua ko e tamasi’i tangata. Pea pehē atu ‘e ‘Eitumatupu’a ... ko hono hingoa´ eni, te ke ui ko ‘Aho ‘Eitu. Pea fehu’i ange ‘e ‘Eitumatupu’a kia ‘Ilaheva Va’epopua ... ‘oku kelekele ho fonua pe ‘oku tou’one? Pea tali atu ‘e ‘Ilaheva Va’epopua ... ‘oku tou’one pē hoku fonua´. Pea pehe ange‘e ‘Eitumatupu’a ... ‘oua keu ‘alu ki langi pea u lī hifo ha konga kelekele ‘umea ke tu’u ai ha ngoue ‘a e tama´ na pea teu lī hifo ai mo ha foha’i ‘ufi ke tō ai. Ko ia ne lī hifo leva ‘e ʻEitumatupu’a ‘a e mo’unga ko Holoki’ufi´ pea mo hono ‘ufi ko e Heketala ke tō he kelekele ko ia´. Pea nofo ai pē ‘a ‘Eitumatupu’a ‘i langi kae nofo ai pe ‘a ‘Ilaheva Va’epopua mo ‘ene tama´, 'a ‘Aho’eitu, ‘i maama´ ni, ‘i hona potu fonua ne ui pē ko Popua.
Pea nau nofo nofo ia pea fu’u lahi ‘a ‘Aho’eitu. Pea ko e ‘aho ia ʻe taha ne fehu’ia ‘e ‘Aho’eitu ‘ene fa’ē ... ‘e Va’epopua ko fe ‘eku tamai´ ke ke fakahā mai mu’a keu ‘ilo mou ‘alu ‘o sio ki ai. Pea tala ange ‘e Va’epopua ... ko ho’o tamai´ ‘oku ‘i langi. Pea fehu’i ange ‘e ‘Aho’eitu ... ‘e Va’epopua kohai hono hingoa? Pea tali atu ʻe Va’epopua ... ko ‘Eitumatupu’a. Pea pehē ange ‘e ‘Aho’eitu ki he’ene fa’ē ... kou fie ‘alu au ki langi ‘o mamata ki he’eku tamai´, ka teu ‘alu fēfē ki ai? Pea pehe ange leva ‘e Va’epopua ... ‘alu o kaka he fu’u toa ‘oku tu’u ‘i Tō’angakava´, pea te ke a’u ai ki langi ke ke fe’iloaki mo ho’o tamai´. Na’e teuteu leva ‘a ‘Aho’eitu, tākai hono sino, pani hono ‘ulu´, ‘ai hono vala ngatu pea kuo ‘osi ‘ene teteu´ pea ne fehu’i ange leva ki he’ene fa’e´ ... ‘e Va’epopua teu ‘ilo fēfē ‘eku tamai´? Pea pehē atu ‘e Va’epopua ...
te ke a’u atu ki langi´ ‘oku tu’u mai e fu’u hala ‘oku lahi mo ‘atā pea te ke lue he hala ko ia´ kae ‘oua kuo ke a’u atu ki he fu’u sia he ve’e hala´ pea ke afe ai ‘o mālōlō. Pea ko e omi pe kau heulupe´ ki he sia´ te ke
sio pē ai ‘o ‘ilo ho’o tamai´ he ko ia pē ‘e fua heu´ pea ‘e fotu pe ko ko e kae toulekeleka.
Pea alu leva ia ʻa ‘Aho’eitu ‘o kaka he fu’u toa ‘i Tō’angakava´ o a’u ki langi. Na’a´ ne ‘alu leva ‘i he fu’u hala lahi mo ‘atā na’e fekau ‘e he’ene fa’e´ ke ‘alu ai´ pea ne a’u atu ki he sia heulupe´ pea´ ne afe leva ai
‘o mālōlō. Ne fai ange pē kuo a’u mai e kau heulupe´ pea ko e fua tama ia ke heu pea sio atu pē ‘a ‘Aho’eitu ‘o ne ‘ilo ko ‘ene tamai´ ia pea ne tu’u hake ‘o lue atu ki ai. ‘Ikai ne hanga mai e ‘eiki ki he ‘alu ange ‘a e tama´ pea ne hoholo hifo ki lalo he kuo´ ne lau ‘e ia ko ha fu’u ‘eiki eni ‘ene fotu ‘asinisini mo kaukaua atu. Pea lea atu ‘a ‘Aho’eitu ‘i he’ene hanga atu kuo nofo ki lalo ‘ene tamai ... ‘Eiki ‘afio pe ‘i ‘olunga kae ‘oua te ke ‘afio ki lalo, ko ‘Aho’eitu au mei maama, ko e fakahinohino eni ʻa ‘Ilaheva Va’epopua ko ‘eku fa’e´ kuo u a’u mai ai ki he feitu’u´ ni ko e fekumi mai ki he’eku tamai´ ko Eitumatupu’a. Ne tāfu’ua mo tutulu ‘a ‘Eitumatupu’a ... ‘oiauē foha ko au eni ko ‘Eitumaupu’a au, ko ho’o tamai´ au. Pea ne ‘alu atu ‘o puke mai e ‘ulu hono foha´ ‘o na ‘uma mo fetāngihi.
Pea tuku leva e heulupe´ ka na ‘alu hake ki honau ‘api´ ko e faikava mo e kai fakafiefia. Pea lolotonga ia hono teuteu ‘o e me’akai ‘oku fai e katoanga ‘a e fanau ‘a ‘Eitumatupu’a´, ko hono fanga foha ia ‘i langi´, ko ʻenau kātonga sika ‘ulutoa. Pea fekau ‘e ‘Eitumatupu’a kia ‘Aho’eitu ... me’a pea ke ‘alu o mamata he kātoanga ‘a ho fanga ta’okete´ ‘a ena ‘oku fai´. Pea ‘alu ai ‘a ‘Aho’eitu ko e mamata he sika ‘ulutoa ‘a hono fanga
ta’okete´. Pea ko e a’u atu ‘a ‘Aho’eitu´ kuo vakai mai e kau mamata kātoanga´ ki he tama´ ‘ene fotu atu´ pea kuo to’oa honau lotō ko ‘ene faka’ofo’ofa ta’e hano tatau. Pea kuo fai hono fifili ‘e he kakai´ pe koe tama´ ni
ko e ha’u mei fē. Pea pehē ange ‘e he fa’ahinga ne nau ‘i he heulupe´ ko e ‘alo ena ‘o ‘Eitumatupu’a mei maama.
Pea a’u atu e talā ki hono fanga ta’okete´ ko honau tehina eni mei maama ‘a e tangata´ ni. Hala ha’anau fie tui ki ai pea kanoni ‘aki ‘enau meheka he mo’ua ‘a e kātoanga´ ia ki he tama fo'ou´ kae tuku e sika ‘ulutoa´. Pea kuo ‘ikai ke nau kei makātaki pea ko e tuai e mātuku e kātoanga´ pea nau ui atu kia ‘Aho’eitu ke ‘aluange ke nau ō. Pea nau ō ko ia´ pea nau taa’i, pea nau haehae ‘o ‘ota hono kotoa, ko hono ‘ulu´ pe ne toe´ pea nau li ia he pupunga vao hoi. ‘I he ‘aho foki ko ia´ na’e melie ‘a e hoi´, ka ko e fa’ahinga ko eni ne li ki ai e fofonga ‘o ‘Aho’eitu´, na'e hoko ia ‘o kona, pea talu ai 'a e lea ... vao hoi kona he ulu o ‘Aho’eitu.
Kae lolotonga ia´ kuo fie’ilo ‘e ‘Eitumatupu’a pe ko fē ‘a ‘Aho’eitu pea ne fekau e kaunanga ke ‘alu hono kumi mai. Pea alu atu e fefine´ ko e mātuku mai ia 'a e kātoanga´ 'ikai 'i ai. Pea ne fehu’ia atu pe ko fē ‘a e tama mei maama´. Pea tali mai e tukukātoanga ne ‘alu fano pe he’ene mata sika´ pea pulia ai. Pea kumi holo ‘e he fefine´ kae ‘ikai ‘ilo. Pea foki leva e fefine´ ‘o tala kia ‘Eitumatupu’a kuo ‘ikai toe ‘iloa.
Ko e toki me'a pango ki he loto ‘o Eitumatupu’a´ he na'a ne 'ofa lahi 'i he'ene fanau´ kotoa, pea ne ‘ilo kuo fakapoongi ‘e hono fanga foha ‘i langi´ honau tehina mei maama´, pea ko ‘ene pulia´ he kuo nau keina. Pea ‘alu leva e fekau ki hono fanga foha ‘i langi´ ke nau ‘alu ange kotoa ki ai. Pea ne fehu’i atu ... ko fe’ia ‘a e tama´? Pea nau tali atu ... 'oku ikai te mau ‘iloa. Pea fekau 'e ‘Eitumatupu’a ke ‘omi e fu’u kumete, pea ne fekau ke uhui honau kia´ pea nau lua ki ai. Pea ‘i he’enau lua hifo ko ia´ ne fonu e fu’u kumete´ ‘i he kakano mo e toto ‘o ‘Aho’eitu´. Pea fehu’i atu ‘e ‘Eitumatupu’a ... ko fe hono ‘ulu´ mo hono hui´? Pea nau tali ange ... ne mau li he vao hoi´ ... Pea fekau ‘e Eitumatupu’a ke nau ō ‘o kumi mai hono ‘ulu´ mo tānaki mai hono hui´. Pea nau ō ia ‘o ‘omai pea tuku kotoa ki he kumete´, pea lingi ki ai mo e vai pea paki mai e lau ‘o e nonu fiafia´ ‘o ‘u’ufi ‘aki, pea hiki leva e kumete´ ‘o tuku he malumalu 'o e tu’afale´ kae tau ‘a’ahi atu pē. Pea ‘alu atu hono fua vakai´ kuo kamata fakatahataha ‘a e hui´ mo e toto´ mo e kakano´. Pea toe vakai atu´ kuo mei mā’opo’opo. Pea toe ‘a’ahi atu´ kuo mā’opo’opo lelei ‘a hono sino´. Pea ko e vakai fakamuimui atu´ kuo tangutu hake ki ‘olunga ‘a ‘Aho’eitu ‘i he loto kumete´. Pea fakahā atu kia ‘Eitumatupu’a, pea ne fekau ke taki ange ki ai, pea ‘ave atu ‘a ‘Aho’eitu ‘o nofo ‘i he ‘ao ‘o ‘ene tamai´.
Pea fekau leva ‘e ‘Eitumatupu’a ke tānaki ange hono fanga foha ‘i langi´ ki ai. Pea nau fakatahataha atu´ pea ne lea kia kinautolu ... ko eni kuo mou ta’e’ofa ‘ia ‘Aho’eitu ka ko homou tehina, pea ko e me'a pango lahi kuo mou fakapoongi. Pea na'e fetāngihi e fanga foha ‘i langi ‘o ‘Eitumatupu’a´ kuo tautea honau loto´ 'i he'enau sio ki he mamahi fau 'enau tamai´ mo nau ongo'i kuo nau 'ofa ki honau tehina´. Pea pehe ange ‘e ‘Eitumatupu’a ... tuku ā ke foki a ‘Aho’eitu ki maama, ka mou nofo pē kimoutolu fakapō heni. Pea teuteu leva ‘e 'Eitumatupu'a 'a 'Aho'eitu pea ne tuku hifo ki maama. Pea hifo hifo ko ia 'a 'Aho'eitu´ 'o ne hoko ia ko e fuofua Tu'itonga mei langi´, kae mālōlō e Tu’itonga ne tukufakaholo mei a Kohai, ko e hako ‘o e ‘Uanga´.
Pea fai atu e nofo ‘a e fanga foha ‘i langi ‘o ‘Eitumatupu’a´ kuo uhu honau loto´ he kovi na'a nau fai´, pea nau kole kia ‘Eitumatupu’a ke tuku hifo kinautolu ke nau ō 'o tokanga’i honau tehina´. Ne fai pe kuo loto ki ai ‘a ‘Eitumatupu’a pea ne folofola leva kia kinautolu ... sai, te mou ‘alu hifo aa ki maama ... pea ko ko e Talafale ‘e ikai ha taimi te ke Tu’itonga ai ko e ‘uhii´ kuo ke fakapō, ka te ke hifo pea ‘e hingoa koe ko e Tu’ifaleua´, pea ko ho fatongia´, mo ho hako´, te ke malu’i e tu’unga ho tehina´ mo hono hako´ ko e Tu’itonga. Ko kimoutolu fā leva te mou hoko ko e Falefā ʻo e Tuʻitonga´. Ko kimoua Māliepō mo Matakehe mo homo hako´ te mo leʻohi e sino homo tehina´ mo hono hako´ ke toputapu hono ouau kotoa. Pea ko e ‘aho ‘e mavae ai e Tu’itonga´ mei maama´ ko kimoua Tu’iloloko mo Tu’ifolaha te mo tuʻutuʻuni he ouau ʻaho ko ia´, ke fai hono putu´ ‘o hange pe ko ha’amo fai haku putu ‘o’oku´.
Pea hifo ai ‘a e fanga ta’okete mei langi ‘o ‘Aho’eitu´, 'o nau hoko ko e fuofua Falefā 'o e Tu'itonga´, ‘o nau fai mai ai hono tauhi honau tehina´ 'o fakatatau ki he tu’utu’uni 'a 'enau tamai´. Pea ko e hako ena ‘o Talafale´ ‘a e Tu’ipelehake´ mo hono kāinga´ 'i Pelehake´, ko e ui ia 'e hono kāinga´, ko e pele ia 'a 'Eitumatupu'a´ na'e hake ki he kumete´. Ko Matakehe kuo ‘ikai toe ‘iloa hono hako´. Ko Māliepō ena ‘a Lauaki mo Tākapu. Ko Tu’iloloko ena ‘a Tu'uhokokilangi mo Malupō ('a Malupō Falefā, kae kehe pe ‘a Malupō ʻi ‘Uiha´ ko e tauhingoa). Pea ko Tu’ifolaha ena ʻa ʻAholangamakahiva mo Mailau mo hona kāinga´ ‘i Folaha.
Pea ko e tupu’anga ia ‘o e fuofua Tu’itonga mei langi´, ‘a ‘Aho’eitu ne ‘alu hifo mei langi ‘o ne fetongi e Tu’itonga mei he hako ‘o e ‘Unufe´. Pea ko e tala ia ne fai ‘aki e fakatalutalu mo e fakahilihiliaki he 'aho ko ia´, 'o ka ‘i ai ha taha 'e fie’eiki pe lautu'unga ... ko e ‘eiki ko e he na’a ke tō mei langi?
|