Ko e ngaahi Palōveape fekau'aki mo e Vaka´ ...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga............... Fakafotu lā 'E 'ikai lava ke te fakafuofua'i lelei ha lahi 'o ha vaka mei he fuofua 'asi mai 'a hono laa 'i he mama'o. Ko ha me'a kuo hala hono fakafuofua'i mei he mama'o. Fakahua kae paea pe Ko ha vaka 'oku feinga tuiaki 'i ha matangi malohi ka 'e paea pe 'i he malohi 'o e matangi mo e 'au. Ko ha taha kuo ne feinga ke fai ha ngaue kae fetaulaki mo e faingata'a kehekehe. Fakatou katea Ko e katea ko e sino'i vaka 'o e popao. Ka lahi tatau 'a e katea mo e hama 'oku lau 'oku fakatou katea 'a e vaka. Ko ha me'a 'e ua 'oku na tatau 'i he me'a kotoa, pe ko ha ongo matu'a mali 'oku na tatau 'i he me'a kotoa (talavou, poto, sino lelei). Foa kau tu'u Ka fetaulaki ha vaka mo ha faingatamaki ka 'oku ofi ki 'uta, 'e foa (maumau) pe 'a e vaka ka 'e tokolahi e kau hao mo'ui ki 'uta. 'A ia neongo e foa e vaka teu kei tu'u mo'ui pe ki 'uta. Ko ha me'a 'oku ngalingali 'e maumau ka 'oku sai pe ia he 'oku kasia ia 'e ha me'a lelei ange. Hange ha fanā fotu Koe fuofua haa 'a e vaka folauu ki 'utaa koe fotu mai 'a hono fanaa pea mahino leva kuo mei a'u mai 'a e folau.  Ko ha taha pe me'a kuo ha mahino 'a hono lelei. Hao he afaa kae ngoto he tofu Ko e tofu koe tahi nonga.  Ko e lau eni ki ha vaka kuo hao he ngaahi afa moe tahi peaua 'o e moana kae toki ngoto ha potu tahi nonga. Ko ha taha pe me'a kuo ha mei ha ngaahi faingata'a lalahi kae toki faingatamaki 'i ha ki'i faingata'a si'isi'i.  Ka ne faifai kau fakahamahama Kanakana fai ki tahi Ko e kana koe lea faka-Fisi ki he kai.  Ko e folau vaka na'e teuteu ma'u pe hono 'oho, 'a ia ko e me'akai ia ki he folau.  Na'e fa'a fakatu'otu'a pe 'a e kau folau kete lelei ke nau ma'u e 'oho 'a e kau folau kete vaivai.  Ko e fa'ufa'u pe fakatu'otu'alelei ke ma'u ha me'a 'a ha taha kehe.  Kata 'i la tu'u Ko e fiefia eni 'ae 'eikivaka 'i he ngaholo lelei 'ae folau vaka. Ko e fiefia 'i ha ngaue 'oku lava faka'ofo'ofa mo lelei. Kataki e mama moe hopohopokia Ko e kataki ko hono kai hamu 'o ha konga me'akai. Ko e mama mo e hopohopokia ko e ava 'ae vaka mo e hake mai 'a e tahi ki loto. Ko 'ene pehe pe kuo ngali mahino leva 'e ngoto 'a e vaka. Ko e me'a pe ke fai ko e ohu tahi mo e tali mana, pea hange pe kuo te kai hamu 'a e mama mo e hopohopokia 'i he 'ikai toe 'i ai ha me'a ke fakaifoifo 'aki 'ete tali mate. Ko ha taha kuo taulofu'u ai 'a e ngaahi faingata'a'ia kehekehe pea 'ikai pe toe ma'u ha'ane nonga. Ki ama ta'e 'alomu'a Ko e tangata 'a'alo 'i mu'a ko ia 'oku ne fakasio e halanga 'o e vaka mo ui mai ke fakatonutonu e vaka ki he'ene vakai. Ko e lea leva eni ki ha taha 'oku 'ikai 'alo mu'a kae holi ia ke fakahinohino ki he halanga vaka. Ko ha taha 'oku leanoa 'i ha me'a 'oku 'ikai totonu ke lea ai. Kite fakafonuamo'unga Ka kite ha fonua mo'unga ko 'e ne kite vave pe 'a'ana ko 'e ne ma'olunga ka'e fuoloa ange 'a e a'u ia ki ai 'i ha fonua si'i kae kite tuai.  Ko ha faingamalie kuo 'asi pea ngali vave hono ma'u ka ko hono mo'oni 'oku kei tuai.  Ko e matā mama´ Ka 'asi ha vai 'i ha loto vaka 'oku mahino pe 'oku 'i ai 'a e matā mama 'oku hu'u mai mei ai.  Ko e tupu'anga 'o ha kovi. Laukau he tauala 'a siana kehe Likuliku mo 'ao Limua e vaka Ka tau fuoloa ha vaka 'i tahi ta'e ngaue'aki 'e tupu 'a e limulimu 'i hono tafatafa'aki. Ko ha me'a kuo tuku pea ta'engaue'aki fuoloa. Lusia ki taulanga Ko ha vaka kuo havehave hono tā 'e he peau kae a'u lelei pe ki taulanga. Ko ha taha kuo fetaulaki mo e ngaahi faingata'a kehekehe ka e ikuna pe. Mama'o 'a folau Neongo 'a e mama'o 'a ha taha folau 'e faifai pe pea a'u mai. Ko ha taha 'oku lolotonga mama'o ka 'e 'i ai pe 'a e taimi 'e toe 'asi mai ai. Mama'o 'a hikuhikusila Ko e sila ko e va'akau ia 'oku tautau ai 'a e lā 'o e vaka 'i hono to'o hifo ki lalo. Neongo 'oku 'ikai ofi 'a e hiku'i sila ki he laa 'i he taimi 'oku fusi ai 'a e la, ka 'e iku hifo pe 'a e laa ki he hiku'i sila 'i he taimi 'oku tuku hifo ai. Ko ha me'a 'oku lolotonga ma'ungata'a ka 'e iku pe 'o ma'u. Mata-vaka Piki-vaka Ko e vaka ko e me'a mahu'inga he na'e fai ai e toutai moe fefolau'aki, pea na'e 'ikai faingofua hono fo'u. Ko ia ai na'e 'ikai loto e kau tauhi vaka ke ala noa'ia ha taha ki he'enau vaka na'a hoko ha maumau. Kae neongo ia, ka tu'uta ha vaka ha feitu'u ne hange ia ha mātanga, pea pango he koe fa'ahinga ia 'e ni'ihi na'e 'ikai fe'unga e sio, kae toe feinga ia ke ala mo kaka ki loto. Ko e kaivevela lahi 'oka ma'u atu 'e he tauhi vaka. Ko ha taha kuo 'alu koe fai e me'a kehe pea atu ia 'o tuku e me'a na'e 'alu ai, kae fai 'e ia e me'a 'e taha, pea tupu ai ha'ane to ki he faingata'a'ia. Mataliu 'a fefine kehe Ka liu (foki) mai ha vaka toutai 'oku 'osi atu e kāinga ki tahi ke siofi hono fakahifo 'o e ola 'o e fononga. Ko e finematu'a na'e kau honau ngaahi hoa 'i he toutai 'oku mahino te nau foki kinautolu ki 'api mo hanau 'inasi. Ko e toenga 'o e finemātu'a ko e sio 'ata'ata pe ta'e 'i ai ha 'inasi. Ko ha taha 'oku 'ikai ma'u ha'a ne 'inasi 'i he me'a 'oku 'alu ki ai kae 'alu pe. Matangi lelei to ki he la mahaehae Ko e konga mahu'inga 'o e vaka ki he folau mama'o 'a hono laa. Ka mahaehae 'a e la 'o e vaka 'e 'ikai lava ha folau. Ko e fatongia 'o e tauhi vakaa ke monomono ma'u pe 'a e laa na'a fiema'u ke fai ha folau. Ka fai ange kuo matangi lelei 'a tahi, kae te'eki maau 'a e laa, 'oku tatau pe ia mo e maluu pe houtamaki 'a tahi, he 'e 'ikai lava ha folau ia. Ko ha faingamalie lelei kuo mole ko e 'ikai mateuteu pe ta'etokanga. 'Oho'oho 'a liu lahi Ka liu (foki mai) ha vaka lahi pea ngali 'oho'oho ('ikai fonu) 'oku fa'a fakatupu 'amanaki lelei ange pe ia 'i ha liu 'a ha ki'i vaka si'i kae fonu hake he ko e taimi e ni'ihi 'oku kei lahi ange pe 'oho'oho ia 'a e vake lahi he fonu hake 'a e vaka si'isi'ii. 'Oku pau ange pe 'a e me'a 'oku te maheni ai 'i he me'a 'oku 'ikai te te 'ilo pau ki ai. Paepae kae 'auhia Peau tupu koso Ko e koso ko e tongitongi 'oku teuteu 'aki e taumu'a mo e taumuli 'o e vaka. Ka 'i ai ha peau kuo toki fasi fakafokifā hake pe he lalo kosoo 'e 'ikai fa'a 'i ai ha taimi lelei ki he 'eikivaka ke kalofi pea 'e hu ai e vai ki he vaka. Ko ha faingata'a kuo hoko fakafokifā pea 'ikai toe lava kalofi. Pelu lā kei mama'o Ka ngalingali 'e to mai ha matangi 'e pelu leva 'a e la e vaka ki lalo kae tokateu e kauvaka. Ko e teuteu kei taimi ki ha faingata'a.  Pili e tauhala Ko ha taha kuo to ki ha faingata'a'ia kae kei 'i ai pe hono faingamalie ke hao. Po fakafita'a 'uli Ko e taimi tu'apo, tautautefito ki ha po 'oku to ai ha fakaevaha (matangi mālohi), 'oku faingata'a 'aupito hono 'uli (faka'uli) 'o e vaka, kae kapau 'e 'i ai ha 'eikivaka te ne toutou fetaulaki mo e faingatamaki ni pea ne ako ke ne lava 'o leva'i lelei 'a e vaka 'e hoko ia ko e 'eikivaka fita'a (taukei mo ta'eilifia). 'Oku hoko 'a e ngaahi po ko ia ko e fakafita'a ki he 'eikivakaa.  Ko ha faingata'a 'oku hoko mai kae 'ikai lotosi'i pe alavale ai ha taha taukei. Tā e lango kei mama'o Ko e lango ko e ngaahi kupu'i 'akau 'oku fakatokoto kae toho ai e vaka ki tahi. 'Oku tokanga'i ma'u pe lango ke maau na'a fai ha folau. Ko e teuteu kei taimi ki ha ngāue. Tā ki 'ao tā ki tu'a Tā ki liku tā ki 'ao Tā ki liku tā ki fanga Tā ki tahi tā ki 'uta Tā tā tuli vaka Na'e fa'a uta 'a e lali 'i he vaka ke tā faka'ilonga 'i he taimi tukufolau mo tu'uta 'a e vaka. Na'e toe tā mo e lali 'i he taimi fakateetee. Ka teu fakalaka e vaka ha vaka 'e taha pea haha leva e lali ko e faka'ai'ai mo e fakamafana ki he kau 'a'alo ke nau toe 'a'alo mālohi ange. Ko ha faka'ai'ai ki ha ngāue ke toe fai mālohi ange pe lava lelei. Tā tefito mei hama Ko e ma'u faingamalie mei ha me'a kuo tuku ke tali 'aki ha honge he kaha'u. Tākanga 'a tongiaki Ko e tongiaki ko e ki'i vaka si'i hifo 'i he kalia. Ko e taimi folau 'oku fa'a folau fakataha ha tongiaki 'e ua pe lahi ange. Ka 'i he taimi 'oku to ai ha fakaevaha 'oku 'ikai lahi fe'unga e tongiaki ke toe tokoni ki ha tongiaki 'e taha. Ko ha fa'ahinga 'oku fetauhi'aki 'i he taimi faingamalie kae 'ikai 'i he taimi faingatamaki. Tākanga 'enau fohe Na'e fa'a ua pe lahi ange 'a e fohe 'i he vaka ko e 'uhii ka to ha fakaevaha pea 'uli (faka'uli) leva ha tokoua pe lahi ange. Ka ivi tatau e kau 'uli pea 'alu hangatonu e vaka. Ka 'ikai 'e hipa e lele 'ae vaka.  Ko ha kakai kuo lava lelei mo faka'ofo'ofa ha'anau ngaue, pea mahino ai 'a e taha mo e feongoongoi 'enau ngaue.  Tangata e taha 'o e vaka Ka 'i ai ha folau kuo tokotaha pe 'a e tangata pea fefine moe fanau 'ae toenga, oku mahino pe ko e tangata ko ia te ne fua e ngaue faingata'a kotoa pe 'i he fononga. Ko ha taha 'oku ne fua tokotaha pe ha fa'ahinga ngāue pe konga mahu'inga pe faingata'a 'o e ngaue ko ia. Ko e tangata ia e taha 'o e vaka. Tefua 'a vaka Lautala Ko Lautala ko e taulanga 'i Ha'ano na'e 'iloa ko e fo'u'anga vaka. Koe tefua (200) ko e 'uhinga ki he fele 'a e vaka 'i he taulanga ko Lautala. Ko e fakataha 'a ha fu'u kakai tokolahi ke fakahoko ha ngaue mahu'inga pe lelei, pe faiva malie. Toki tau 'a vaka he Ka fetaulaki ha folau vaka mo ha ngaahi fakaevaha 'e tou toi atu he ngaahi taulanga 'e lava kalo ki ai pea faifai pea toki a'u atu ki he taumu'a ne tomu'a fakataumu'a ki ai 'a e folau. Ko hono a'usia 'o e taumu'a ne fai ki ai e fakatu'otu'a. Tuai mei 'uta Ka hifo ha taha 'oe kauvaka 'i hano fonua 'e fuoloa ia pea toki foki ki vaka he 'e 'alu ki honau 'api. 'Oku 'osi 'ilo pe 'e he kauvaka koe tali ia ka fuofuoloa. Ko ha ngaue kuo ta'ofi fakataimi ko e tali ke ha taha. Tuku mo faila Ko e faka'ilonga 'o ha taulanga femou'ekina ko e fefolau'aki 'a e ngaahi vaka. 'Oku faila atu e vaka ke folau kae tukula (tuku hifo) mai e vaka ke tau.  Ko ha taha 'oku femou'ekina 'i he ngāue kehekehe. Tu'u e la moe poupou Ko e taimi 'oku fusi ai e la kuo pau ke poupou'i e fana ke pau 'e ne tu'u he ka 'ikai 'e puhi'i e la ki he 'ata. Ko ha ngaahi me'a kuo teuteu'i fakataha ki mu'a ke pau hono ngaue'aki 'amui. 'Uta lea 'i vaka Ko ha taha 'oku 'ikai maheni 'i he folau vaka (taha nofo 'uta) kae fiepoto 'i ha folau vaka. Ko ha taha 'oku lea noa'ia 'i ha me'a 'oku 'ikai kau ai. Vaka ki uma 'Oku 'aonga e vaka ki he uta 'i tahi, ka ko 'ene taufonua pe kuo pau ke fakahifo e uta ki he uma moe tu'a 'oe kau fetuku ke fakaa'u ki 'uta. 'Oku takitaha pe me'a mo hono taimi mo hono 'aonga. Ko e lava pe 'aonga e me'a 'e taha, pea hoko leva e me'a 'e taha. Vakavaka mu'a Ko e vaka folau ngaholo 'e tomu'a au ma'u pe ia ki taulanga 'i he ngaahi vaka kehe. Ko ha taha 'oku kaaimu'a pe 'oho'ohomu'a ma'u pe. . Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu [160213] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´