| ...............Palōveape............... |
Tupu'anga |
...............'Uhinga............... |
| 'Anutahi |
Ko
ha taha kuo to ki moana 'o faingata'a'ia
ai. 'Oku feinga kakau pe mo kisu ('anu'anu) tahi. |
Ko
ha taha kuo to ki ha faingata'a. |
| 'Auhia
kae kisu atu pe |
Ko
ha taha kuo to ki ha konga tahi
'au ('auhia) ka ne kakau pe mo kisu kae 'oua kuo hao kitu'a. |
Ko
ha taha kuo fepaki mo ha faingata'a
kae feinga pe. |
| Faka'ita
fai ki tahi |
Ka
faka'ita ha taha 'oku lolotonga
'i tahi 'oku 'ikai loko 'i ai ha me'a te ne lava 'o fai ke fakamahino
'aki
'ene 'ita, tukukehe ka 'oku fie puna 'o uku he loto tahi. |
Koe
faka'ita maumau taimi. |
| Fe'ofa'aki
'a kakau |
Ka
ngoto ha vaka pea to e kau vaka
ki tahi, neongo 'e nau fe'ofa'aki 'oku 'ikai toe fu'u loko lava ha
fetokoni'aki
he 'oku nau feinga mo'ui kotoa. |
Ko
ha kakai 'oku nau fe'ofa'aki
kae 'ikai 'i ai ha faingamalie ke nau fetokoni'aki. |
| Haahaamolofia |
Ka
lofia ha me'a ko hono 'uhinga
'oku pulia he loto tahi. Ka tekina ha me'a he funga tahi 'e toutou ha
hake
pe mo lofia he fengalu'aki 'ae peau. |
Ko
ha taha pe me'a 'oku puli puli
pe pea 'ohovale pe kuo 'asi. |
| Hange
ha lingi lolo ki ha tahi
hou |
Koe
lolo moe tahi koe vai fakatou'osi
ka 'oku fa'a hou 'ae tahi kae nonga ma'u pe 'ae lolo. Na'e
tupu leva
mei heni 'ae fakakaukau ka lingi lolo 'ae tahi hou 'e nonga. |
Ko
ha taha pe me'a kuo hoko ko
ha fakanonga ki ha faingata'a. |
| Hange
ha pa 'utu |
Koe
'utu koe maka 'oe mui'i fonua
ki tahi. Koe pa 'utu koe 'a maka. Neongo e lalahi 'ae peau 'o tahi 'e
kei
fasi pe 'o movete ha pa 'utu. |
Ko
ha taha pe me'a 'oku tu'u pau
mo ta'e 'unua. |
| Hange
ha tahi hu'a |
Koe
taimi hu'a 'oe tahi 'oku 'ikai
ha taha te ne toe lava 'o ta'ofi. |
Ko
ha taha pe me'a 'oku 'ikai hano
toe ta'ofi. |
| Hange
ha tangi tofuhia |
Ka uku ha taha 'o nofo fuoloa he loloto
'e lava pe ke
tangi tofuhia, 'a ia koe fa noa 'ae toto 'i he ngutu, ihu, telinga moe
mata. 'I he taimi tatau pe ka tangi tofuhia ha taha 'oku fute
noa'ia
holo 'i he'ene faingata'a'ia. |
Ko ha taha 'oku faingata'a'ia lahi, pe
ko ha taha 'oku
'ikai te ne toe 'ilo pe 'e hanga ki fe. |
| Kanakana
fai ki tahi |
Koe
kana
koe lea faka-Fisi ki he kai. Koe folau vaka kotoa pe na'e
teuteu
hono 'oho (me'akai ki he folau). Koe lau eni ki fakatu'otu'a
'ae
kau folau kete lelei ki he 'inasi 'ae kau folau kete kovi, 'ikai foki
ke
nau lava nautolu 'o kai. |
Koe
fakatu'otu'alelei ke ma'u ha
me'a 'a ha taha kehe. |
| Kite
fakafonuamo'unga |
Ka
kite ha fonua mo'unga ko 'ene
kite vave pe 'a'ana ko 'ene ma'olunga, ka 'e fuoloa ange 'ae a'u ia ki
ai 'i ha fonua si'i kae kite tuai. |
Ko
ha faingamalie kuo 'asi pea
ngali vave hono ma'u ka ko hono mo'oni 'oku kei tuai. |
| Laku
maka fai ki tahi |
Ka
laku kotoa 'ae maka 'o 'uta
ki tahi 'e 'osi ia 'oku te'eki fonu 'a tahi ia. |
Ko
ha ngaue pe me'a 'oku mole noa'ia
ai hoto ivi kae 'ikai hano 'aonga mo'oni. |
| Likuliku
mo 'ao |
'Oku
'uhinga 'ae 'ao ki he ngaahi
matafanga faka Tokelau 'o Tonga. 'Oku 'uhinga 'ae liku ki he ngaahi
tu'aliku
ki he faha'i faka-Tonga. Ka nonga mo 'alomalie 'ae ngaahi matafanga ki
Tokelau, 'e hou mo hako pe 'ae ngaahi tu'aliku ia 'i he taimi tatau. |
Ko
ha taha 'oku 'ikai pau hono
'ulungaanga. Ka fotu mai 'oku faitotonu 'e fakafokifaa pe ha ma'u hake
ha'ane fo'i kaakaa. Ka fotu mai 'oku angalelei 'e 'ohovale pe kuo
fakapo'uli. |
| Limu
tu'u 'i 'au |
'Oku
matafi holo pe 'ae limu 'i
tahi 'o fakatatau ki he hu'u'anga 'oe 'au. |
Ko
ha taha 'oku 'ikai pau ki ha
me'a kae male'ei holo pe he lau 'ae kakai kehe. |
| Mamaha
'ae tahi, he kuo tu'unga
kiu |
'Oku
'ilonga pe 'ae mei mamaha
'a tahi he 'osi leu holo 'ae fanga kiu 'i matatahi. Kuo 'osi lava tu'u
honau va'e 'onautolu he fungofunga maka. |
Ko
ha faka'ilonga 'o ha me'a kuo
'osi hoko pe ngaue kuo taimi ke lava. |
| Mama'o
folau |
Neongo
'ae mama'o 'a ha taha folau
'e faifai pe pea a'u mai. |
Ko
ha taha 'oku lolotonga mama'o
'i ha'ane folau ka 'e 'a'u mai pe. |
| Mataliu
'a fine kehe |
Ka
liu (pe foki) mai ha vaka toutai
'oku 'osi atu e kainga ki tahi ke siofi hono fakahifo 'oe ola 'oe
fononga.
Koe finematu'a na'e kau honau ngaahi hoa 'i he toutai, na'e 'osi mahino
pe te nau foki kinautolu ki 'api mo hanau 'inasi. Koe toenga 'oe
finematu'a
koe sio 'ata'ata pe ta'e 'i ai ha 'inasi. |
Ko
ha taha 'oku 'ikai ma'u ha'ane
'inasi he me'a 'oku 'alu ki ai kae 'alu pe koe sio. |
| Matemate
'a liku |
Ka
matemate pe toka lelei ha fanga
'o ha liku, 'e kei hou mo fakatu'utamaki pe hono 'ulu'ulu
'ona. |
Ko
ha taha pe me'a 'oku nonga pe
fiemalie kae 'oua pe na'a hoha'asi pe 'ita. |
| Nofo
'i lelenga |
Koe
lelenga koe teu lele ma'u pe.
Ka te nofo 'i lelenga 'oku te nofo ta'ili'ili pe mo teu lele. |
Ko
ha me'a 'oku ta'eta'epau, pe
ko ha nofo ta'ili'ili. |
| Ongoongo
fakaevaha |
Ka
a'u mei ha ongoongo mei ha motu
kehe (fakaevaha - vaha'a motu), 'e 'ikai kei fai ha falala ki ai he kuo
fakahoko mei he taha ki he taha, pea takitaha 'ai 'e he taha kotoa 'ene
fo'i tanaki, pea toki a'u mai kia kita. |
Ko
ha fo'i ongoogno kuo 'ikai kei
falala'anga.
'Oku
toe faka'asi pe he peesi Sosaieti. |
| 'Oho'oho
'a liu lahi |
Ka
liu (foki mai) ha vaka lahi
pea ngali 'oho'oho ('ikai fonu) 'oku fa'a fakatupu 'amanaki lelei ange
pe ia 'i ha liu 'a ha ki'i vaka si'i kae fonu hake. Ka vakai
ange
'oku kei laka pe 'ae 'oho'oho ia 'ae vaka lahi 'i he fonuhake 'ae vaka
si'i. |
'Oku
pau ange pe 'ae me'a 'oku
te maheni ai 'i he me'a 'oku 'ikai te te 'ilo pau ki ai. |
| Paepae
kae 'auhia |
Koe
taimi 'oku tata'o ai e lou'akau
'i tahi 'oku pae mo tata'o 'aki e ngaahi fu'u maka lalahi ke ma'u ka
'oku
fa'a 'auhia pe ngaahi fu'u maka ia. |
Ko
ha me'a 'oku feinga'i ke tu'u
pe fakahoko kae toutou maveuveu pe. |
| Ta
ki 'ao, ta ki tu'a |
Poto'i
ngaue 'i mu'a ('ao), poto'i
ngaue 'i mui (tu'a). |
Ko
ha taha 'oku poto 'i he me'a
kotoa. |
| Ta
ki liku, ta ki 'ao |
Poto'i
ngaue 'i mui (liku), poto'i
ngaue 'i mu'a ('ao). |
Ko
ha taha 'oku poto 'i he me'a
kotoa. |
| Ta
ki liku, ta ki fanga |
Poto'i
ngaue 'i liku, poto'i ngaue
'i fanga. |
Ko
ha taha 'oku poto 'i he me'a
kotoa. |
| Ta
ki tahi, ta ki 'uta |
Poto'i
ngaue 'i tahi, poto'i ngaue
'i 'uta. |
Ko
ha taha 'oku poto 'i he me'a
kotoa. |
