Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha me'a fekau'aki mo Tahi 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Anutahi Ko ha taha kuo to ki moana 'o faingata'a'ia ai. 'Oku feinga kakau pe mo kisu ('anu'anu) tahi. Ko ha taha kuo to ki ha faingata'a.
'Auhia kae kisu atu pe Ko ha taha kuo to ki ha konga tahi 'au ('auhia) ka ne kakau pe mo kisu kae 'oua kuo hao kitu'a. Ko ha taha kuo fepaki mo ha faingata'a kae feinga pe.
Faka'ita fai ki tahi Ka faka'ita ha taha 'oku lolotonga 'i tahi 'oku 'ikai loko 'i ai ha me'a te ne lava 'o fai ke fakamahino 'aki 'ene 'ita, tukukehe ka 'oku fie puna 'o uku he loto tahi. Koe faka'ita maumau taimi.
Fe'ofa'aki 'a kakau Ka ngoto ha vaka pea to e kau vaka ki tahi, neongo 'e nau fe'ofa'aki 'oku 'ikai toe fu'u loko lava ha fetokoni'aki he 'oku nau feinga mo'ui kotoa. Ko ha kakai 'oku nau fe'ofa'aki kae 'ikai 'i ai ha faingamalie ke nau fetokoni'aki.
Haahaamolofia Ka lofia ha me'a ko hono 'uhinga 'oku pulia he loto tahi. Ka tekina ha me'a he funga tahi 'e toutou ha hake pe mo lofia he fengalu'aki 'ae peau. Ko ha taha pe me'a 'oku puli puli pe pea 'ohovale pe kuo 'asi. 
Hange ha lingi lolo ki ha tahi hou Koe lolo moe tahi koe vai fakatou'osi ka 'oku fa'a hou 'ae tahi kae nonga ma'u pe 'ae lolo.  Na'e tupu leva mei heni 'ae fakakaukau ka lingi lolo 'ae tahi hou 'e nonga. Ko ha taha pe me'a kuo hoko ko ha fakanonga ki ha faingata'a.
Hange ha pa 'utu Koe 'utu koe maka 'oe mui'i fonua ki tahi. Koe pa 'utu koe 'a maka. Neongo e lalahi 'ae peau 'o tahi 'e kei fasi pe 'o movete ha pa 'utu. Ko ha taha pe me'a 'oku tu'u pau mo ta'e 'unua.
Hange ha tahi hu'a Koe taimi hu'a 'oe tahi 'oku 'ikai ha taha te ne toe lava 'o ta'ofi. Ko ha taha pe me'a 'oku 'ikai hano toe ta'ofi.
Hange ha tangi tofuhia Ka uku ha taha 'o nofo fuoloa he loloto 'e lava pe ke tangi tofuhia, 'a ia koe fa noa 'ae toto 'i he ngutu, ihu, telinga moe mata.  'I he taimi tatau pe ka tangi tofuhia ha taha 'oku fute noa'ia holo 'i he'ene faingata'a'ia.  Ko ha taha 'oku faingata'a'ia lahi, pe ko ha taha 'oku 'ikai te ne toe 'ilo pe 'e hanga ki fe.
Kanakana fai ki tahi Koe kana koe lea faka-Fisi ki he kai.  Koe folau vaka kotoa pe na'e teuteu hono 'oho (me'akai ki he folau).  Koe lau eni ki fakatu'otu'a 'ae kau folau kete lelei ki he 'inasi 'ae kau folau kete kovi, 'ikai foki ke nau lava nautolu 'o kai.  Koe fakatu'otu'alelei ke ma'u ha me'a 'a ha taha kehe. 
Kite fakafonuamo'unga Ka kite ha fonua mo'unga ko 'ene kite vave pe 'a'ana ko 'ene ma'olunga, ka 'e fuoloa ange 'ae a'u ia ki ai 'i ha fonua si'i kae kite tuai.  Ko ha faingamalie kuo 'asi pea ngali vave hono ma'u ka ko hono mo'oni 'oku kei tuai. 
Laku maka fai ki tahi Ka laku kotoa 'ae maka 'o 'uta ki tahi 'e 'osi ia 'oku te'eki fonu 'a tahi ia. Ko ha ngaue pe me'a 'oku mole noa'ia ai hoto ivi kae 'ikai hano 'aonga mo'oni.
Likuliku mo 'ao 'Oku 'uhinga 'ae 'ao ki he ngaahi matafanga faka Tokelau 'o Tonga. 'Oku 'uhinga 'ae liku ki he ngaahi tu'aliku ki he faha'i faka-Tonga. Ka nonga mo 'alomalie 'ae ngaahi matafanga ki Tokelau, 'e hou mo hako pe 'ae ngaahi tu'aliku ia 'i he taimi tatau. Ko ha taha 'oku 'ikai pau hono 'ulungaanga. Ka fotu mai 'oku faitotonu 'e fakafokifaa pe ha ma'u hake ha'ane fo'i kaakaa. Ka fotu mai 'oku angalelei 'e 'ohovale pe kuo fakapo'uli.
Limu tu'u 'i 'au 'Oku matafi holo pe 'ae limu 'i tahi 'o fakatatau ki he hu'u'anga 'oe 'au. Ko ha taha 'oku 'ikai pau ki ha me'a kae male'ei holo pe he lau 'ae kakai kehe.
Mamaha 'ae tahi, he kuo tu'unga kiu 'Oku 'ilonga pe 'ae mei mamaha 'a tahi he 'osi leu holo 'ae fanga kiu 'i matatahi. Kuo 'osi lava tu'u honau va'e 'onautolu he fungofunga maka. Ko ha faka'ilonga 'o ha me'a kuo 'osi hoko pe ngaue kuo taimi ke lava.
Mama'o folau Neongo 'ae mama'o 'a ha taha folau 'e faifai pe pea a'u mai. Ko ha taha 'oku lolotonga mama'o 'i ha'ane folau ka 'e 'a'u mai pe.
Mataliu 'a fine kehe Ka liu (pe foki) mai ha vaka toutai 'oku 'osi atu e kainga ki tahi ke siofi hono fakahifo 'oe ola 'oe fononga. Koe finematu'a na'e kau honau ngaahi hoa 'i he toutai, na'e 'osi mahino pe te nau foki kinautolu ki 'api mo hanau 'inasi. Koe toenga 'oe finematu'a koe sio 'ata'ata pe ta'e 'i ai ha 'inasi. Ko ha taha 'oku 'ikai ma'u ha'ane 'inasi he me'a 'oku 'alu ki ai kae 'alu pe koe sio.
Matemate 'a liku Ka matemate pe toka lelei ha fanga 'o ha liku, 'e kei hou mo fakatu'utamaki pe hono 'ulu'ulu 'ona.  Ko ha taha pe me'a 'oku nonga pe fiemalie kae 'oua pe na'a hoha'asi pe 'ita.
Nofo 'i lelenga Koe lelenga koe teu lele ma'u pe. Ka te nofo 'i lelenga 'oku te nofo ta'ili'ili pe mo teu lele.  Ko ha me'a 'oku ta'eta'epau, pe ko ha nofo ta'ili'ili.
Ongoongo fakaevaha Ka a'u mei ha ongoongo mei ha motu kehe (fakaevaha - vaha'a motu), 'e 'ikai kei fai ha falala ki ai he kuo fakahoko mei he taha ki he taha, pea takitaha 'ai 'e he taha kotoa 'ene fo'i tanaki, pea toki a'u mai kia kita. Ko ha fo'i ongoogno kuo 'ikai kei falala'anga. 
'Oku toe faka'asi pe he peesi Sosaieti.
'Oho'oho 'a liu lahi Ka liu (foki mai) ha vaka lahi pea ngali 'oho'oho ('ikai fonu) 'oku fa'a fakatupu 'amanaki lelei ange pe ia 'i ha liu 'a ha ki'i vaka si'i kae fonu hake.  Ka vakai ange 'oku kei laka pe 'ae 'oho'oho ia 'ae vaka lahi 'i he fonuhake 'ae vaka si'i. 'Oku pau ange pe 'ae me'a 'oku te maheni ai 'i he me'a 'oku 'ikai te te 'ilo pau ki ai.
Paepae kae 'auhia Koe taimi 'oku tata'o ai e lou'akau 'i tahi 'oku pae mo tata'o 'aki e ngaahi fu'u maka lalahi ke ma'u ka 'oku fa'a 'auhia pe ngaahi fu'u maka ia. Ko ha me'a 'oku feinga'i ke tu'u pe fakahoko kae toutou maveuveu pe.
Ta ki 'ao, ta ki tu'a Poto'i ngaue 'i mu'a ('ao), poto'i ngaue 'i mui (tu'a). Ko ha taha 'oku poto 'i he me'a kotoa.
Ta ki liku, ta ki 'ao Poto'i ngaue 'i mui (liku), poto'i ngaue 'i mu'a ('ao).  Ko ha taha 'oku poto 'i he me'a kotoa.
Ta ki liku, ta ki fanga Poto'i ngaue 'i liku, poto'i ngaue 'i fanga.  Ko ha taha 'oku poto 'i he me'a kotoa.
Ta ki tahi, ta ki 'uta Poto'i ngaue 'i tahi, poto'i ngaue 'i 'uta. Ko ha taha 'oku poto 'i he me'a kotoa.



Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00