Koe ngaahi Palōveape eni 'oku 'asi ha fa'ahinga Hingoa 'i honau fakalea´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
'Aufua 'a Tefuli´ Ko Tefuli koe tangata mei Feletoa, Vava'u na'e ongoognoa 'ene taukei he va'inga lafo.  Na'e a'u hake 'ae lafo ki Mu'a pea fie va'inga (pe maa'imoa 'i he lea fakahouhou'eiki) 'ae Tu'itonga pea ne fili ke hoa mo Tefuli.  Na'e kamata leva e fe'auhi pea fakalaka e fa'ahi e taha.  Ka koe a'u pe ki he taimi o Tefuli, neongo ne 'osi ofi 'aupito e tupe ia 'ae fa'ahi e taha ki he tapa'i fala, na'e lafo'i atu pe 'e Tefuli ia 'ene fo'i tupe 'o fakalaka ki he teputepu'i fala, pea na malohi moe Tu'itonga.  Talu mei ai koe 'i ai pe ha fo'i lafo pehe na'e ui pe koe 'aufua 'a Tefuli.  Koe 'aufua koe fulihi pe ikuna'i kakato. Ko hono lava'i 'o ha me'a na'e ngalingali 'e 'ikai lava.
Fena pē ka ko Nua Koe ma'u eni mei he fepopoaki'aki 'ae Tu'itonga ko Momo mo Lo'au, koe fiema'u 'e Momo ke 'oange ha 'ofefine 'o Lo'au ke na mali.  Koe tala eni 'oe fepopoaki'aki.
Momo: 'Omi ha pulopula ke fakaili (koe pulopula koe konga 'ufi 'oku teu ke to, pea koe fakaili ko hono to 'oe pulopula - 'omai hano 'ofefine ke ta'ane mo ia).
Lo'au: 'Oku fena 'ae ta'u, kei mula 'ae ta'u' (koe fena koe 'ufi motu'a - kuo motu'a 'ae ta'ahine 'e taha he kuo 'osi fa'ele, pea koe mula koe 'ufi mui - kei valevale 'ae taha). 
Momo: 'Fena pe ka ko Nua (neongo pe 'ae motu'a 'a Nua ka koe 'ofefine lahi ia).
'Oku malie 'aupito 'ae fepopoaki'aki ko eni.  Koe oo koe fakalea mali kae talanoa ia ki he ma'ala 'ufi.  Koe 'ufi foki koe me'akai 'eiki tahaa ia.  'Oku kei faifatongia pehe ni pe 'a hou'eiki mo ha'a matapule 'i he ngaahi katoanga 'oe ngaahi 'aho ni. 
Taimi e ni'ihi 'oku kei manakoa ange pe ha me'a motu'a kae mahino hono lelei, 'i ha me'a fo'ou kae 'ikai pau.
Halaia 'a Moli kae tuku kia Loli Tokua na'e 'i ai ha ongo ko Moli mo Loli na'a na tatau tofu pe 'i he mata, sino moe to'onga.  Ka fai kovi 'a Moli pea hola ia, kae 'asi mai 'a Loli, 'e tukuaki'i ai pe 'a Loli.  Ko hai pe 'e fua ma'u ko ia 'e tukuaki'i. Ko hono tukuaki'i noa'ia ha taha ki ha kovi kae 'ikai fakapapau'i pe koia 'oku halaia pe 'ikai.
Hangē ko Hina´ Ko Hina koe fefine faka'ofo'ofa taha ia 'i he ngaahi talatupu'a fakakuongamu'a (hange pe ko Sinilau 'i he kakai tangata). Ko ha me'a faka'ofo'ofa ta'e 'iai hano tatau. 
'Oku toe ngaue faka'aluma'i 'aki pe ki ha me'a matamatakovi. 
Hangē ko Manaki´ Ko Manaki koe fu'u paa maka pe lilifa 'i 'Eua 'oku te sio atu pe kita ki ai mei he Hahake 'o Tongatapu. Ko ha me'a 'oku haa mahino pe 'ilonga lelei.
Hangē kuo 'emo 'e Faifaimalie´ Ko Faifaimalie koe 'otua fefine fakakuongamu'a.  Tokua na'e kau 'a Faifaimalie he fe'auhi kai 'i Pulotu.  Na'a ne kai kotoa e me'akai 'o 'osi, pea hoko atu ki he toumohomoho, hoko atu ki he me'a kotoa na'e kau ki hono teuteu'i 'oe me'akai, a'u ki he makahunu 'oe ngoto'umu, 'o ma'a 'osi'osingamalie 'ae me'a kotoa.  Ko ha me'a kuo ma'a 'osi'osingamalie 'ikai toe toe ha me'a.
Hola ke ke hao ki he fale o Vave´ Ko Vave koe to'a ia 'o Ha'avaka'otua 'i Kolomotu'a.  Na'e 'i ai hono tehina fieta'a na'a ne fakamamahi'i 'e ia 'ae 'a'ahi kotoa pe ki Kolomotu'a.  Ka ha'u ha fononga ki Kolomotu'a ko honau hao'anga pe ke fei mo nau a'u ki he fale o Vave. Koe hao'anga mei ha faingata'a.
Manako Sea, manako Sau Na'e 'i ai e Tu'itonga na'e manako 'i ha ongo Taupo'ou Ha'amoa ko Sea, mo Sau.  Na'a ne feinga ke ne ma'u e loto 'o Sau ka na'e loto mamahi ai 'a Sea.  Pea ne feinga ke ne ma'u e loto 'o Sea kae loto mamahi ai 'a Sau.  Pea ne pehe leva ke tuku a 'a Sea kae feinga pe kia Sau.  Pea a'u atu ki he kolo 'o Sau kuo hola 'a Sau ia mo hono 'ofa'anga.  Pea toe foki mai kia Sea kuo hola mo Sea ia mo hono 'ofa'anga. Koe ha taha kuo lahi e me'a kehekehe kuo feinga ki ai, pea iku 'o 'ikai ma'u pe aa ha me'a 'e taha.
Nofo mo Tuku'aho kae 'uakai ngako Ko Tuku'aho koe Tu'ikanokupolu pea ko hono nofo'anga na'e mahu he na'e fetuku ki ai e me'a lelei kotoa pe.  Ka 'iai leva ha taha ne kau 'i he kau nofo 'a Tuku'aho kae kei 'uakai ngako pe, na'e faka'ohovale ia he koe ngako koe toki kai pe 'e he kau masiva pe 'i he taimi honge. Ko ha taha 'oku 'ikai fiemalie 'i he ngaahi faingamalie 'oku ne ma'u.
'Oua e tangi ke tatau, na'a 'ita 'a Taufa'ahau Ko Taufa'ahau koe Tu'ikanokupolu na'e lahi hono vikia.  Tokua na'e 'ikai hano tatau 'i he'ene poto mo 'ene to'a.  Ka polepole ha taha 'i ha fa'ahinga me'a kia Taufa'ahau 'e malohi pe 'a Taufa'ahau ai 'i he me'a ko ia.  Koe fakatokanga ke fakafe'unga e 'ulungaanga ki he me'a 'oku lava.
Sika 'a Maui´ Tokua ka sika 'a Maui 'e puna pe 'ene fo'i sika 'o pulia ki he 'ata pea 'ikai toe 'ilo 'e ha taha ia e feitu'u 'oku to ai. Ko ha me'a kuo puna ma'olunga mo mama'o faufaua. 
Takele 'o Maui´  Koe nofo'anga 'oe 'otua fakakuongamu'a ko Maui 'oku ta'e'alo'aloa pea ikai ha taha 'e a'u ki ai. Ko ha feitu'u 'oku fu'u mama'o faufaua pe faingata'a e a'u ki ai.
Tala fai ki Tano Ko Tano koe feitu'u na'e 'ikai 'ilo 'e ha taha pe 'oku tu'u 'i fe.  Ka 'i ai ha kole 'oku 'ikai tali 'oku hange pe ia ha kole fai ki he feitu'u ta'e'iloa ko ia ko Tano. Koe kole 'oku 'osi mahino pe 'e 'ikai tali.
'Oku toe 'asi he peesi Palōveape Mate.
Tala fono 'a Pakava´ Na'e 'i ai ha 'eiki Fisi ko Pakava na'a ne tapui ke 'oua na'a kai ha taha mei he fu'u tava na'e tu'u hono 'api ka ko ia tokotaha pe na'e kai mei ai.  Ko ha taha kuo ne tapu'i ha kakai mei ha me'a kae 'ata pe ki ai tokotaha.
Teke'i 'a Lei hono fu'u mei Na'e 'i ai e motu'a ko Lei na'e 'i ai hono fu'u mei.  Na'e honge fonua kae kei fua pe fu'u mei 'o Lei.  Na'e oo atu e kau kumi kai 'o toli e fu'u mei, pea ha'u a Lei ia 'o ta'ofi kuo nau 'ita atu nautolu kia Lei, kae hili ia koe fu'u mei ia 'o Lei. Koe fiepule pe fiekau ki ha me'a 'a ha taha kehe.
Tu'anaki 'Auka Ko 'Auka koe matapule 'ae Tu'itonga ko 'Uluakimata Tele'a.  Na'e loto mamahi lahi 'ae Tu'itonga 'i hono Moheofo koe ta'ahine ko Talafaiva Fakatou'ato.  'I he valevalelau 'ae Tu'i 'i he'ene 'ita na'ane pehe ai 'oku tonu ke tamate'i 'a Talafaiva ia.  Lolotonga ia 'oku tangutu pe 'a 'Auka 'o fanongo pea 'osi pe ia kuo tu'u atu 'a 'Auka 'o 'alu o tamate'i si'i Talafaiva pea foki mai 'o fakaha atu ki he Tu'i koe kuo fakahoko hono loto.  Ne fu'u 'ohovale 'aupito 'ae Tu'i pea 'ikai ha me'a ke tolona ai 'e ne 'ofa mamahi kia Talafaiva. 

Koe tu'anaki koe lea motu'a ki he falala pe fakatu'otu'a pe ko ha'ate 'amanaki 'oku tuku ki ha taha.  'A ia koe fakalea 'e taha ki he paloveape ni koe "falala kia 'Auka". 

Ko ha taha kuo te falala ki ai ka kuo 'alu ia 'o fakahoko ha me'a na'e 'ikai te te loto ki ai.
Tuku ho'o 'uke kia Maui´ Koe tupu eni mei he fielahi 'a Maui Kisikisi kia Maui 'Atalanga pea hanga 'e Maui 'Atalanga 'o hapo'i aki 'a Maui Kisikisi 'ene huo 'o to ki lalo. Koe fakatokanga ki ha taha kei si'i pe fo'ofo'ou ke 'oua e fielahi ki ha taha matu'otu'a mo taukei ange.
Vikia, vikia 'Apolosi, pea viku pongipongia Na'e 'i ai e faifekau ko Apolosi na'e fai 'ene malanga pongipongi lolotonga 'enau folau vaka.  Lolotonga 'ene malanga kuo fakafehu'ia atu ia 'e he motu'a ko Paane.  Na'e 'ita leva 'a 'Apolosi 'o tekelele 'a Paane ki tahi.  Koe kaila hake leva eni 'a Paane ki he kau fanongo malanga 'i he'ene mapuna hake he loto tahi "vikia, vikia 'Apolosi pea ko eni kuo te si'i viku pongipongia". Koe tauhi ki ha taha ma'u'olunga pe 'iloa pea fai ange pe kuo 'ikai toe tokanga mai ia he kuo ma'u 'ene kau muimui kehe 'ana.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[160213] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00