Koe Ta'u Faka-Tongamotu'a

Koe ta'ú, ki he Tonga 'o ono 'ahó, koe 'uhinga ia ki he fo'i to'u ma'ala 'ufi 'e taha.  Pea na'e mei lahi taha pe hono fua 'oe taimí fakatatau ki he to'u ma'ala 'ufí.  Ka 'i ai ha ki'i leka ne ta'u 2, na'e fa'a pehē pe ko hono 2 ta'u eni 'oku tó, pe ko hono 2 ta'u eni 'oku kaí.  ʻA ia ko hono 'uhingá koe lava ia hono tō pe kai ‘oe ta'u ma'ala 'ufi 'e 2 ʻi he'ene mo'uí. 


Koe ta'u maʻala 'ufi leva 'e 3 kotoa na'e fai ai 'ae kātoanga 'Inasí.  Koe kātoanga ia na'e 'ave ai 'ae polopolo 'ae kakaí ki he Tu'itongá.  Pea na'e ngāue 'aki moe 'Inasí ki hono fua 'oe taimí.  Ka 'i ai ha me'a na'e hoko 'i ha ta'u e 12 ki mu'a, na'e pehē pe koe kātoanga 'inasi eni 'e 4 mei ai ('a ia koe "ta'u 3" ia 'e 4, koe taʻu ia ʻe 12).


Ko hono fua leva ʻe he Tonga ʻo ono ahó ʻoe lōloa ʻoe taʻú (pe to'u 'ufi), naʻe makatu'unga ia 'i heʻene fakatokanga'i koe foʻi taʻu maʻala ʻufi ʻe tahá, mei hono tofi ʻoe taʻú, ki hono fakaheká, ki hono utú, naʻe feʻunga ia moe ʻasi foʻou tu'o 12 'ae māhiná, pea taimi e ni'ihi ne 'asi tu'o 13.  Pea tānaki ki ai mo ʻenau fakatokangaʻi 'ae anga 'ae hao ki he ngaahi mahina ko ia, 'ae liliu 'ae ʻeá mei he momokó ki he māfaná, pehe moe ngaahi taimi 'uho'uhá, hakohakó moe la'ala'á, kae ʻumaʻā ʻae ofo moe mate ʻa natulá.  Ko ia naʻa nau ui fakakātoa ai pe ʻae ngaahi māhina ko ia koe taʻu ia ʻe 1.  Pea nau fakahingoa moe ngaahi māhina 'e 13 ʻo fakatatau ki hono tauhi ʻoe taʻú maʻala ʻufí kae ʻumaʻā e toʻonga ʻo natula ʻi he taimi ʻoe māhina takitaha.

Koe ngaahi fakamatala leva ko eni ʻoku hoko haké koe fakamatala ki he ngaahi ngāue ne to ki he māhina takitaha fekauʻaki moe taʻu maʻala ʻufí, ʻa ia koe taʻu faka-Tongamotuʻá  ia.  Pea ʻoku fakamanatu moe ngaahi māhina ʻoe taʻu faka-Tongamotuʻá ʻi he Laulau ʻoe Ngaahi Māhina Faka-Tongamotuʻá.

     

ʻOku hokohoko atu pe hono fokotuʻutuʻu ʻoe ngaahi fakamatalá ni.  Ka ʻi ai ha ngaahi tānaki pe fakatonutonu ʻe fakafiefia ʻaupito ka lava ʻo vahevahe mai.




Māhina Tonga Māhina Papālangi.......... Fakamatala
Lihamu'a Māhina foʻou ʻi Tīsema ki Sanuali Koe māhina eni ne kamata ai ke foha mai ai ʻae taʻu tokamuʻá.  Koe taʻu tokamuʻá ko hono ui ia ʻoe fuofua ʻufi ne toó ʻi he taʻú.  Koe foha mai ko ia ʻae taʻu tokamuʻá, ʻoku kei valevalea fau ʻae fanga ki'i foʻi ʻufí pea kei hangē honau lalahi ha lohulohuʻi tuhú pe siʻi ange ai.  
Koe maʻuʻanga ia ʻoe hingoa ʻoe māhiná ni he naʻe lau ʻe he Tongá, ka ʻi ai ha meʻa ʻoku fuʻu iiki ʻaupito koe liha ia.  Koe kutú koe me'a si'isi'i ʻaupito ki he vakai ʻae Tongá.  ʻA ia kapau ko iá, koe tama leva ʻae kutú ʻae lihá, koe meʻa ia ʻoku toe fuʻu siʻisiʻi ange ia. 
Koe ngaahi taʻu hongé naʻe pau ia ke vaku mai ʻae toʻu liha ko eni ʻoe taʻu tokamuʻá, ke fafanga ʻaki e kaingá.
Naʻe ʻikai foki ʻi he maʻala ʻufi ka koe māhina eni ne fotu iiki mai mai ai ʻae fua ʻoe ʻakau ne fisi moe monumanu ne fakafanau ʻi he ofo ʻa Natula ʻi Fuufuunekinangáanu.  ʻA ia naʻe kau e ikai ko e Oo ʻi he fakataataa maheni ki ai.  Ko māhina ko Lihamuʻá ne kei hangē ai ʻae ʻuhiki ʻoe Oó ha lihá.  
Lihamui Māhina foʻou ʻi Sanuali ki Fepueli Naʻe hokohoko atu ai pe foha ʻae taʻú, ʻo fakatatau ki hono taimi tō.  Pea koe māhina eni ne kamata foha mai ai ʻae taʻu tokamuí.  Koe taʻu tokamuí ko hono ui ia ʻoe ngaahi maʻala ʻufi naʻe tō ki mui ʻi he taʻu tokamuʻá.  Pea naʻe takitaha pe faʻahinga ʻufi mohono taimi lelei ke tō.  ʻA ia ne sai e faʻahinga ʻufi ʻe niʻihi ki he taʻu tokamuʻā kae sai e faʻahinga ke tokamui.  Pea ne ui ai pe ʻae māhiná ni ko Lihamui koe valevalea ʻae fanga kiʻi foʻi foha ʻoe taʻu tokamuí. 
Vaimu'a Māhina foʻou ʻi Fepueli  ki Maʻasi Koe māhina eni naʻe kamata ke tō ai ʻae ʻuha mahuʻinga taha ki hono fakafoha ʻoe taʻú.  Naʻe tō pe foki ʻae ʻuha ia ʻi he ngaahi māhina kehé, ka koe ʻuha eni naʻe feʻunga tonu ʻene tō moe fiemaʻu ʻae taʻú foʻoú.  Ko ia ne ui ai e māhiná ni ko Vaimuʻa.
Vaimui Māhina foʻou ʻi Maʻasi  ki ʻEpeleli Koe hokohoko atu pe eni ʻoe toʻu ʻuhoʻuha pea ui pe ʻae māhina ni ko Vaimui. 
Fakaafumo'ui Māhina foʻou ʻi ʻEpeleli ki Mē Koe māhiná ni kuo huli pea moʻui ʻae ngaahi ʻakau kehekehe hili ʻae ʻuhoʻuha ʻi Vaimuʻa mo Vaimuí, kau ai ʻae hiapó ko hono taimi eni ne fai afu ai.  Koe tupuʻanga ia hono ui ʻoe māhiná ni ko Fakaafumoʻui.  
Koe māhina mo eni naʻe taimi lelei ai ki hono tō ai ʻoe fusi (siaine, hopa, misipeka) moe faú.    
Fakaafumate Māhina foʻou ʻi Mē ki Sune Koe aʻu mai ki he māhina ni kuo hoholo e tupu mo faiafu ʻae ʻakau kae kamata ke laumea pea mate.  Ko ia naʻe ui ai e māhiná ni ko Fakaafumate.  
Hilingakelekele Māhina foʻou ʻi Sune ki Siulai Koe māhina eni naʻe kamata ai ke utu ʻae taʻú pea kamata pe mei hono utu ʻoe taʻu tokamuʻá ʻo fai atu.  
Ko hono utu ʻoe taʻú naʻe kelikeli fakalelei hake ʻae ngaahi foʻi ʻufi mei luo.  Koe ngaue pelepelengesi he naʻe pau ke tokanga ʻae tama keli ke ʻoua naʻa fuʻu ofi ki he sinoʻi ʻufi, pea loloto ange ʻe ne keli he lōloa ʻoe fohá, naʻa lavea pe motu pea mele ai.  ʻIkai ngata ai ko hono toʻo hake ʻo foʻi ʻufi naʻe ʻikai toʻo ʻʻae kongokonga kelekele ne kei piki ki hono sinó naʻa lavea.  Pea ko hono toʻo hake ko ia naʻe tanu hono luó ʻo fakapuke.  Koe puke ko hono tanaki ki ʻolunga ʻoe kelekele.  Naʻe hili leva ʻae foʻi ʻufi ki hono puke.  Pea ko hono hili ko ia ʻoe ʻufí ki hono puké, koe tupuʻanga ia hono ui ʻoe māhiná ni ko Hilingakelekelé.
Koe ʻosi kotoa ko ia hono keli ʻoe maʻalá ʻo hilí fakafoʻipuké, naʻe foki mai leva ʻae kau utú ʻo tānaki fakataha e ʻufí ke ʻave ʻo fokotuʻutuʻutaha ki hono palepale mo ʻufiʻufi ai.  Ko hono tuku ko iá naʻe mātuʻu ai ʻae kiliʻi ʻufí pea mōmoa mamālie ʻae kelekele naʻe piki ki ai ʻo ngangana mei he sinoʻi ʻufi.  Koe founga ia naʻa nau ngaueʻakí ke ʻoua naʻa e lavea e sinoʻi ʻufi.  ʻOku faʻa pehē ʻe he faʻahinga koe ʻuhinga mo ia ʻoe Hilingakelekele koe hili pe ʻoe ʻufi mo hono kelekelé.    
Hilingamea'a Māhina foʻou ʻi Siulai ki ʻAokosi Koe māhina eni naʻe fetuku ai ʻae ʻufi mei hono palepale naʻe fokotuʻʻu ai ki hono fale, koe faleʻufi.  Ko hono ʻave atu ko ia ʻoe ʻufi kuo ʻosi maʻa lelei hono kili he kuo ngangana ʻae kelekele naʻe pipiki ai.  Koe tupuʻanga ia hono ui ʻoe māhiná ko Hilingameaʻa, ʻa ia koe hilinga meʻa maʻa, he ko hono hili atu ko ia ʻoe ngaahi foʻi ʻufi kuo maʻa.
Naʻe kei hokohoko atu pe foki mo hono utu ʻoe taʻu pea koe taimi ko eni koe aʻu ia ʻae ututaʻu ki he taʻu tokamui, ʻa ia naʻe kau ai ʻae ngaahi ʻufi lalahi mo ʻeiki ange.         
'Ao'ao Māhina foʻou ʻi ʻAokosi ki Sepitema Koe māhina ko eni kuo totonu ke lava e utu taʻúpea lava mo hono tofi mo fakaheka ʻoe taʻú.  
Koe foʻi lea e 2 mei he tō ʻufí ʻoku fekauʻaki moe hingoa ʻoe māhiná ni, koe ʻAo mo Hauʻaoa.  
Koe ʻufí foki naʻe tō pulopula.  ʻA ia naʻe lele pe utu taʻu mo hono filifili lelei ʻo ha ngaahi foʻi ʻufi ke fakapulopula ʻaki e taʻu foʻoú.  Pea naʻe fetaulaki pe ʻae utu taʻu mo hono to ʻoe taʻufoʻoá.  ʻI he taimi ʻoe tofi pulopula naʻe naʻe toʻo mai e foʻi pulopula ʻo tuʻutuʻu fōlōloa.  Naʻe toʻo mai leva ʻae ngaahi foʻi konga pulopula fōlōloa ko iá ʻo tuʻu ua mālie.  Ko hono tuʻu ua ko ia ne maʻu ai e matatofi ʻe ua.  Pea ka kei fuʻu lōloa pe ʻe toe tuʻu 2.  Pea koe aʻu koe ʻae tuʻutuʻu ʻoe matatofí ki hono lahi feʻunga ki hono tó, naʻe u ʻae ongo foʻi matatofi ko ia ko ʻao mo ʻao.  Ka koe māhina foki ko eni kuo taimi ia ke ʻosi kotoa e pulopulá hono teuteu, ʻa ia ʻoku ʻikai mahino lelei ai pe koe hā ka ui ai ko ʻAoʻao, tukukehe kapau ko hono ʻuhingá pe ki he fele ʻae matāpulopulá teʻʻeki fakaheka, ʻi hono tānaki ke tutu, ʻo pehē ko ʻao e, ʻao e, ʻao e.
Kaekehe koe hoko atu ko ia mei he lava hono tofi pulopula ʻoe taʻú naʻe pau leva ke fakaefuefu.  Koe fakaefuefu ko hono vali efuefu ʻoe konga pulopulá ke ʻoua e pala pe kai ʻe ha manu.  Naʻe ʻomai leva ʻo tauaki ke māfana.  Koe taimi tauakí ʻoku pehe naʻe lau ʻaho pe.  Hili iá, naʻe ʻave leva ʻo fakatoka ki hono luo pea ʻufiʻufi ai.  Koe luo ko ia naʻe ʻikai loloto pea ʻikai fuʻu fā lahi kae feʻunga pe ke fakatoka ki ai e pulopulá.  Ko hono tanu ʻoe pulopulá koe konga pe ia hono tauhi lelei kae ʻoua kuo hoko hono taimi fakaheká.  Koe lau uike pe mei ai kuo hulihuli hake ʻae pulopula.  Ko hono taimi tupú ia pea taimi leva ke fakaheka.  ʻA ia naʻe kamata pe hono fakaheka ʻoe taʻú ʻo lava pe ke lau uike mei he taimi hono utú.  Kae kapau ʻe toe fuoloa ange ai, naʻe hauʻaoa leva ʻae pulopulá ia.  Koe hauʻaoa koe pala, ʻa ia naʻe ʻikai toe lelei ia ke ngaueʻaki.  Koe ikuʻanga ia ʻo ha pulopula naʻe kei toe taʻefakaheka mai ki he māhiná ni.  ʻA ia ʻoku pehe ai koe tupuʻanga mo ia hono ui ʻoe māhiná ni ko ʻAoʻao, koe tupu pe mei he Hau ʻAo.           
Fuʻufuʻunekinanga Māhina foʻou ʻi Sepitema ki ʻOkatopa Koe mahiná ni kuo tupu mo maʻuiʻui mai ʻae taʻú pea koe ngāue ia ʻoe mahiná ni ko hono huo, tufi mo fokotuʻutuʻu e vevé ʻo tutu.  Pea koe fuʻu ngāue moe veve lahi hono tānaki ki hono ikuʻanga, ko hono tānekinangá ia, pea maʻu ai pe hingoa ʻoe māhiná ni koe Fuʻufuʻunekinangá.
ʻUluenga Māhina foʻou ʻi ʻOkatopa ki Nōvema ʻI he aʻu mai ki he mahiná ni kuo enga e funga fonuá ʻi he lahilahi ʻae laʻalaʻá.  Koe maʻuʻanga ia ʻoe hingoa ʻoe māhiná ni ko ʻUluenga.   
TanumangaMāhina foʻou ʻi Nōvema ki TīsemaKoe tupu ʻae ʻufí naʻe faʻa tupu ʻo vaʻavaʻa ʻi he lalo kelekelé.  Pea ʻi he mālohi ʻe ne tupú naʻá ne faʻa tekeʻi hake hono ngaahi ʻuluʻi vaʻa ki ʻolunga he funga kelekele.  Koe taimi ko iá koe ngāue leva ke faí ko hono tanutanu hifo ʻoe ngaahi foʻi mangá.  Koe maʻuʻanga ia ʻoe Tanumangá.    
'Ō'oamofangongo.... Māhina foʻou ʻi he vahaʻa ʻo Tīsema mo Sanuali ʻi he ngaahi taʻu ne hoko ai. Koe māhiná ni naʻe ʻikai hoko maʻu pe.  Ka naʻe fakatokangaʻi pe ʻe he kāingá haʻá ne hoko kapau naʻe ngali ʻoku tuai mai e foha ʻae taʻu, ʻa ia koe tuai mai ia ʻa Lihamuʻa.  ʻAi a koe tuai mai ko ia naʻe faʻa hoko mai ai ʻae honge.  Pea ka hoko ange koe honge lahi naʻe haʻu leva e mātuʻá ki ʻuta ʻo fakasio e ngaahi patepateʻi ʻufi ne lī holo mo moʻui noaʻia he veʻe maʻalá, pea tānaki ia ʻo ʻoa ki ha ngaahi ngeʻesi pūpū ne li holo mo ia he maʻala.  Pea koe ngeʻesi pūpū ko hono ui koe fanongo, pea koe maʻuʻanga i aʻoe hingoa ʻoe māhiná ní koe ʻoa ʻaki e fangongo.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[260313] Fakafotunga fo'ou 'oe peesi.
[010117] ʻOku ʻi ai e fokotuʻutuʻu makehe ki he taʻu faka-Tonga motuʻá ʻa Tēvita Fale ʻi heʻene uespisaiti koe "Restoring Ancient Polynesian History".  ʻOku ne vahevahe ai e ngaahi fakamatala mahuʻinga kau ki he hisitōlia ʻo Tonga motuʻá.  http://thfale.com/ancient-polynesian-calendar/ 

JamesCocker14Nov00