Koe ngaahi Lea Tonga eni kuo ngali holo honau ngaue'aki´´

 
Lea Tonga 'Uhinga Fakatātā
Afeitaulalo Koe loto tokanga mo fietokoni ki he kau faingata'a'ia moe kau tukuhausia.  'Eiki afeitaulalo mu'a 'o fakamolemole'i 'emau ngaahi to nounou.
'Āhua Hoha'a pe nofo ta'emanonga. Na'e 'ahua holo heni 'a Sione hono fakakaukau'i pe 'e 'alu fefe ki he hulohula.
Akafia Na'e 'i ai e tui fakakuongamotu'a ka hufia 'e ha aka'i 'akau (akafia) 'ae fa'itoka 'oe pekia 'e lava pe 'o tupu mei ha mahaki 'ae kainga 'oe pekia 'oku kei mo'ui.  Na'e ui leva moe mahaki lo ia koe akafia.  'I he ngaahi kuonga mai ki mui na'e fakakau atu mo ha fa'ahinga me'a pe 'e 'ikai 'auha ki he tupu'anga 'oe akafia. Tokanga'i e vala 'o Lualala (pekia) na 'oku 'i ai ha sipa ukamea kae akafia ha taha 'i he'ene fanau.
'Akilotoa 'Ā takai'i Na'e 'akilotoa 'e Vave mo 'ene kau tau 'ae kau angatu'u mei Tokelau.
AlafolauFale vakaʻAi ke tau ō ʻo toho e vaká ki alafolau.
'Alaha Namu kakala. Na'e 'alaha mo manongi mo'oni 'ae teunga kakala 'oe ta'ahine ko Heavula.
'Ālefa Mate he fiekaia Malo mu'a ho'o manatu'i mai kimautolu kuo mau a'u ki he 'alefa.
Angai Ko ha me'a kuo tafoki 'o hanga mai mei he tafa'aki e taha. Lolotonga pe hako mai 'ae matangi mei Hahake, kuo angai mai mei Hihifo.
Anganofo Poto he anga, matakakai, angamaau, angalelei. Koe fanau fefine anganofo 'a Vusika.
Aofaki
'Aofangatuku Ngaue pe fatongia pe alea mahu'inga taha pe faka'osi. Ko hoku 'aofangatuku keu fokotu'u ha kautaha tokoni ma'ae kau masiva.
Aoniu Ma'u fakakatoa Kuo pule faka-aoniu 'a Sisa he fonua.
Efe Penu 'o ha me'a kuo 'osi tatau. Hua'i atu e efe'i niu ki he pesoni keikeinanga.
Ekinaki Akonaki malohi Koe ngaahi ekinaki 'ae Fa'e koe koloa mahu'inga ia 'oe mo'ui.
Enginaki Akonaki malohi Koe ngaahi ekinaki 'ae Fa'e koe koloa mahu'inga ia 'oe mo'ui.
Epu Koe founga huo Mou oo mai ketau epu'i ange ki'i ma'ala ko eni ke lava.
Eveeve Mangaungau pe mahaehae Kuo a'u e mui'i fala ki he eveeve ka koe toe 'ai ke fetongi 'aki e haa.
Fa'itoka Koe ngaahi mala'e kuo fakatoka ki ai 'ae kainga kuo pekia.  Ko hono fakakalalakalasi 'oe fa'itoka 'i ono aho koe Sia ma'ae Tamaha, Langi ma'ae Tu'itonga, Mo'unga ma'ae Tu'iha'atakalaua, Mala'e ma'ae Tu'ikanokupolu pea Fa'itoka ma'a Ha'ame'avale. Tau oo ki fa'itoka 'o 'a'ahi kia Kasete (pekia).
Fakakīkī Fakalili'a Tuku ho'o fakakīkií ka ke ha'u 'o tokoni he ko 'ene mohó pe kuo ke kau he kaí. 
Fakama'itoa Kataki'i ha mamahi pe faingatamaki. Na'e si'i fakama'itoa pe 'ae tangata'eiki.
Fakatu'amelie 'Amanaki lelei Na'a mau nofo pe 'o fakatu'amelie ki he haka 'a Va'epopua.
Fakatu'atamaki 'Amanaki kovi Na'a mau nofo pe moe fakatu'atamaki ki he ongoongo mei he fepaki. 
Fakau'u Ko hono fu'ifu'i tahi 'oe kakala ke toe alaha ange.  'Oku toli 'ae heilala 'o fakau'u efiafi 'aki ha me'i tahi pea toki tui leva he 'aho e taha. 
Fasi Koe tau 'ae peau ki he mataafanga. Na'e fasi tanunu 'ae peau 'i he matatahi.
Fasitu'u Koe tau fakafokifa.  Toe ngaue'aki ki he loi lahi. Na'e fasitu'u (tau) e peau he Uafu ko Vuna. 
Tuku ho'o fasitu'u (loi) he na'a tau siotonu kotoa atu pe ki he me'a na'e hoko. 
Fatakau Koe 'amanaki matala 'ae 'akau kakala. Kuo fatakau e fu'u heilala pea kamata ke matala.
Feluteni Ko hoto kaume'a va ofi mo lelei. Koe ongo kaungame'a feluteni 'a Lili mo Sela.
Fono Koe fakataha fakafonua pe fakakolo kuo ui ke fakahoko ai ha ngaahi tu'utu'uni ki he kakai 'oe fonua pe kolo.  'Oku toki ui pe ha fono 'e ha taha ma'u mafai. Tau oo ki he fono he 'e tala ai e ngaahi tu'utu'uni mahu'inga mei he potungaue mo'ui.
Ha'aha'a Ko ha ngaahi fakatu'utamaki fakaenatula. Kuo sai e ngaahi 'aho ni kuo 'i ai e naunau ke tala 'aki e ngaahi ha'aha'a o natula. 
Hama  
Havala Loto hoha'a Na'e havala e loto 'o Ngingie 'i he fuoloa e ta'e fetu'utaki ange 'a Hiliaunifo.
Heva Ko ha me'a kuo mafola ki he ata. Koe tukuange pe 'ae fuhinga pula kuo heva kotoa ki  he 'ataa.
Hiki Koe taimi 'oku maalooloo ai 'ae pekia. Na'e hiki 'a Tu'ifua 'ane efiafi he 5. 
Hoke'ia Mahoka pe matu'u 'Oku pehe 'e he hiva kuo hoke'ia hono loto he ofa ki hono 'ofa'anga. 
Hūfia Tokanga pe 'a'ahi pe tokoni ki ha taha.  Fa'a ngaue'aki 'i he lotu ki he 'Eiki. 'Eiki 'oku mau kole ke hufia si'i kainga 'oku tokoto he mohenga 'oe mamahi, ke nau ma'u ha sino mo'ui lelei moe loto fiemalie ki he kaha'u.
ʻIlolahia Ko ha meʻa kuo ʻilo ʻe he tokolahi Akoʻi hono ngāueʻaki ʻoe komipiuta ke ʻilolahia he koe meʻangāue ia ʻoe kahaʻu. 
Kapa Liua pe malohi Na'e kapa 'e he kau tau 'a Taufa'ahau 'ae kolotau ko Velata.
Kāsia Kapui Kuo kasia 'e he hina 'ae konga ngoue na'e to ai.
Katea
Kaunanga Sevaniti fefine 'Oku faingata'a ke toe ma'u ha kaunanga lelei he ngaahi 'aho ni.
Keina Kai ke 'osi'osi Na'e keina 'e he fanga lofi 'ae ki'i sipi.
Kinokinoifia Faka'ofo'ofa mo mo'ui lelei
Kouna Fekau'i ke fakahoko ha fatongia Kuo kouna au 'e he laumalie keu lea atu he aho ni ke mou fe'ofo'ofani.
KueaʻUlungia
LangovakaKo poletau pe fokotuʻu tau ʻa ha fahaʻi ne ʻulungia Ko ʻenau pole tau fakalangovaka
Lau'aitu Tangilaulau Na'e si'i laulau'aitu pe 'a Lupemu'a he ongo atu e malolo 'a 'Usaia.
Laukau Futa pe fiefia 'aki ha me'a Ko hoku laukau'anga 'i he ha'oha'onga kotoa pe 'a hoku 'ofa'anga.
Liu Maliu pe tafoki Lolotonga pe 'e ne lele kuo toe liu mai. 
Lulunga Taufa pe matangi mei he Hihifo Na'e kamata angiangi mai e matangi mei lulunga.
Luva Foaki kakato Na'e luva 'e Mailelatamai 'ene koloa ma'a Laukau kae folau ia ki muli.
MalamaMaamaSio atu kuo malama mai e funga fonuá. 
Malena
Maliu / liu Tafoki Na'e maliu 'ae vaka 'o foki ki uafu.
Manafa Ko ha me'a falahi pe fa'ata.  Koe fehangahangai eni 'oe manifi 'Ave atu e tamaiki ki he paaka ke nau lele holo he manafa.
Mausa  'Alaha manongi Ko 'ene efiafi pe kuo mausa mai e fu'u heilala.
Māngia Velahia 'o mae  Aa e loufusi ke mangia pea to'o mai leva ke kofu 'aki e lu.
Mele Maumau Koe mele 'oe katoanga koe fu'u loloa 'ae ngaahi ouau.
Mohu Mahu pe fele pe lahi.  Fehangahangai ʻoe honge. Koe fonua eni oku mohu faingamalie.
Momou Teteki pe fakamama'o mei ha me'a Koe mamalu pe 'ae po'uli kuo momou e kau leka mei fa'itoka.
Monumonūmonitonu Koe talamonu pe faka'amu lelei ki he kaha'u.  Koe lea eni na'e lea 'aki 'e he kau maa'uli 'i hono taa 'oe uho 'oe fanau toki fanau'i.  Monu monuu moni tonu ke ke lahi hake 'o hoko ki ho'o tamai 'o fa'a ngaue malohi mo matakainga.
Momoi Foaki Na'e momoi 'e Fataua hono 'api ma'ae fanau hono tuofefine.
Nafa / ngafa Fatongia Ko hoto ngafa ke tauhi lelei 'a hoto mali mo 'ete fanau.
Nga Tokolahi.  Ka tanaki 'ae "nga" ki ha lea 'e hoko ia koe fakatokolahi 'oe lea ko ia.  'Oku lahi 'aupito e ngaahi lea 'oku tau ngaue maheni 'aki he ngaahi 'aho ni kuo tupu mei hono ngaue 'aki 'oe nga.  Kai-nga: koe 'uhinga ki he kau kai tokolahi, pea kuo hoko 'o ngaue 'aki ki he famili ofi.  Fa-nga: koe fele 'a fa he matatahi pea ui ia koe fanga.  Ha'u-nga: koe ha'u tokolahi.  Va'i-nga: koe va 'oe tokolahi 'i ha founga feohi.
Namoa Koe niu motu'u kuo mama 'o fakatau hono huhu'a ke misimisi 'e he peepee valevale. Koe 'uluaki me'akai 'ae tamasi'i koe namoa.
Ngalu Peau Na'e fasi tanunu 'ae ngalu he mataafanga.
Ope Tupu 'o too ki tu'a Na'e ope mai ki hala 'ae matala 'oe fu'u lose.
Palutu Fakauku 'i ha loto vai "'Oi nai toto ne mahua, ke palutu ai 'ae maama angahala." (Himi Uesiliana)
Pango Kovi pe ta'efe'unga Me'a pango koe mo'uingalo.
Pāʻutu pe ʻUtuLilifa pe kauʻā maka mauʻolunga
Pongipongi Koe pongipongi koe ouau 'oku fakahoko hili ha katoanga pe 'apisia.  Koe pongipongi 'oe putu 'oku fakahoko hili hono tanu 'oe pekia.  Oku fai e faikava moe fei'umu ke tufa.
Koe pongipongi 'oe ngaahi hingoa fakanofo 'oku fakahoko 'i ha 'aho hili e 'aho kuo fakanofo ai ha 'eiki fo'ou.  'Oku 'alu 'ae eiki kuo fakanofo mo hono kainga 'o fakatu'uta e kava, koloa moe me'akai ki he 'eiki na'ane fakanofo ia. 
Koe pongipongi tapu koe pongipongi ia 'oe tu'i 'o ka teu ha'ele ki ha fonua.
Sola Tokotaha muli pe fo'ou ki ha ha'oha'onga.  Tatau moe vulangi. 'Oku 'ata e katoanga ki he sola moe vulangi kotoa.
TaʻeʻaloʻaloaKo ha meʻa ʻoku ʻikai aʻu ki ai ʻete fakakaukaú pe ko ʻete ʻamanakí.   Meʻa taʻeʻaloʻaloa moʻoni koe meʻa naʻe hokó ki heʻeku fakakaukaú.
TaialaKoe pāʻutu makamaka he matātahí.
Taka Nofo ha feitu'u Na'e taka Vaimalo pe 'a Naufahu ia.
Taku Lau pe tala 'Oku taku koe Matapa ki Pulotu 'oku tu'u i Koloa.  Koe hifo'anga ia 'o Maui ki Pulotu 'i he'ene 'alu 'o kaiha'asi mai e afi ki mamani.
Takalaua Ongoongoa mo fa'a talanoa'i.
Tāfu'ua 'Ohovale mo 'avea  Na'e mo'u tafu'ua 'a Takalaua 'i he hoihoifua 'o 'Ulukihelupe.
Tamaio'eiki Koe fo'i lea ko eni koe tupu mei he fale 'oe Tu'iha'ateiho moe fale 'oe Tu'ilakepa.  Koe tauhi na'e fai 'e he Tu'ilakepa ki hono foha ne hoko koe Tu'iha'ateiho.  Koe Tu'ilakepa eni ko Paleingalu.  Pea ko Paleingalu koe mokopuna pe 'oe Tu'iha'ateiho ko Pahihi 'i he'ene fa'e.  Na'e fanau'i 'e Paleingalu 'a hono foha ko Tungimana'ia.  Pea 'ave 'a Tungimana'ia 'o ma'a e Tu'iha'ateiho ko Lokono Fakatakatu.  Pea 'i he pekia 'ae Tu'iha'ateiho Lokono Fakatakatu, na'e hoko ai pe 'a Tungimana'ia koe Tu'iha'ateiho.  Neongo ko Tu'ilakepa Paleingalu koe tamai ia 'a Tu'iha'ateiho Tungimana'ia, pea koe Tu'ilakepa foki koe taha ia e ngaahi 'eiki lahi 'oe fonua 'i he 'aho ko ia, na'e tauhi fakahikihiki pe 'a Paleingalu ki hono foha.  Na'e tupu leva ai hono ngaue'aki 'ae lea koe "tamai o 'eiki" ki ha taha anga fakatokilalo. Koe tamaio'eiki 'apasia mo'oni 'a Samiuela.
Tanunu Toutou hoko. Na'e fasi tanunu e peau he mataafangaa.  Na'e too fakatanunu mai e matangi mei Hihifo.
Ta'onakita To'o pe 'e ha taha 'ene mo'ui pe 'a'ana. Koe mālolo 'a Mulikiono koe ta'onakita.
Taʻonatangata Tamateʻi ha taha kehe
Taukei Maheni pe poto'i ngaue. Koe tangata taukei 'a Tuialo 'i he ngaahi faiva fakafonua.
TeʻehalakamuMatangi feangiʻaki
TeʻiapaaKoe taha pe meʻa oku te falala ki ai
Tofanga A'usia Koe fu'u tapuaki eni kuo mau tofanga tonu ai.
Tolona
Tufakanga Fatongia pe 'inasi totonu. Tuku ai pe keu fakahoko e fatongia ko eni he ko hoku tufakanga.
Tuha Taau pe fe'unga 'Oku tuha pe 'ae lakanga mo Mosese he koe tangata faitotonu mo ngaue lelei.
Tu'unga'a Fakatu'upakee Na'e tu'unga'a hake pe 'e ne fie foki ki Ha'amoa
Uhotaha Tau tehina fa'e taha (kae tamai kehekehe).
Uhotau Tau tehina tamai taha (kae fa'e kehekehe).
Uki Kumi pe tanaki fakataha ha kakai Uki mai ha tamaiki ke tau o ki 'uta 'o utu'i mai e ma'ala.
'Ūkuma Kataki loto Neu 'ukuma pe 'eku loto mamahi kau malimali fakato'a pe.
'Uluafi Koe tangata 'oku ne taki e kau tau. Koe kamata pe 'ae tau pe mou fakasio e 'uluafi ke tau taa'i, he ko 'ene too pee kuo movete 'enau ki'i fa'ahi.
'Ulungia Fo'i Na'e 'ulungia e kau 'Uvea 'i he kau Niua.
Kaungame'a Koe kaume'a uo 'o Tevita 'a Sonatane.
'Ūpe Hiva pe fasi fakamohemohe Koe malie atu 'ae 'upe o Folola. 
UtaʻangaTokotaha pe feituʻu manakoa.  Tokotaha pe feituʻu ʻoku lata ki ai ha kakai. Ko Nukuʻalofá koe utaʻanga ʻo fafine mo tangata
VeitapuiKoe vā tapu fakakāinga hangē ko vā ʻoe tuofefiné moe tuongaʻané, pe koe tamaí moe fānaú. ʻE ʻikai lava ke nau sio faiva fakataha he koe veitapui.
VeivaiKo hono huʻi vai ʻo ha meʻa 
Velenga Koe loto hoha'a pe maveuveu 'ae fakakaukau. Kuo kapui 'e velenga 'eku fakakaukau.
Vūlangi Tokotaha muli pe fo'ou ki ha ha'oha'onga.  Tatau moe sola. Oku 'ataa pe 'ae katoanga ki he sola moe vulangi kotoa.


Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[010213] Fakafōtunga fo'ou e peesi.

JamesCocker14Nov00