Puaka Tu'i 'Ate
(Koe tohi hohoko 'o Motu'apuaka)


Koe ngāue eni 'a James Cocker, koe hako 'o Tulehu'afaikikava, koe kaukautama 'a Motu'apuaka.


'Oku hokohoko atu pe hono fokotu'utu'u 'oe tohi hohokó ni.  Ka 'i ai ha ngaahi tānaki pe fakatonutonu, 'oku 'oatu e fakaafe ke vahevahe mai ke fakalelei 'aki e me'a 'oku ma'ú.


Koe tu'u'anga 'oe 'até ko hono puaká, ka koe tupu'anga 'o Motu'apuaká, 'e tu'u ma'u pe ia 'i he 'ate ʻa hono Hakó.
 



Koe Tupu'anga 'o Motu'apuaka


Koe tupuʻanga ʻo Motuʻapuaka mo hono hakó ʻi Tongá ʻoku fakatolonga ia ʻi he Tala ko eni ki he Sika ʻa ʻAmá.



'Oku fakafuofua koe ngaahi ta'u nai eni 'oe 1590 'ae taimi 'oe Sika ʻa ʻAmá




Koe Hako 'o Motu'apuaka


Mei he ta'u 1590 ki he ta'u 1730 nai 'oku siʻi ha fakamatala kau kia Motu'apuaka.  ʻA ia 'oku fakafuofua koe to'utangata ia 'e 4 pe 5 mei he taimi 'oe fuofua Motuʻapuaká, ʻa Mafi mei he Motu 'a Puaká.  


Ka koe ngaahi ta'u 'oe 1730 nai 'oku 'asi e Motu'apuaka ne fakafe'ao kia Ma'afuotu'itonga 'i Ha'afeva.


Koe Tango ʻa Maʻafuotuʻitonga kia Lātūtama
Pea fai e hāʻele 'a Ma'afuotu'itonga ki Tungua ko 'ene tango kia Lātūtama, koe ʻofefine ʻoe Tuʻihaʻateiho ko Fakatakatú.  
Pea nau tau atu ki Haʻafeva ʻo ʻafio ai ʻa Maʻafuotuʻitonga kae hoko atu ʻa Motuʻapuaka ke fakahoko e tangó kia Lātūtama ki Tungua.  
Pea koe lolotonga ko ia e ʻalu ʻa Motuʻapuaká kuo haʻu e fonuá ko ʻenau tū maama ki he tamá.  ʻO haʻu ai ʻa Ate, koe ʻunoho ʻo Havea Pasipasi, ka koe fefine ia naʻe taha ʻona he hoihoifuá ʻi hono taimí.  Pea koe fotu mai ko ia ʻa Até kuo hōifua atu e tamá pea ne fekau ke ʻoange ʻa Ate ki ai.
Pongipongi haké kuo fakatuʻuta mai ʻa Motuʻapuaka mo Lātūtama mei Tungua, kuo nofo atu ʻa Maʻafuotuʻitonga ia mo Ate.  Pea nau hāʻele kotoa ai pe ki Tonga.    
ʻOku makatuʻunga e fakamatalá ni he fakamatala ʻoku ʻasi he Tohi Hohoko ʻa Suli Afu, 1900, peesi 23. 

Pea mei ai leva ki he 1750 nai, pea 'asi e lau ki he Motu'apuaka na'e kaukautama (pusiaki) 'i he 'ofefine 'o Ve'ehala mo Tangakina Tofetofe. 


Koe fanau 'ae Motu'apuaka ko eni ko: 
1. Tulehu'afaikikava
Koe kaukautama ('ofefine ohi) ia 'a Motu'apuaka 
2. Motu'apuaka Tangihekelekele
3. Tule'ifanakava
4. Leleamatanga


'Oku faʻa ʻasi 'a Tangihekelekele ʻi he ngaahi fakamatala ʻe niʻihi koe fuofua Motu'apuaká.  'Oku tali pe ʻe he tohi hohokó ni na ʻoku ʻi ai pe hano faʻahinga ʻuhinga.  Ka ʻoku taukapoʻi ʻe he tohi hohokó ni ʻae tupuʻanga ʻo Motuʻapuaka ʻi he Tala ki he Sika ʻa ʻAmá.  


Koe Anga 'o Tofetofe
Koe ongo finematu'a ko Ngaoalahi mo Ngaoasi'i. Pea na o ai 'o nonofo mo Nuku. Pea fanau 'a Ngaoalahi ko Tangikinalahi. Pea fanau 'a Ngaoasi'i ko Tangikinatofetofe.
Pea 'ave 'a Tangikinalahi ke nofo mo Ve'ehala. Pea ne fokonofo 'aki 'a Tangikinatofetofe. Pea fanau ai 'a Tangikinatofetofe kia Ve'ehala ko Tule. Pea kaukautama ai 'a Motu'apuaka.
Pea 'omi ai 'a Tule 'o nonofo mo Mumui Tu'ikanokupolu 'o 'i ai 'ene tama ko Tupouveiongo. Pea 'ave 'a Tupouveiongo 'o moheofo 'ia Fuanunu'iava Tu'itonga 'o 'i ai 'ene tama ko Laufilitonga, koe Tu'itonga fakamuimui ia.
ʻOku makatuʻunga e fakamatalá ni he fakamatala ʻoku ʻasi he Tohi Hohoko ʻa Fohepapalangi Ma'afutakinima, 1903, peesi 522. 




Ko Tulehu'afaikikava
Koe kaukautama 'a Motu'apuaka, koe 'ofefine 'o Ve'ehala mo Tangakinatofetofe.


Koe fanau 'a Tulehu'afaikikava ko: 
1. Tupouveiongo
2. Papaha'amea
3. Vavahe'a
4. Tu'uakitau
Ko 'enau tamai ko Mumui Mapatongia'amanu TK13
5. Motu'apuaka Mafimolasike
6. Motu'apuaka Viliami 'Ulima
'Oku 'ikai ma'u e hingoa 'o 'ena tamai.




Ko Motu'apuaka Mafimolasike
Koe tama 'a Tulehu'afaikikava
Ko 'ene fanau ko:
1. Finau'ufimoho'ota (Finau 'Emeline)
2. Litea (Tule)
3. Tokilupe (Seini Tokilupe)
4. Mateitalo (Samiuela Mateitalo)
Ko 'enau fa'e ko Kafo'atu, koe 'ofefine 'o Hikule'o, koe foha 'o Finau'uiha, foha 'o Tangakitaulupekifolaha mo Kafo'atu Maluo'uiha.

5. Ma'ake Moala

Ko 'ene fa'e ko Hōleva, koe tama ʻa Faleono, koe ʻofefine ʻoe Tuʻihaʻanganá.


Koe fanau 'a Motu'apuaka Mafimolasike pea mo Kafoʻatú, 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Kalaneti Leteleovava'ulahi Naufahu Skeen, koe mokopuna ua 'o Finau'ufimoho'ota.  'Oku hoa ia moe fakamatala 'oku 'asi 'i he peesi 50 'oe Tohi Hohoko 'a Losaline Fatafehi moe peesi 289 'oe tohi 'a Fohe Ma'afutakinima, tukukehe 'a Litea.  'Oku fakalau moe ngaahi hingoa ko eni 'i he faka'otu'otu kehe 'i he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka, koe mokopuna ua ia 'o Seini Tokilupe, 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974.  Koe fakahokohoko 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka ko Seini Tokilupe 'oku lahi, hoko 'a Finau 'Emeline, Tule pea Mateitalo. 


Koe foha ʻo Motuʻapuaka Mafimolasike mo Hōlevá, ko Maʻake Moala, koe tānaki ia mei he tohi hohoko ʻa Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau.


'Oku 'oatu heni 'ae fakamalo mavahe kia Joe Le'ota Motu'apuaka 'i hono vahevahe mai 'oe ngaahi fakamatala moe hisitolia fekau'aki moe hako 'o Motu'apuaka.  Ko Joe Le'ota Motu'apuaka koe mokopuna tolu ia 'o Seini Tokilupe. 


~          ~          ~


Ko Finau'ufimoho'ota (Finau 'Emeline)
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu

Koe fanau ʻa Finauʻufimohoʻota ko:
1. Penisimani Katavake Naufahu
Ko 'ene tamai ko Avala'aetau Naufahu, koe foha 'o Finaufisi mo Ikalahi'ifangahihifo Luseane.


Ko Penisimani Katavake Naufahu ko 'ene fanau ko:
1. Finau 'Emeline Naufahu
2. Va'epopua Naufahu
3. Siaosi Melekiseteki Naufahu
4. Mele Tangakina Naufahu
5. Sione Kasete Naufahu
6. Tu'ungafuka Naufahu
7. Lualala Naufahu
Ko 'enau fa'e ko Tangakinalahi, koe 'ofefine 'o Nuku Sosaia Finefeuiaki 'o Kolonga mo Akosita Tu'imatamoana 'o Vaini. 


~          ~          ~


Ko Litea 
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu

Koe fanau ʻa Litea ko:
1. Meleane Fatafehi
2. Itafua'atonga
3. Sisilia 'Atuha'apai
4. Moala Tonga 
5. Viliami Koloamatangi
6. Mosese Soakai
Ko 'enau tamai ko Siope Soakai, koe foha 'o Fotofili, foha 'o Tu'ihalangingie. 


Koe fanau moe hako 'o Litea mo Siope Soakai 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a 'Ana Lepolo Pone Afu 'i hono 'initaviu ia 'e Kalolaine Mapa 'i he 'aho 21 Siulai 1978.  Ko 'Ana Lepolo koe mokopuna ua ia 'o Meleane Fatafehi Soakai.


Ko Meleane Fatafehi (tama 'a Litea) ko 'ene fanau ko:
1. Tupou Matapule
Ko 'ene tamai ko Kuliha'apai, koe foha 'o Tupoutai mo Usuovanua.


Ko 'Itafua'atonga ko 'ene fanau ko:
1. Tevita 'Ita Koloamatangi
2. 'Osaiasi Pepa
3. Sione Tupou
Ko 'enau fa'e ko 'Emeline Fangapulotu, koe 'ofefine 'o Kauhalaniua.
4. Mafikovi
Ko 'ene fa'e ko Fehoko, koe 'ofefine 'o Fungavaka mo La'aina'ipangai.


Ko Sisilia 'Atuha'apai ko 'ene fanau ko:
1. Fakatulolo 'Isaia Fataipuleono
Ko 'ene tamai ko Fakatulolo Tukia 'o Falevai.
2. 'Aisake 'Otutaha
3. Tau Siope
Ko 'ena tamai ko Siope Faitu'a, koe foha 'o Veamalohi mo 'Eseta Fungavainamua 'o Falevai.


~          ~          ~


Ko Tokilupe (Seini Tokilupe) 
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu

Koe fanau ʻa Tokilupe ko:
1. Vika Halavaivai
2. Meli Po'ulikai'eva
3. Motu'apuaka Tomasi Tu'ipulotu
4. Falekaono Nafetalai Matakaiongo
5. Loata Finau
6. Kulaea Tonga
7. Maile Feletoa
8. Motu'apuaka Tevita Taufa
Ko 'enau tamai ko Falekaono Sione Alaipulotu, koe foha 'o Falekaono Sakalia mo 'Anaseini Tulukava. 


Ko Vika Halavaivai ko 'ene fanau ko:
1. Ika Seteone Mapuniehau


Ko Meli Po'ulikai'eva ko 'ene fanau ko:
1. Taufu'i'aevalu
Ko 'ene fa'e ko Lupe, koe 'ofefine 'o To'omolatai mo Selu Mata'ali mei Tu'anuku.


Ko Motu'apuaka Tomasi Tupuvale na'e mali mo Latuniua Mafile'o, koe 'ofefine 'o Sunia Akaveka Mafile'o mo Losaline Mafikaunanga.


Ko Loata Finau 'Aholelei ko 'ene tama ko:
1. Melehifo Heleta Toki
Ko 'ene tamai ko Tevita Heletaolo'oe'otufelenite, koe foha 'o 'Ulukalala Nafetalai Matakaiongo mo Meliame Ngaluafe.


Ko Motu'apuaka Tevita Taufa ko 'ene fanau ko:
1. Mele Mounukiuoleva 'Esau Tupou
2. Motu'apuaka 'Inoke Tu'alau
3. Liliane Kaufo'ou
4. Seini Tokilupe Halaholo
5. Samuela Fusitoutai
6. Siosi'ana Maile Feletoa Schaumkel
7. Kulaea Palutea Unga
8. Tupou Meli
9. 'Isileli Fonua
Ko 'enau fa'e ko Ma'ata Mafi, koe 'ofefine Taniela Likuohihifo mo 'Ilisapesi Fakatangatauhelotu.


~          ~          ~


Ko Mateitalo (Samiuela Mateitalo) 
Koe foha 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafoʻatu


Koe fanau ʻa Mateitalo ko:
1. Motu'apuaka Sione Feke'ila Mafikaipoila
2. Vea Naufahu
Ko 'ena fa'e ko 'Apikale Fifita Fala, koe 'ofefine 'o Tevita Fala mo Lutemeimoapetonu.


Ko Motu'apuaka Sione Feke'ila Mafikaipoila ko 'ene fanau ko:
1. Kalisi Latailomoloma
2. 'Amelia Solo
3. Loisi Nau
Ko 'enau fa'e ko Lesieli Lolohea, koe 'ofefine 'o Malakai Tupou mo Lisia Vea.
4. Sisile'o 
5. Samiuela Mateitalo
6. 'Amelia 'Ofa Masiu
Ko 'enau fa'e ko Makelesi Fifitasi'i, koe 'ofefine 'o Samisoni Nau mo Kalolaine Funaki.


~          ~          ~


Ko Maʻake Moala
Koe foha 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Hōleva 

Koe fanau ʻa Maʻake Moala ko:
1. ʻAtunaisa 
2. Taniela ʻAlatini Haʻa Līhau
3. Sione Taufa
Ko 'enau faʻe ko Fifita. 


Ko ʻAtunaisa ko 'ene fanau ko:
1. Sepeti
2. Tovo
3. ʻAlofi 


Ko Taniela ʻAlatini Haʻa Līhau ko 'ene fanau ko:
1. Suliana Tukutonga

Naʻe mali ʻa Tukutonga mo Sione Misa Ngalumaʻa.  


Ko Sione Taufa naʻe mali mo Seluvaia Mataele ʻo Haʻakame mo Hofoa pea ko ʻena fanau ko:
1. Tuitui Sepiuta

2. ʻAnitema 

3. Tukia

4. Tuna
3. Sione Mafi 


'Oku 'oatu 'ae fakamālō mavahe kia Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau 'i hono vahevahe mai 'oe fanau moe hako 'o Maʻake Moala.  Ko Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau koe mokopuna ia 'o Sione Mafi




Ko Motu'apuaka Viliami 'Ūlima
Koe tama 'a Tulehu'afaikikava

Koe fanau ʻa Motuʻapuaka Viliami ʻŪlima ko:
1. Motu'apuaka Masiu
2. Hakaumotu
3. Tule
4. Seini
5. Semisi
6. Veisinia
7. Hahano
8. Motu'apuaka Sekope
Ko 'enau fa'e ko Tonga, koe 'ofefine 'o Lilo mo Siuhi.  Ko Lilo koe foha 'o Tuita 'Upolutele mo 'Uluakimata.  Ko Siuhi koe 'ofefine 'o Fangaake Tuituohu mo Nanasi Sisifa.


Koe fanau 'a Motu'apuaka Viliami 'Ulima 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974. 

~          ~          ~


Ko Motu'apuaka Masiu 
Koe foha 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga

Koe fanau ʻa Mottuʻapuaka Masiu ko:
1. Keasi Tonga
2. 'Asinate Tule
Ko 'ena fa'e ko Finau mei Te'ekiu


~          ~          ~


Ko Hakaumotu
Koe foha 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga


Koe fanau ʻa Hakaumotu ko:
1. 'Ana Siope
2. Tonga Tenifa


~          ~          ~


Ko Tule 
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga


Koe fanau ʻa Tule ko:
1. Palu
2. Fekita'aki
3. Sisi
Ko 'enau tamai ko Vaea Solomone Kulikefu, koe foha 'o Vaea Tamata'ane mo Vaimoanaohihifo, 'ofefine 'o Fono'uto mo Feangai.


~          ~          ~


Ko Seini 
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Viliami 'Ulima mo Tonga


Koe fanau ʻa Seini ko:
1. Pele
2. Pahulu
Ko 'ena tamai ko 'Aisea Hala'api'api.


Koe fanau 'a Seini 'oku fakatau ia ki he fakamatala 'a Mafi Kaina'amate 'i hono 'initaviu ia 'e Mapa 'i he 'aho 26 Sepitema 1978.  Ko Mafi Kaina'amate koe mokopuna 'uluaki ia 'o Pahulu. 

~          ~          ~


Ko Motu'apuaka Sēkope 
Koe foha 'o Motu'apuaka Viliami 'Ūlima mo Tonga


Koe fanau ʻa Motuʻapuaka Sēkope ko:
1. Siosifa Finaulahi
Ko 'ena fa'e ko 'Emeline Ve'ehala, koe 'ofefine 'o Ve'ehala Semisi Tu'ulakimounu mo Palu.


Ko Siosifa Finaulahi ko 'ene fanau ko:
1. Mele'ana 
2. Langa'oi 
Ko 'ena fa'e ko Taufa 'Ofakilomoloma Eke


'Oku 'oatu e fakamalo mavahe kia Takai Palei 'i hono vahevahe mai 'oe fanau moe hako 'o Motu'apuaka Sekope.  Ko Takai Palei koe mokopuna ua ia 'o Mele'ana.



Ko Motu'apuaka Tangihekelekele
Koe foha 'o Motu'apuaka


Koe foha 'o Motu'apuaka Tangihekelekele ko:
1. 'Ohuafi


Na'e malolo 'a 'Ohuafi 'oku kei mo'ui pe 'a Motu'apuaka Tangihekelekele. 




Ko 'Ohuafi
Koe foha 'o Motu'apuaka Tangihekelekele
Ko 'ene fanau ko:
1. Tu'akilaumea
'Oku 'ikai ha ma'u ki he'ene fa'e.
2. Mafi Fatongiatau
3. Tule'ivailate
4. Mafikovi Penitani
Ko 'enau fa'e ko Tupou Manumatavai, koe 'ofefine 'o Vaea Tava mo 'Umuvaka.  Ko Vaea Tava koe foha 'o Vaea Hivapea'ulu mo Fusipongi.  Ko 'Umuvaka koe 'ofefine 'o Takai To'a Pea mo Fala'aetau.


Koe fakamatala ki he foha 'o 'Ohuafi ko Tu'akilaumea 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 12 'Aokosi 1973.  Ko Tevita Uatahausi Mapa koe mokopuna fa ia 'o Tu'akilaumea. 


Koe toenga e fanau 'a 'Ohuafi 'oku fakatau ia ki he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974. 


~          ~          ~


Ko Tu'akilaumea
Koe foha 'o 'Ohuafi
Ko 'ene fanau ko:
1. Tōmasi Tu'akilaumea
Ko 'ene fa'e koe fefine Kolomotu'a.


Ko Tōmasi Tu'akilaumea ko 'ene fanau ko:
1. Kēlepi Tu'akilaumea
2. Litia Tu'akilaumea (mali mo Siaosi Niumeitolu Aleamotu'a)
3. 'Emelī Tu'akilaumea (mali mo Sīmote Moala)


~          ~          ~


Ko Mafi Fatongiatau
Koe foha 'o 'Ohuafi
'Oku 'ikai ha ma'u ki ha hako 'o Mafi Fatongiatau.


~          ~          ~


Ko Tule'ivailate
Koe 'ofefine 'o 'Ohuafi
Ko 'ene tama ko:
1. Hala'api'api
Ko 'ene tamai ko Talime'alahi, koe foha 'o Avala'aetau Naufahu mo Nukuopulotu.  Ko Avala'aetau Naufahu koe foha 'o Finaufisi mo Ikalahi'ifangahihifo (na'e 'iloa ko Luseane Ikalahi).


Ko Hala'api'api ko 'ene tama ko:
1. Nepote Falepapalangi
Koe foha 'o Na'asoni Lavaka.


Ko Nepote Falepapalangi na'e mali mo Salome Venisi mei Kolomotu'a 'o na fanau'i 'a Mele Tupou, Loutoa, Laumanu, Samisoni Talia'uli, Vaimoana mo Sione Tu'i'ile'ila.


~          ~          ~


Ko Mafikovi Penitani
Koe foha 'o 'Ohuafi
Ko 'ene fanau ko:
1. Siosifa Motu'apuaka
Ko 'ene fa'e ko Mo'unga'aelangi Havealeta, koe 'ofefine 'o Havealeta Simione Manuokafoa mo Launga'eiki.  Ko Havealeta Simione Manuokafoa Havealeta koe foha 'o Havealeta Tupou koe fuofua Havealeta ia 'o Ha'afeva, mo Mo'unga'aelangi
2. Kameli Mafi
3. Viliami Lomu
Ko 'ena fa'e ko Ikahihifo mei Kanokupolu


Koe fanau 'a Mafikovi Penitani 'oku fakatatau ia ki he fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka 'i hono 'initaviu ia 'e Tevita Uatahausi Mapa 'i he 'aho 29 Novema 1974. 


Ko Siosifa Motu'apuaka ko 'ene fanau ko:
1. Viliami Havealeta
2. Mosese Taungakava
3. 'Asipeli Mafi Fatongiatau
4. Lesieli Tupou
5. Sela Mafi
6. 'Olivia Mafikovi
7. Mele Ma'ata
8. 'Ilaise Fakalelu
9. 'Aisea Makatu'u Lelenoa
10. Fane Tautahi Tupou
11. 'Opeti Latu
12. Siosifa Motu'apuaka
Ko 'enau fa'e ko Ma'ata Mafi Hekulaukau, koe 'ofefine 'o Malakai Tonga mo Kesaia Lasini Kapa.


'Oku 'oatu e fakamalo mavahe kia Manase Lua 'i hono vahevahe mai 'oe fanau 'a Siosifa Motu'apuaka.  Ko Manase Lua koe mokopuna ua ia 'o Fane Tautahi Tupou Vea. 


'Oku 'i ai e ngaahi tohi hohoko 'oku lau ai koe tamai 'a Siosifa Motu'apuaka ko Taungakava Lelenoa. 'Oku fakataha'i 'e he tohi hohoko ni 'ae lau ko ia moe fakamatala 'a Vaea Tangitau Motu'apuaka, pea 'oku taukapo'i ai 'e he tohi hohoko ni 'ae tui ko Taungakava Lelenoa ko Mafikovi Penitani pe ia.


Ko Kameli Mafi ko 'ene fanau ko:
1. Taniela 'Akauola
2. Lile Mafi
3. Veinise Holo'ia
4. Mesui Manumu'a
5. Sione Pulu
6. Fatai
7. Seluini
8. Siale'ataua 'Akauola
9. Penitani Tai
10. 'Aisake Tukuafu
Ko 'enau fa'e ko Kalesita Vealakepa, koe 'ofefine 'o 'Usaia Tonga Fale'osi mo Makelesi Lupemu'a 'o Kanokupolu. 


Koe fanau 'a Kameli Mafi mo Kalesita Vealakepa koe hiki mai ia mei he tohi hohoko Fale'osi Lupemu'a.


Ko Viliami Lomu ko 'ene fanau ko:
1. Taniela Ngahe
2. Timote Loloma 
3. Tevita Valele
Ko ʻenau faʻe ko Siokapesi Kalonikakala. 




Ko Tule'ifanakava
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka.




Ko Leleamatanga
Koe 'ofefine 'o Motu'apuaka.




Koe faka'amu 'ae tohi hohoko´ ni ke fakamanatu hotau tupu'anga taha´, ka 'i he taimi tatau pe 'oku 'i ai 'ae faka'apa'apa ki he mamalu 'ae ongoongo 'o kinautolu 'oku kei mo'ui´, ko ia 'oku ngata ai pe 'ae ngaahi fakamatala´ ni 'i he ngaahi to'utangata kuo malolo atu´.  Toki takitaha fa'iteliha pe ngaahi va'a 'oe famili´ 'i hono hoko atu honau ngaahi laine´.


Ngaahi Liliu
[280313] Fakafōtunga fo'ou e peesi´.
[210813] Liliu e fakamatala ki he tupuʻanga ʻo Motuʻapuaka.  Koe fakamatala ne tuʻu ki muʻa:
'Oku taku koe tupu'anga 'o Motu'apuaka´ koe tangata ko Molofaha, koe taha pe 'oe ngaahi hako 'oe Fale Ha'akili´.  'Oku 'ikai fakapapau'i pe ko fē taimi ne mo'ui ai 'a Molofaha´ ka 'oku fakafuofua 'ae tohi hohoko´ ni, koe taimi 'oe keli 'o Te'ekiu´, koe taimi ia ne hoko ai 'a Motu'apuaka koe taki 'oe Falaha'akili´, neongo 'oku fakalangilangi pe 'a Kamoto koe lahi´.  'Oku feliuaki pe hono ngaue 'aki 'oe Motu'apuaka´ moe Molofaha´, pea 'oku toe ui maheni pe 'a Ha'a Matapule ko Ha'a Motu'apuaka pe ko Ha'a Molofaha.  'Oku toe 'i ai moe lau 'oku pehe koe fa'e 'ae fuofua Motu'apuaka´ koe kaunanga 'a Tohu'ia Limapo. 
[280314] Fakafoki e fakahokohoko ʻo Falehaʻakilí mei he 
Kamoto, Uhi, Motu'apuaka, Kioa, Ngalungalu mo Va'enō ki he Kamoto, Uhi, Kioa mo Ngalungalu.  ʻOku makatuʻunga eni ʻi he ngaahi fakamatala ʻoku pehe ai ne toki fakalahi e ngaahi hingoa ʻo Falehaʻakilí ki heʻenau fānau ki mui ka koe fuofua Falehaʻakilí pe ʻa Kamoto, Uhi, Kioa mo Ngalungalu.
[250415] Tānaki ʻoe Hako ʻo Maʻake Moala mei he Tohi Hohoko ʻa Mafi Fatongiatau ʻo Haʻa Līhau.
[010715]
Tānaki ʻoe hoko ki he Tala ki he Sika ʻa ʻAmá pea fetongi ʻaki ia e fakamatala ko ení ... Koe Fale Ha'akili´ koe hingoa ia na'e ui 'aki 'i Tonga e ngaahi foha 'o Tau'ili'ili (na'e 'iloa ko 'Ili pe Kili), koe tehina 'o 'Amalele (na'e 'iloa ko 'Ama) mei Safata 'i 'Upolu´.  Koe ngaahi foha ko eni 'o Tau'ili'ili´ mei he lahi´ ko Kamoto, Uhi, Kioa mo Ngalungalu.  Na'a nau folau ki Tonga koe fakafe'ao 'o Tohu'ia Limapō, koe 'ofefine 'o 'Amalele, 'i hono 'ave 'o Tohu'ia Limapō ki he Tu'iha'atakalaua ko Mo'ungatonga´.  Na'a nau nofo ai pe 'i Tonga 'o hoko koe kau matāpule 'ae Tu'ikanokupolu´, he koe fuofua Tu'ikanokupolu 'a Ngata koe tama ia 'a Tohu'ia Limapō kia Mo'ungatonga Tu'iha'atakalaua.  
'Oku lau ʻe he tohi hohokó ni naʻe kau ʻae fuofua Motuʻapuaká ʻi he tupuʻanga ʻoe Falehaʻakilí ka ʻoku teʻeki maʻu ha fakamatala pau ki ai.  'Oku 'i ai ʻae lau 'oku pehē koe fa'ē 'ae fuofua Motu'apuaká koe kaunanga pe tehina 'o Tohu'ia Limapō ko Fānganuʻu pe Faʻongenuʻu.  'Oku feliuaki foki mo hono ngaue 'aki 'oe hingoa Motu'apuaká moe hingoa Molofahá ʻa ia ʻe lava pe ke tau fakakaukau na na'e 'i ai ha taha ko Molofaha ʻi he Falehaʻakilí pe fekau'aki moe Faleha'akilí ne tupu mei ai ʻae fuofua Motuʻapuaká.  Koe hingoa Molofahá foki koe hingoa pe ia ʻoku hifo ʻi he ngaahi hako ʻo Falehaʻakilí.  Pea koe ngaahi ʻahó ni ʻoku ui pe 'a Ha'a Matāpule ko Ha'a Motu'apuaka pe ko Ha'a Molofaha.  Kaekehe koe fakafuofua 'ae tohi hohokó ni ʻi heʻene tuʻu he taimí ni, koe taimi 'oe keli 'o Te'ekiú koe taimi ia naʻe hoko ai 'a Motu'apuaka koe taki 'o Faleha'akilí, neongo ne hokohoko mai pe ʻae fakalangilangi ia 'o Kamoto koe lahí.  Pea koe toe talanoa malie ia ʻe taha fekauʻaki mo Motuʻapuaka ke hoko atu ki ai e fekumí, koe talanoa ki hono keli ʻo Teʻekiū, ʻa ia ne tupu ai pe 'ae hingoa ʻoe kolo ʻo Motuʻapuaká, ʻa Te'ekiū.

JamesCocker14Nov00