Malu o 'Uiha
(Koe Tohi Hohoko 'o Ngana'eiki)


Koe tohi hohoko eni 'o Ngana'eiki, koe foha 'o Tatafu'eikimeimu'a TT20, pea mo hono hako.  'Oku fakahingoa koe Malu o 'Uiha kia Kafo'atu Maluo'uiha, koe 'ofefine lahi 'o Malupo Haveapava Polaufai'ivaka II.  Koe malu'anga mo'oni pe ia 'oe famili 'o Ngana'eiki ke 'oua na'a ngalo ha taha pea manatua ma'u pe hotau ngaahi fehokotaki.


Koe ngaue eni 'a James Cocker, koe hako 'o Haveapava Polaufaivaka III.  'Oku hokohoko atu pe 'ae ngaue ki hono fokotu'utu'u.  Ka 'i ai ha ngaahi tanaki pe fakatonutonu ki he ngaahi to'utangata ko eni 'oku 'oatu e fakaafe ke tanaki mai ke fakalelei 'aki e me'a 'oku ma'u. 


14 Novema 2000




Koe Kamata'anga


'I he ngaahi ta'u nai 'oe 1390 na'e fanau'i ai 'e Tatafu'eikimeimu'a TT20 'a Lomi'aetupu'a TT21, mo Ngana'eiki mo Nganatatafu.  ('Oku nau ha 'i he tohi hohoko Tuputupulefanua, 'i he konga ki he Tu'itonga).


Ko Lomi'aetupu'a TT21 na'e lahi pea hoko ia koe Tu'itonga, pea hokohoko hifo 'i hono hako 'ae ha'a Tu'itonga. 


Ko Ngana'eiki na'a ne fanau'i 'e ia 'a 'a Malupo'ofalefisi, pea tukufakaholo mai mei ai 'a Malupo moe kainga 'Uiha.


Ko Nganatatafu leva na'a ne fanau'i 'a Ha'angana'otangata, pea tukufakaholo mai mei ai 'ae Tu'iha'angana moe kainga Ha'ano.  ('Oku ha 'ae hako 'o Nganatatafu 'i he tohi hohoko Ha'angana Lalave).




Koe Ngaahi Ta'u mei he 1620


Mei he taimi 'o Malupo'ofalefisi ki he ngaahi ta'u 'oe 1620 nai ('a ia koe ta'u ia 'e 220 nai pe fakafuofua koe to'utangata 'e 7) 'oku 'ikai ha toe lave mahino 'ae ngaahi tohi hohoko ki ha kau Malupo.


'I he ngaahi ta'u 1620 nai 'oku 'asi e Malupo ko Polaufaivaka ('oku lau 'e he tohihohoko ko eni ko Polaufaivaka I) na'e mali moe fefine ko Nanasi Lofanga, koe 'ofefine 'o Sinilau Fanualofanga mo Va'etolumata. Ko Sinilau Fanualofanga 'oku lau 'e he tohi hohoko ko eni koe fuofua Fanualofanga, koe foha 'oe Tu'iha'amea, moe tehina 'o Kavamo'unga'one.  Pea ko Va'etolumata koe 'ofefine 'o Halakitau'a, foha 'o Mo'ungatonga TH6 mo Manutapu. 


Pea koe fanau 'a Malupo Polaufaivaka I mo Nanasi Lofanga ko:
1. Malupo Lupemeikolonga 
2. Kafo'atu Malanga
3. Fatafehi Sisifa
4. Si'ulua


'Oku 'ikai ma'u ha hako kia Kafo'atu Malanga mo Fatafehi Sisifa.


Ko Si'ulua, tehina 'o Malupo Lupemeikolonga, 'oku lau 'e he tohi hohoko ko eni 'oku tupufakaholo mai mei ai 'ae kau Si'ulua 'o Lofanga.




Ko Malupo Lupemeikolonga 

Koe Foha 'o Malupo Polaufaivaka I


Ko Malupo Lupemeikolonga 'oku ha he ngaahi tohi hohoko 'e ni'ihi ko Malupo Liumeikolonga.

Ko 'ene fanau ko:
1. Maluotaufa Tu'inomuka
2. Malupo Haveapava Polaufaivaka II 
3. Konaiholeva
4. Tongatalakiha'apai
5. Talasinga
Ko 'enau fa'e ko Falesiu, koe 'ofefine oe Tu'iha'angana.  ('Oku ha he tohi hohoko Ha'angana Lalave).




Ko Malotaufa Tu'inomuka 

Koe Foha 'o Malupo Lupemeikolonga


Ko hono foha ko:
1. Ma'afu Tu'inomuka.

Koe foha 'o Ma'afu Tu'inomuka ko:

1. Maluotaufa Ma'afu Tu'inomuka.


Koe fanau 'a Maluotaufa Ma'afu Tu'inomuka ko:
1. Losaline Mafikaunanga
2. Taufalilo


Ko Losaline Mafikaunanga 

Koe 'ofefine 'o Maluotaufa Ma'afu Tu'inomuka

Koe ta'u 1830 nai eni ne fa'ele'i ai 'a Losaline Mafikaunanga, pea ko 'ene fanau ko:
1. Viliami Maealiuaki
2. Masina Mafile'o
3. Latuniua Mafile'o
Ko 'enau tamai ko Sunia Akaveka Mafile'o, koe foha 'o Uiliami Ulakai Tupou mo Tupoukolotolu.  Ko Uiliami Ulakai Tupou koe foha 'o Tuku'aho TK14 mo Mataele.  Ko Tupoukolotolu koe 'ofefine 'o Fatafehi Fuatalevu mo Naupuku.


Ko Taufalilo
Koe 'ofefine 'o Maluotaufa Ma'afu Tu'inomuka

Ko 'ene fanau ko:
1. Latuniua 
Ko 'ene tamai ko Kelepi Fulilangi Tu'iha'ateiho.




Ko Malupo Haveapava Polaufaivaka II 

Koe Foha 'o Malupo Lupemeikolonga


Ko 'ene fanau ko:
1. Malupo Sefanaia
2. Kafo'atu Maluo'uiha
3. Siulua 
Ko 'enau fa'e ko Nanasi Si'i, koe 'ofefine 'o Alaipuke mo Kafo'atu.  Ko Alaipuke koe foha 'o Fotofili TH7 mo Fatafehi 'Atalua.  Ko Kafo'atu koe 'ofefine 'o Sinilau Fanualofanga mo Va'etolumata. 

'A ia ko Malupo Haveapava Polaufaivaka koe mokopuna 'uluaki 'o Sinilau Fanualofanga pea mali ia mo Nanasi Si'i koe mokopuna 'o Sinilau Fanualofanga. 

Koe fanau 'a Malupo Haveapava Polaufaivaka II 'oku makatu'unga ia 'i he ma'u'anga fakamatala ko eni:

1. Tohi 'a Mafile'o Vili Lausi'i, 1930 (Koe hiki fo'ou 'oe Tohi 'a Suli Afu, 1900), peesi 73.




Ko Kafo'atu Maluo'uiha 

Koe 'Ofefine 'o Malupo Haveapava Polaufaivaka II 


Ko 'ene fanau ko:
1. Tupouto'a Toakuomotui'eua
Ko 'ene tamai ko Ngalumotutulu, koe foha 'o Ma'afuotu'itonga TK6 mo Ate Fiunoa.
2. Finau'uiha
Ko 'ene tamai ko Tangakitaulupekifolaha, koe foha 'o Tu'ihoua, foha 'o 'Uluakimata II TT32 mo Longo.


Ko Tupouto'a Toakuomotui'eua 
Koe Tama 'a Kafo'atu Maluo'uiha

Na'e manako 'a Tupouto'a Toakuomotui'eua ki Koloa pea fakatola'a ia ki ai, pea iku ki ai mo hono hako.  Ko hono foha na'e taha pe ko:
1. Saipa Toamotu.


Koe fanau 'a Saipa Toamotu ko Tongapoteki To'amalohifo'ou, Timote, Saimone mo Hulita Folautonga, ko 'enau fa'e ko Tonga Ta'e'iloa, koe ‘ofefine ‘o Ta'e'iloa, foha 'o Fuatakifolaha TH14.  ('Oku hoko atu he tohi hohoko Koloa Okoa Takuilau, 'i he konga kia Toamotu).


Ko Finau'uiha
Koe Tama 'a Kafo'atu Maluo'uiha

Ko 'ene fanau ko:
1. Hikule'o
2. Finaufahefa
Ko 'ena fa'e koe fefine Fahefa.
3. Loto'amaka
4. Tu'ipulotu
5. 'Apolo
6. Liuakuo'ulu
7. 'Ahovala
Ko 'enau fa'e ko Humi, koe 'ofefine 'o Tupouto'a mo Latutama III.  Ko Tupouto'a eni foha 'o Mataeleha'amea TK4 mo Humi Fakamolefonua.  Pea ko Latutama III koe 'ofefine 'o Fakatakatu Tu'iha'ateiho mo 'Uliafu.
8. Paluniukui
Ko 'ene fa'e koe fefine ko Melemo.
9. Lakepamoha'ateiho
10. Palulofanga
11. Taufa
12. Kaufusi
Ko 'enau fa'e ko Fifita, koe 'ofefine 'o Tuimuia, koe foha 'o Kulikefu mo Vahenga.  Ko Kulikefu koe foha 'o Paleingangalu mo Hinehina'atelangi.


Koe fanau 'a Hikule'o ko Kafo'atu, pea mali 'a Kafo'atu mo Mafimolasike Motu'apuaka 'o na fanau'i 'a Finau 'Ufimoho'ota (mali mo Avala'aetau Naufahu), Litia (mali mo Siope Soakai Koloamatangi), Samiuela Mateitalo (mali mo 'Apikale Fifita Fala) mo Seini Tokilupe (mali mo Sione Alaipulotu Falakaono). 


Koe fanau 'a Paluniukui ko Finauto'a mo Taufa.  Pea fa'ele'i 'e Finauto'a 'a 'Olesi mo Finaule'o.  Pea koe fanau 'a Taufa ko Melemo mo Humi.


Koe fanau 'a Lakepamoha'ateiho ko Palutea (ko 'ene fa'e ko Simulata, 'ofefine 'o Vuna Tu'i'oetau mo Tu'ifangatukia) mo Palu, 'Ungatea, Manuokafoa mo 'Aofitu (ko 'enau fa'e ko Fatafehi, 'ofefine 'o Fakatoulavea mo Fatafehi 'Utulau). 


Koe hako e toenga e fanau 'a Finau'uiha 'oku 'ikai ma'u honau ngaahi hingoa ka 'oku fakaafe'i atu kinautolu 'oku nau fakatokanga'i heni e hingoa 'enau fanga kui ke fetu'utaki mai ke fakakakato e ngaahi laine koia.




Ko Siulua 

Koe 'Ofefine 'o Malupo Haveapava Polaufaivaka II


Ko 'ene fanau ko:
1. Po'oi Tupouto'a
2. 'Ulukilupetea
3. 'Anaukihesina
4. Sisifa
Ko 'enau tamai ko Ngalumotutulu, koe foha 'o Ma'afuotu'itonga TK6 mo Ate Fiunoa.


Koe faka'otu'otu 'oe fānau 'a Si'ulua 'oku fakatatau ia ki he tohi hohoko 'a Siaosi Lepa Kupu Pālelei pea mo Pita Likiliki Pua, koe hako ʻo Poʻoi Tupoutoʻa.


Ko Po'oi Tupouto'a
Koe Tama 'a Siulua

Ko 'ene fanau ko: 

1. Kinahoi
Ko 'ene fa'e ko Fusipalapangai, ke 'ofefine 'o Mataelehauni, foha 'o Mataelemuluvala mo 'Ulufitu.  Ko Mataelemuluvala koe foha 'o Vuna TK5.  Ko 'Ulufitu koe fefine 'Uvea.
2. Lolohea
3. Loloheapuku
4. Kulipapalangi
Ko 'enau fa'e ko Laumanukilupe, koe 'ofefine 'o Tupouto'a mo Longosi'i.  Ko Tupouto'a koe foha 'o Mataeleha'amea TK4 mo Humi Fakamolefonua.
5. Talavao
Ko 'ene fa'e ko Vaovao
6. Puaka
7. Leonaitasi Lolohea
Ko 'ena fa'e ko Fusi
8. Finaukovi
Ko 'ene fa'e ko Palu, koe 'ofefine 'o Latu'ula, foha 'o Tungimana'ia Tu'iha'ateiho.
9. Sione Lataihihifo Fotofili
Ko 'ene fa'e ko Manakomelino, koe 'ofefine 'o Kuitoa.


Ko 'Ulukilupetea 
Koe Tama 'a Siulua

Ko 'ene fanau ko:
1. Tokemoana Tongatoutai
Ko 'ene tamai ko Tokemoana Toutaitokotaha.
2. 'Ulukalala Fangupo ('oku toe 'iloa ko 'Ulukalala Feletoa)
Ko 'ene tamai ko Finau 'Ulukalala ('oku toe 'iloa ko 'Ulukalala Ma'ofanga)
3. Tupouto'a TK17
Ko 'ene tamai ko Tuku'aho TK14
4. Fatafehiholeva
Ko 'ene tamai ko Talaumokafoa, foha 'o Tu'ipulotu'ilangitu'oteau TT35.
5. Vuna Takitakimalohi
Ko 'ene tamai ko Vuna Tu'i'oetau, foha 'o Vuna Ngata mo 'Otuangu. 


Ko 'Anaukihesina
Koe Tama 'a Siulua

Ko 'ene fanau ko:
1. Tuita Kahomovailahi
Ko 'ene tamai ko Tuita 'Upolutele.  'Oku hoko atu he tohi hohoko Kaivai Ngangatu.




Ko Malupo Sefanaia 

Koe Foha 'o Malupo Haveapava Polaufaivaka II


Ko 'ene fanau ko:
1. Kelomofau
Ko 'ene fa'e ko Makao'o, koe fefine mei Kolonga.
2. Milika Palolo
3. Fusi
Ko 'ena fa'e ko Mo'ungafetangihi, koe 'ofefine 'o Kongakava Falekaono mo Fakahahake.
4. Sefanaia
5. Fakatungotunga
6. Hulita
7. Talakuo'eiki
Ko 'enau fa'e ko Fehoko, koe 'ofefine 'o Kongakava Falekaono mo Fakahahake.
8. Malupo Talaiasi Saulala 
9. Haveapava Polaufaivaka III
Ko 'ena fa'e ko Fatafehi Sisifa, koe 'ofefine 'o Fatafehi Manupupui'one mo Feniu.  Ko Fatafehi Manupupui'one koe foha 'o Tu'ipulotu'ilangitu'oteau TT35 mo Fakatoumafi.  Ko Feniu koe 'ofefine 'o Tupoulahimu'a TK7.
10. Kafo'atu Manumeiono
'Oku 'ikai ha ma'u ki he'ene fa'e.
11. Pasepa'uno
12. Malupo Kaliopasi Heke
13. 'Asinate Leimoukamea
14. Simote Foliaki
Ko 'enau fa'e ko Mele (pe Finau) Lilo mei 'Uiha.


Koe fānau 'a Malupo Sefanaia 'oku fakalau ko eni, mei a Kelomofau kia Talakuo'eiki 'oku fa'a tuku kinautolu koe fānau 'a Malupō Haveapava Pōlaufaivaka II pe ko Malupō Lupemeikolonga, ka 'oku lau 'e he tohi hohokó ni koe fānau kinautolu 'a Malupō Sefanaia.  'I he founga fakafuofua 'oku ngaue'aki 'e he tohi hohokó ni, 'oku fakafuofua'i ne ta'u uangofulu tupu e to'utangata kotoa pe pea toki fanau, pea 'i hono fua ki mui 'oe ngaahi to'utangata mei he hako lolotonga 'oe fanaú ni, 'oku 'ikai a'u e ngaahi to'utangatá ia kia Malupō Haveapava Pōlaufaivaka II pe ko Malupō Lupemeikolonga.  Koe founga pe 'e a'u ai kapau na'e ta'u teau ki he uangeau 'ae ongo Malupō ko ia´ pea na toki fanau'i ai 'ae fanaú ni.  'I he founga fakafuofua ko ení, ko Malupō Sefanaia pe 'oku ngali ta'u fe'unga ke hoko koe tamai ki he fanaú ni.  Pea 'i he founga fakafuofua tatau pe, 'oku lau 'e he tohi hohokó ni na'e lahi e fānau mei a Kelomofau kia Talakuo'eikí 'i he fānau mei a Malupō Talaiasi Saulala kia Malupō Simote Foliakí.  'Oku 'atā pe foki 'ae tokotaha kotoa ki he'ene founga fakafuofua to'utangata pea 'oku 'ikai faka'ikai'i 'e he tohi hohokó ni ha founga kehe.  

Koe fanau 'a Malupo Sefanaia 'oku fakalau, mei a Malupo Talaiasi Saulala fai ki mui, moe fakaikiki 'o 'enau fanau 'oku ha atu 'i he kupu hoko, 'oku makatu'unga ia 'i he ma'u'anga fakamatala ko eni:

1. Tohi 'a Mafile'o Vili Lausi'i, 1930 (Koe hiki fo'ou 'oe Tohi 'a Suli Afu, 1900), peesi 73.


Ko Kelomofau 

Koe Foha 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fānaú ko:
1. Puakaha'angana
Ko 'ene fa'é ko Fehoko Lēleaifoa.


Koe fānau 'a Puakaha'anganá ko Tēvita Teali'i mo Mele Ha'angana, ko 'ena fa'é ko Manumu'a, koe 'ofefine 'o Kali Angakehe mo Finauinuhuohua.  


Pea mali a Tevita Teali'i mo Melemafi Tu'ipulotu 'o na fanau'i ʻa Sālote, 'Asinate, 'Ana Foliaki, 'Eliesa, Kalēsita Manu, Sione Fe'aomoeloa mo 'Alisi 'Aholīpaama.   


Pea mali 'a Mele Ha'angana mo Fakatou'io Kioa.


Ko Milika Pālolo

Koe 'Ofefine 'o Malupo Sefanaia

Koe fefine eni 'oku lau koe fefine hoihoifua ta'e'iaihanotatau ʻi hono taimí.  Ko 'ene fānaú ko:
1. Setaleki Tu'a Fakahēhē


Koe tanaki eni moe fokotu'utu'u 'oe hako 'o Milika Palolo ne kamata mai 'aki 'ae tohi hohoko ni.  Ka 'oku hokohoko atu pe 'ae fekumi moe fakatotolo ke fakalelei mo fakatonutonu 'aki e ngaahi laine.  

Pea mali a Setaleki Tu'a Fakahēhē mo Lute Kaivi mei Ofu 'o na fanau'i 'a 'Īlai Moala, 'Īnoke Tu'ipulotu, Uate Fainga'anuku, Mānoa mo Filimone Veatupu.  Koe hako 'oe fanaú ni koe kau Ofu.


Ko 'Īlai Moala na'e mali mo 'Akanesi Semi 'o na fanau'i a Māloni Mafile'o, Nanasi Moala, 'Aisea Toa, Ma'ata 'Utulongoa'a, Mele Kafo'atukimana'iange'oe'aitu'uua, Sūlia Moala, Vili Latailakepa mo Tāpaita Moala.


Ko 'Īnoke Tu'ipulotu na'e mali mo 'Ēseta Folau Fonua 'o na fanau'i a Lesieli Fehoko Fakatoufifita, Lute, Filimone Veatupu, 'Ilisa, Sēmisi Ngalela, Sōsaia mo Kisione Fainga'anuku. 


Ko Uate Fainga'anuku na'e mali mo Hepisipa Na'a 'o na fanau'i a Sione Tapu'osi, Mele Lolohea, Milika Pālolo Fakatoufifita, Mele Taufa Sioka, Taniela Fīnau Pātimi mo 'Akosita Taimifo'ou Vailea.


Ko Mānoa na'a ne fanau'i 'a Peni Fale, pea mali 'a Peni Fale mo Losaline 'o na fanau'i a ʻAuka Lātu, 'Akanesi mo Sione Pasitia.


Pea ko Filimone Veatupu na'a ne fanau'i 'a Setaleki, ko 'ene fa'eé ko Lesieli Fehoko.  Pea koe fānau 'a Setaleki ko Taulepa ne mali ia mo Tupou 'o na fanau'i 'a Mo'ungafetāngihi, Mele Siaʻatua, Sēsika, Saulala mo Makelesi.


Ko Fakatungotunga

Koe Foha 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fānau ko:
1. Piuotafahi
2. Ika'ē'ē
3. Langi


Ko Talakuo'eiki

Koe 'Ofefine 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fānau ko:
1. Melemoala
2. Simaima
3. Ta'e'iloa
4. Pauline
5. Amelia Fāhina


Ko Malupō Talaiasi Saulala

Koe Foha 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fānau ko:
1. Maliumoe'ao
2. Pīsila Foliaki
Ko 'ena fa'é ko Tongapongi Fāki'ālele, koe 'ofefine 'o Vaha'i Tu'i'onetoa.


Ko Haveapava Polaufaivaka III

Koe Foha 'o Malupo Sefanaia

Na'e mali a Haveapava Pōlaufaivaka III mo Sālome Kafo'atu Lataivailala 'o na fanau'i 'a:
1. Lēhape
2. Samuela Foliaki
3. 'Ana Foliaki
4. Tokilupe 
5. Sālote
6. Siaosi Sūnia
7. Sisifā
8. Fakatoulavea
9. Sefanaia
10. Kaliopasi
11. Setaleki
12. Ponāpate
13. Tonga'uiha


Ko Malupō Kaliopasi Heke

Koe Foha 'o Malupo Sefanaia

Na'e mali ia mo Hoihoimohilatali, koe tama 'a Fusipala'umaiā, 'ofefine 'o Tapu'osi, foha 'o Mataeleha'amea TK4, 'o na fanau'i a:
1. Mataki
2. Tu'ineau


Ko Kafo'atu Manumeiono

Koe 'Ofefine 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fānau ko:
1. Loloko
2. Fue
Ko 'ena tamaí ko Pasiaka, foha 'o Tuituiohu mo Ngalu'afefine.  Ko Tuituiohú koe foha 'o Mataeleha'amea TK4.  Ko Ngalu'afefiné koe 'ofefine 'o Manumeipulotu Niukapu.


Ko 'Asinate Leimoukamea

Koe 'Ofefine 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fanau ko: 
1. Metui Fetuilea'afala
Ko 'ene tamai ko Motu'apuaka Mafimolasike.


Ko Malupō Simote Foliaki

Koe Foha 'o Malupo Sefanaia

Ko 'ene fanau ko:
1. Kafo'atu Malanga Maluo'uiha
2. Sunia
3. Pōlaufaivaka

4. Folaumoeloa
Ko 'enau fa'é ko 'Alisi Halaheke
5. Sisilia
6. Hakaumotu


'Oku fakangatangata pe 'ae tohi hohoko Malu o 'Uiha ki he kainga kuo malolo atu.  Toki takitaha fa'iteliha pe 'ae famili 'i hono hoko atu e ngaahi laine ki he ngaahi to'utangata lolotonga.  Koe malu'anga ia hotau tupu'anga taha ke fakamanatua ke 'oua na'a ngalo. 

 

JamesCocker14Nov00