Koloatuku 'a Mekemeke
(Koe Tohi Hohoko 'o Fīnau Fisi)
 

Koe tohi hohoko eni 'o Fīnau Fisi pea mo hono hakó.  'Oku fakahingoa koe Koloatuku 'a Mekemeké koe fakamanatu 'oe fa'e 'a Fīnau Fisí.


Koe ngaue eni 'a James Cocker, koe hako 'o Penisimani Katavākē Naufahu, koe mokopuna 'o Fīnau Fisi.  'Oku hokohoko atu pe 'ae ngaue ki he tohi hohokó ni.  Ka 'i ai ha ngaahi tānaki pe fakatonutonu 'oku 'oatu e fakaafe ke tānaki mai ke fakalelei 'aki 'ae me'a 'oku ma'ú. 


'Ofa atu ki he Hako kotoa pe 'o Fīnau Fisi.


14 Nōvema 2000




Koe Tupu'anga 'o Finau Fisí


Koe ongo matu'a 'a Fīnaufisi ko Fīnau 'Ulukālala 1 mo Adi Mekemeke.



Ko Fīnau ʻUlukālala
'Oku hokohoko atu e fekumi ki he 'ata ni pe koe Finau 'Ulukalala Ma'ofanga eni (I) pe ko Finau 'Ulukalala Feletoa (II).


Ko Finau 'Ulukālala 1, koe foha 'o Tuituiohu mo Tūfui Lātūfu'ipeka.  


Ko Tuituiohu koe foha 'o Mataeleha'amea TK4 mo Talaumote'emoa, koe 'ofefine 'o Luanilahi Luani 1.  


Ko Tūfui Lātūfu'ipeka koe 'ofefine 'o Lātūnipulu'iteafua Tu'ilakepa 5 mo Lēteleovava'ulahi, 'ofefine 'o Lolomana'ia Tu'i'āfitu mo Tupoule'ota. 


Koe Tu'i'āfitú koe hako ia 'o Lolomāna'ia, koe foha 'o Laufilitonga, koe foha 'o Puipuifatu TT26.  Naʻe manako 'a Laufilitonga ʻi Vavaʻu pea hiki ia ʻo nofo ai, koe fuofua 'eiki 'o Vava'ulahí.  Ne hoko ia koe mālohinga ia 'o Fīnau 'Ulukālala 'i Vava'ulahí he ko 'ene fa'eé 'a Tūfui Lātūfu'ipeka koe tama 'a Lēteleovava'ulahi, koe 'ofefine 'o Lolomāna'ia Tu'i'āfitu (fakafuofua koe to'utangata nai ia 'e 6 mei a Puipuifatu TT26).     


Ko Tūfui Lātūfu'ipeka, fa'ē 'a Fīnau 'Ulukālala 1, koe ta'okete, tamai taha ia 'oe Tamahā ko Lātūfu'ipeká.  


ʻOku faʻa fetoʻoaki ʻa Tūfui Lātūfuʻipeka moe Tamahā ko Lātūfuʻipeká ka koe ongo tamaiki kehekehe.  ʻOku ʻikai mahino pe koe hā ne ui ai ʻa Tūfui ko Tūfui Lātūfuʻipeká.  Ka hala pe koe fakahingoa ʻae Tamahaá ki hono taʻoketé, mahalo naʻe fakafeʻao mo tauhi pe ʻa Tūfui ki hono tehiná.      


'Oku pehē na'e 'ave kei talavou 'a Fīnau 'Ulukālala 1 ki Fisi ke 'alu o ako tau ai.  Koe tupu'anga ia 'oe hingoa 'Ulukālala koe ma'u mei hono ui 'e he kau Fisi 'a Fīnau koe Uruqororo ko 'ene 'oho ta'e'uto pe 'o hapo noa 'ia e 'ulu 'oe kau taú.  Ka na'e ola lelei 'ae ako tau 'ae kau Fisí pea iku ai 'o hoko 'a Fīnau 'Ulukālala koe to'a fīta'a mo fakamanavahē.  'Ikai ngata aí, koe fetaulaki'anga ia 'o Fīnau 'Ulukālala 1 mo Adi Mekemeké.


Ko Adi Mekemeké, koe 'ofefine ia 'oe Tu'i Onó mei he motu ko Onó 'i Fisi. 




Ko Fīnau Fisi


'Oku fakafuofua koe ta'u 1760 tupu nai na'e fā'ele'i ai 'a Fīnaufisí. 


Koe foha 'o Fīnaufisí ko:
1. Avala'aetau Naufahu 
Ko 'ene fa'eé ko Luseane Ikalahi'ifangahihifo, koe 'ofefine 'o Eke mei Kanokupolu, Tongatapu. 


Koe Naufahú koe fakanounou ki he Fīnau Fahu, koe 'uhinga ki he fakafahufahu 'a Fīnau 'Ulukālala. 


Koe hiki ko eni ʻo Finaufisí ko hono fohá ʻa Avalāʻaetau Naufahú ʻoku fakatatau ia ki he ngaahi fakamatala ʻoku ha ʻi he ngaahi Tohi Hohoko ne hiki mei he Tohi ʻae Tamahā ko ʻAmelia Fakahikuoʻuihá, kau ai 'ae Tohi 'a Losaline Fatafehí, ki mu'a he 1900, peesi 27; Tohi 'a Veikune, ki mu'a he 1900, peesi 16; Tohi 'a Suli Afu, 1900, konga 2, peesi 26; Tohi ʻa Fohe Maʻafutakinima, 1903, peesi 171; Tohi 'a Vili Lausi'i, 1930, peesi 70.  


Ka ʻoku nouti heni ʻoku ʻi ai e tohi hohoko ʻoku ha ʻi he Wikipedia Vaimalo ʻoku kehe mei he maʻu ʻae Tohi Hohoko ni ʻo pehe ai ne fanau'i 'e Finaufisi mo Ikalahi 'a Naufahu Mapilitoa, pea toki fanau'i 'e Naufahu Mapilitoa mo Tulukava 'a Avala'aetau Naufahu.  ʻA ia koe foʻi toʻutangata makehe ia ko Naufahu Mapilitoa ʻi he vahaʻa ʻo Finaufisi mo Avalaʻaetau Naufahu.  Pea ʻoku hoko atu ʻae fakamatala ko ia ʻi he Wikipedia, ki hono fakangoto pōpao ʻe ʻUlukalala Fangupō mo Fīnaufisi ʻi he 1808, ʻae kau Toʻa Vavaʻu ko Naufahu, Taliaʻuli, Ngāngā, Pupunukaetau, Fanāfonua mo Maheʻuliʻuli.  Pea ʻoku pehē ai koe Naufahu ko ia naʻe fakangoto he popaó ko Naufahu Mapilitoa ia, ʻa ia ʻʻoku lau koe foha ʻo Finaufisí.  


Neongo ʻoku kehe ʻae tohi hohoko ko ia ʻi he Wikipedia mei he maʻu ʻae tohi hohokó ni, pea ʻikai tuʻu ai ha maʻungatala ke hoko atu ki ai ha fekumi, ʻoku nouti pe heni ʻae fakamatala ko ia he ʻoku fekauʻaki ia moe hisitolia ʻoe famili ni.  ʻOku hokohoko atu pe ʻae fekumi maʻungatala ki he ngaahi fakamatala ko iá ʻi he ngaahi tohi hohokó moe ngaahi tohi hisitōliá. 




Ko Avalā'aetau Naufahu


Koe fanau 'a Avalā'aetau Naufahu ko:
1. Tēvita Ta'ofikaetau Tapueluelu
2. Lesieli Afuha'apai.  

Ko Lesieli Afuhaʻapai koe ʻofefine lahi ia ʻo Avalaʻaetau Naufahu, pea ko hono Hako ʻa Tuita mo hono Fale, pea ʻoku nau Fahuloa ʻi he Hako Tangata kotoa ʻo Avalāʻaetau Naufahú.
3. Sālesi Mataeleha'amea
4. Lavinia Sialehaehae
Ko 'enau fa'e ko 'Alilia Fūnakitoutai, koe 'ofefine 'o Namoa mo Paluvailolomoli.  Ko Namoa koe foha 'o Mumui Mapatongia'amanu TK13.
5. Talime'alahi
Ko 'ene fa'e ko Nukuopulotu, koe 'ofefine 'o Lolohea mo Mo'unga.  Ko Loloheá koe foha 'o Mafitongutu mo Tupoumatu.  Ko Mo'ungá koe 'ofefine 'o Tu'uholoaki mo Tongamafana.
6. Tupouniua
Ko 'ena fa'e ko Paluleleva, koe 'ofefine 'o Mulikiha'amea TH16 & TK11 mo Teuteufaiva.

7. Lutui Pālelei

8. Penisimani Katavākē Naufahu
Ko 'ene fa'e ko Finau 'Ufimoho'ota, koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafo'atu.

9. Sepiuta Naufahu
Ko 'ene fa'e ko 'Isapeli Tonga, koe 'ofefine 'o Toamotu Tongapoteki mo Meleane Ngaluafe. 




Ko Tēvita Ta'ofikaetau Tapueluelu (foha 'o Avalā'aetau Naufahu)


Tēvita Taʻofikaetau Tapueluelu
Koe foha ʻo Avalāʻaetau Naufahu


Koe fanau 'a Tēvita Ta'ofikaetau Tapueluelú ko:
1. Tupouniua Tahifisi
Ko 'ene fa'e ko Tupouaonu'u, koe 'ofefine 'o Siosaia Tu'ipulotu [Tahifisi] mo Kalisi Mafikaunanga.  Ko Siosaia Tu'ipulotu [Tahifisi] koe foha 'o Viliami Paletu'a mo 'Anaukihesina.  Ko Kalisi Mafikaunanga koe 'ofefine 'o Toutai'olepo Tu'ipulotu mo Halaevalumoheofo.
2. Mele Mekemeke
Ko 'ene fa'e ko 'Alilia Manongi, koe 'ofefine 'o Koloamatangi.
3. Litia Loloheatoki 
Ko 'ene fa'e ko 'Ilaise, koe 'ofefine 'o Uepi.
4. Manu Lu'isa
Ko 'ene fa'e ko Tupou Teisa, koe 'ofefine 'o Luani Niukapu mo Valu'eua.
5. Semisi Velelevu Tapueluelu
6. Palutea Tapueluelu
7. 'Alilia Funakitoutai Tapueluelu
8. Hala'api'api Tapueluelu
9. Latuha'amoa Makafefie Tapueluelu
10. Taniela Melekiseteki Ma'ukakala Tapueluelu
Ko 'enau fa'e ko Siutiti Afuha'apai, koe 'ofefine 'o Luani Niukapu mo 'Atutohoua.
11. Tupou Fe'iloaki'eua
Ko 'ene fa'e ko 'Anaseini Tupunoa, koe 'ofefine 'o Siaosi mo Fane Fusi Tahifisi.



.......
Mele Mekemeke
Koe 'ofefine 'o Tēvita Ta'ofikaetau Tapueluelu
Litia Loloheatoki
Koe 'ofefine 'o Tēvita Ta'ofikaetau Tapueluelu




Ko Lesieli Afuha'apai ('ofefine 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe fanau 'a Lesieli Afuha'apai ko:
1. Siosateki Vuna
2. Lisita Ate
3. Hulita Tu'ifua
Ko 'enau tamai ko Tuita Siaosi 'Ulukivaiola, koe foha 'o Tu'ilakepa Makahokovalu mo Fatafehifanga'afa.  Ko Tu'ilakepa Makahokovalu koe foha 'o Tuita Kahomovailahi moe Tamaha ko Latufu'ipeka.  Ko Fatafehifanga'afa koe 'ofefine 'o Laufilitonga TT39 mo Siulolovao.


Ko Siosateki Vuna ko ʻene fanau ko:

1. Mataʻuvave Siosateki Kavaliku

Ko ʻene faʻe ko Melevesi Tuʻitupou

2. Mele Tufui

3. Kolove

4. Siaosi

Ko ʻenau faʻe ko Taimi 

5. Kafaikamoana

ʻOku ʻikai maʻu e hingao ʻe ne faʻe

6. Afuhaʻapai 

Ko ʻene faʻe ko Afuhaʻapai.


Ko Lisita Ate naʻe mali mo Tevita Ungatangitau koe foha ʻo Taniela Taufuʻiʻaevalu mo Mele Sungu, pea ko ʻena fanau ko:

1. Tuita Isileli Tupou (Tuita Toluafe)

2. ʻAlipate Halakilangi 

3. Tevita Unga Tilitilimatangi

4. Kafaikamoana

5. Mele Luʻisa Simoa Veʻehala

6. Ana Makalenani

7. Sela Lepolo Nuku

8. Sunia Akaveka 

9. Sione Mateialona

10. Vika Tupou Kaufusi Vahaʻi

11. Mele


Ko Hulita Tuʻifua naʻe mali mo Tuʻihaʻangana Taniela Tuʻakoimaile, koe foha ʻo Tuʻihaʻangana Lataimaumi mo Salote Lupelaki, pea ʻikai haʻana fanau.  




Ko Salesi Mataeleha'amea (foha 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe foha 'o Salesi Mataeleha'amea ko:
1. Salesi Katokimo'unga Tu'ipulotu 

Ko 'ene fa'e ko Lavinia, koe ʻofefine ʻo Kolotesi mo ʻAlopa.  


Ko Salesi Katokimoʻunga Tuʻipulotu naʻe mali mo Mele Loutoa, koe ʻofefine ʻo Mafi Meli mo Mele Taoa ʻo Neiafu mo Taoa, pea ko ʻena fanau ko:
1. Lesieli Afuhaʻapai

2. Kuma

3. Lavinia Sialehaehae (Kalolaine Fifita)

4. Lupe

5. Kaloni


Ko Lesieli Afuhaʻapai naʻe mali mo Sione Tuita Halafau Vehikite, koe foha ʻo Vehikite Sione Tuita Halafau mo Ane Tonga Naupoto ʻo ʻOtea mo ʻUpolu, pea ko ʻena fanau ko:

1. Vehikite Tuita

2. Peta Tuita

3. Salesi Tuita

4. Fifita Tuita

5. Siaosi Tuita

6. Laifone Tuita

7. Tulia Tuita

8. Mele Tuita


Ko Lavinia Sialehaehae (Kalolaine Fifita) naʻe mali mo Sitiveni Fonua, koe foha ʻo Manuokafoa Sione Fonua mo Sunia Fekelaukau ʻo Talau, pea ko ʻena fanau ko:

1. Nunia Fonua

2. Cuthbert Fonua

3. Talita Fonua

4. Kilisi Fonua

5. Manase Fonua

6. Brenda Fonua




Ko Lavinia Sialehaehae ('ofefine 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe tama 'a Lavinia Sialehaehae ko:
1. Tevita Suliasi Palavilala
Ko 'ene tamai ko Fahitaha Soakai, koe foha 'o Siope Soakai mo Litea.  Ko Siope Soakai koe foha 'o Fotofili Tu'ihalangingie.  Ko Litea koe 'ofefine 'o Motu'apuaka Mafimolasike mo Kafo'atu. 




Ko Talime'alahi (foha 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe fana'u 'a Talime'alahi ko:
1. Sione Tu'i'ile'ila 
Ko 'ene fa'e ko Mele Toa'ila, koe 'ofefine 'o Fangupo'o'otuamu'a mo Sipola Hala'api'api.  Ko Fangupo'o'otuamu'a koe foha 'o Sione Fatafehikaikuli mo Finauha'akili.  Ko Sipola Hala'api'api koe 'ofefine 'o Tupouniua mo Afuvale.  Ko Tupouniua ko eni mo Finaufisi koe tautehina.
2. Hala'api'api

Ko ʻene faʻe ko Tulevailate. 
3. Maealiuaki
Ko 'ene fa'e ko Mailepopua. 


Koe fanau 'a Sione Tu'ile'ila ko:

1. Milika Feʻaomoemanu

Koe tama 'a Fifita Fusipau

2. Siosi'ana Heimoana 

3. Vikatolia 

Koe fanau 'a Mele Taufa Leka, koe ʻofefine ʻo Selu Langi Leka mo Maʻata ʻEina ʻAke ʻo Nukuleka mo Kolomotu'a

4. Lupe 

5. Tufui Tu'iniua 

Ko 'ena fa'e ko Tokilupe ʻElisiva 'Umukisia, koe ʻofefine ʻo Siosiua Eke Tuʻivakano. 

6. Mele Tu'ipulotu 

Koe tama 'a Kalolaine Tupouholonga, koe ʻofefine ʻo Tevita Latuniua mo Luseane Nauhaʻamea ʻo Haʻapai

7. Meleane To'uika 

Koe tama 'a Mafile'o Matapoko, koe ʻofefine ʻo Tevita Latuniua ʻo Pangai, Haʻapai

8. Toa'ila

9. Sioeli 

10. Tupou 

Koe fanau 'a Toakase

11. Tongata'ane 

12. Sulieti 

Koe fanau 'a Suluka, koe ʻofefine ʻo Lavaka Vilisoni ʻo Pea

13. Tevita Tapueluelu

14. Veisinia Moalapau'u

15. Fifitavava'u

16. Kalolaine

17. Kelei Tonga 

18. Sione Lanipaka 

Ko 'enau fa'e ko Temaleti Fifita Pasi., koe ʻofefine ʻo ʻAisea Pasi mo ʻEmeline Fusilala ʻo Pangai, Haʻapai

19. Mele Toe'umu 

Ko 'ene fa'e ko 'Anaseini Loiloi 


Koe fanau 'a Hala'api'api ko:

1. Nepote Falepapalangi

Koe foha ʻo Naʻasoni Lavaka.




Ko Tupouniua (foha 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe 'ofefine 'o Tupouniua ko:
1. ʻAkosita Veatokelau
Ko 'ene fa'e ko Taka.


Ko ʻAkosita Veatokelau naʻe mali mo Moahengi Tuʻakiheholo ʻo Muʻa, pea ko ʻena fanau ko:
1. Matetau


Ko Matetau naʻe mali mo Ane koe ʻofefine ʻo Tongaʻuliʻuli ʻo Neiafutahi, pea ko ʻena fanau ko:

1. Koloa Samoa

2. Latu Kalolo Tangitau 

3. Tupou Matetau


ʻOku ʻoatu e fakamalo kia Toafilimoeʻunga Halaʻapiʻapi Mafi, koe Hako ʻo ʻAkosita Veatokelau, ʻi heʻene loto angaʻofa ke vahevahe mai e Hako ʻo ʻAkosita Veatokelau.  




Ko Lutui Palelei (foha 'o Avala'aetau Naufahu)


Ko Lutui Palelei na'e mali mo Mele Lupe mei Ha'alaufuli, koe 'ofefine 'o Taniela Likuohihifo mo 'Elisapesi Fakatangatauhelotu, ka 'oku 'ikai ma'u ha'ana fanau.




Ko Penisimani Katavake Naufahu (foha 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe fanau 'a Penisimani Katavake Naufahu ko:
1. Finau 'Emeline Naufahu
2. Va'epopua Naufahu
3. Siaosi Melekiseteki Naufahu
4. Mele Tangakina Naufahu
5. Sione Kasete Naufahu
6. Tu'ungafuka Naufahu
7. Lualala Naufahu
Ko 'enau fa'e ko Tangakinalahi, koe 'ofefine 'o Nuku Sosaia Finefeuiaki mo 'Akosita Tu'imatamoana.  Ko Nuku Sosaia Finefeuiaki koe foha ia 'o Finauvalevale 'o Kolonga mo Heuifalelilo Tenifafa 'o Pangai, Ha'apai.  Ko 'Akosita Tu'imatamoana koe tama 'a Latukilangikilia, koe tama ʻa Ikahihifo, koe ʻofefine ʻo Mumui Mapatongiaʻamanu TK13 mo Niumoefanga, koe ʻofefine ʻo Tuʻihalamaka. 


Siaosi Melekiseteki Naufahu mo hono Hoa Lupe Vete Naufahu.
'Oku 'oatu e fakamālō kia Kafaikamoana Tuita Naufahu 'i hono vahevahe mai 'oe 'atá ni.



Sione Kāsete Naufahu mo hono Hoa Salote Moʻungaʻulufeholoi Tupou Naufahu.
'Oku 'oatu e fakamālō kia Sean Paul Naufahu 'i hono vahevahe mai 'oe 'atá ni.



Ko Sepiuta Naufahu ('ofefine 'o Avala'aetau Naufahu)


Koe tama 'a Sepiuta Naufahu ko:
1. Vika Veiongo
Ko 'ene tamai ko Nalesoni Laifone, koe foha 'o Tevita 'Unga mo Fifitavava'u.  Ko Tevita 'Unga koe foha 'o Taufa'ahau Tupou 1 mo Kalolaine Fusimatalili.  Ko Fifitavava'u koe 'ofefine 'o Liufau Ha'angana mo Hulita Tu'ifua.


'Oku hokohoko atu pe tanaki ki he tohi hohoko ni.



Ngaahi Liliu
[121211] Tanaki e fakamatala ki he tupu'anga 'oe Tu'i'afitu 'i he kupu ki he tupu'anga 'o Finau Fisi. 
[151211] Tanaki e fakamatala ki he ma'u kehe fekau'aki mo Mapilitoa Naufahu, 'i he kupu kia Finau Fisi.
[050413] Fakafōtunga fo'ou e peesi´.      

JamesCocker14Nov00