Koe Ngaahi Ha'a 'o Tongá


'Oku fekumi 'ae peesí ni ki he ngaahi Ha'a fakafonua 'o Tongamotu'á.  'I he ngaahi kuonga ko iá ko hou'eiki pe na'e lau 'oku nau kaungā Ha'a pea muimui pe ki ai honau kāinga mo honau kakaí.  Koe Ha'a kotoa pe na'e 'i ai hono taki Ha'a, koe tukufakaholo mei he tokotaha na'e kamata mei ai 'ae Ha'á.  Pea na'e takitaha pe 'ae Ha'a mo hono fatongia 'o fakatatau ki he tu'unga 'oe tokotaha naʻe tupu mei ai 'ae Ha'á ko iá


'I he ngaahi 'ahó 
ni kuo hake mai e fakalakalaka moe vahevahe Ha'a fo'ou, 'a eni 'oku makatu'unga 'i he ngaahi hingoa fakafāmilí, pea ma'u faingamālie ai e taha kotoa ke kau ki hano Ha'a.  Ka 'oku kei tolonga lelei pe 'ae ngaahi vahenga Ha'a 'o Tongamotu'á mo honau ngaahi fatongiá, pea 'oku hā ia 'i he ngaahi kātoanga ta'ane pe 'apisia lalahi 'oe fonuá.


Koe taumu'a 'oe peesí ni koe fekumi ki he ngaahi Ha'a fakafonua 'o Tonga motu'á.  'Oku 'ikai tonu peseti 'e teau pea 'oku hokohoko atu pe 'ae tānaki ki aí mo hono fakatonutonú.  'Oku 'ikai 'aupito fakamahino'i pe faka'ikai'i atu heni ha tu'unga pe hisitōlia 'o ha taha pe Ha'a. 


Ka 'i ai ha tānaki pe fakatonutonu 'oku 'oatu e fakaafe ke vahevahe mai ke fai ki ai ha vakai.




.
KAUHALA 'UTA
Ko hono ui fakakatoa eni 'oe fale moe kainga moe ngaahi ha'a tupu mei he Tu'itonga. 
'Oku tala 'e he hingoa 'ae nofo 'anga 'oe Tu'itonga ki he tafa'aki ki 'uta 'o Mu'a.  Na'a nau nofo ki loto fonua ke malu'i ai kinautolu.
.
Tu'itongafefine
...Tu'itonga...
.....Tamaha.....
.
Koe fanga ta'okete 'oe fuofua Tu'itonga 'a 'Aho'eitu, ko Talafale, Tu'iloloko, Maliepo, Tu'ifolaha mo Matakehe.  Na'e fekau kinautolu 'e he'enau tamai, 'e Tangaloa 'Eitumatupu'a, ke nau hifo ki mamani 'o tauhi mo malu'i a 'Aho'eitu mo hono hako. 
Na'e tupu mei a kinautolu 'ae Ha'a Talafale moe kau Falefa.
 
Ha'a Talafale
Falefaá
Koe taʻokete lahi taha eni ʻo ʻAhoʻeitú ko Talafale pea mo hono hakó.  Koe fatongia 'o Talafalé ke hoko koe Tu'ifaleua.  Pea ko hono hakó ʻae Ha'a Talafalé 'a ia koe Tu'ipelehake ia mo hono kaingá.
Koe toenga eni ʻoe fanga taʻokete ʻo ʻAhoʻeitú ʻa Tuʻiloloko, Maliepō, Tuʻifolaha mo Matakehe.  Naʻa nau hoko koe Falefā kia ʻAhoʻeitu pea pehé ai pe mo honau hakó ki he Tuʻitongá ʻo aʻu ki he taimi 'o Takalaua.
.
Kau Falefaá 
Koe fuofua fokotu'utu'u eni 'oe Kau Falefaá mei he taimi 'o 'Aho'eitú.
Tu'i Loloko
Maliepō
Tu'ifolaha
Matakehe
Tu'uhokokilangi, Malupō (kehe pe 'a Malūpō Falefā mei a Malupō 'Uiha)
Lauaki moe Kau Nimatapu moe Ha'a Tufunga
'Aholangamakahiva ('Aho), Mailau
Matakehe
 
 
Ko kinautolu na'a nau tā e maka ki he 'otu langí moe telio'anga 'oe Tu'itongá.
Ko kinautolu na'a nau le'ole'ohi e sino 'oe Tu'itongá mo tau ke malu'i ia mo hono falé.
.
Falefaá
Koe fokotu'utu'u fo'ou eni 'oe Falefaá 'oku fakafuofua naʻe fakahoko ia ki mui mai ki he taimi 'o Takalauá.  Ko Tu'iloloko pe na'e fakakau mei he Falefā motu'á.  Na'e faifatongia mavahe leva 'a Ha'a Maliepō ia, 'a ia ko Lauaki ia moe Ha'a Tufungá.  Koe taimi ko ení tokua na'e folau mai ai ki Tonga 'ae Tu'imotulikí mo hono kāinga mei Fisi.  Na'a nau taufonua tokua 'i Niutōua.  Na'e fai ange pe kuo manako 'ae Tu'imotulikí ki Talau pea ui ia ai koe Tu'italau.  Pea tānaki ki ai moe kau 'a'ahi mei Ha'amoa 'a ia koe kau Tu'i'amanavé ia, pea moe kau 'a'ahi mei Lotuma 'a ia koe kau Tu'imatahaú ia. 
Tu'i Loloko
(Falefa Mata'u)
Tu'italau
(Falefa Hema)
Tu'i'amanave
(Falefa Hema)
Tu'imatahau
(Falefa Mata'u)
Tu'uhokokilangi, Malupo (kehe 'a Malupo 'Uiha)
Fainga'a, Soakai (Hoakai), Inukiha'angana, Mapu
Kavapele, Tu'ivai, Lehapoto, 'Uhatafe
Veamatahau, 'Apihala, Fakahafua, 'Alusa, 'Ahio (kehe 'a 'Ahio Ha'a Ngata)
.
Ha'a Maliepō / Nimatapu / Ha'a Tufunga
Koe hako eni 'o Maliepō, ʻae ta'okete 'o 'Aho'eitú, pea ko ia 'oku nau 'iloa ai koe Ha'a Maliepoó.  'Oku kau ki ai 'a Lauaki mo 'ene ongo fa'ētangatá ʻa Tākapu mo Hautā'ulú.  Ko kinautolu naʻa nau puleʻi mo fakalele ʻae faifatongia 'i he ngaahi me'a faka'eiki kotoa pe 'o Tongá.  Ko ʻenau tuií ia, koe hako pe ʻo Maliepō ʻe maau mo kakato ʻae ouau ʻoe pekiá teuteu ki heʻene hiki atu mei he moʻuí, he ko hono fatongia ia naʻe fakahinohino ki ai ʻe Tangaloa ʻEitumatupuʻa ke hifo mo ia mei langí.  Naʻe ʻiloa ai peʻa Haʻa Malipō koe Nimatapú, koe ala honau nimá ki he sino ʻoe pekiá moe ouau ʻoe pekiá.  Naʻe tapu ia ki ha taha noa pe telia naʻa ʻikai tonu pe fehālaaki kae fakahake pe fakamalaʻia ki he fononga ʻae pekiá, moe kahaʻu ʻoe kāingá.
Lauaki ('ulu), Tākapu, Hautā'ulu moe kau Ma'u (Ma'u'anai, Ma'uhelotu, Ma'umatāpule, Ma'utea, Ma'ukilalofonua).  
ʻOku hokohoko atu pe hono fakanofo ʻoe kau Maʻú he ngaahi ʻahó ni ʻo fakatatau ki he tupu ʻae fonuá. 
.
Koe Sinaʻé ko hono ui ia ʻoe fanga ta'okete moe fototehina 'oe Tu'itongá naʻe ʻeiki ʻenau faʻeé.  Naʻe tokolahi foki e fānau ʻae Tuʻitongá, koe tokolahi ʻae kau sinifú.  Ka naʻe ʻi ai pe ʻae ngaahi hoa ʻeiki ʻoe Tuʻitongá mei he tapa kehekehe ʻoe fonuá.  Naʻe tauhi fakahikihiki mavahe pe kinautolu mo ʻenau fānaú pea ko hono ui eni ʻoe fānau ko iá koe Sinaʻe.  Koe tupu 'ae fo'i lea sina'é mei he lea koe sina'eiki.  Na'e ngāue fuoloa 'aki e siná ki he fa'é, 'a ia koe sina'eikí koe fa'ē'eiki.  'Oku kei ngāue 'aki pe 'e he kau Ha'amoá 'ae siná ki he fa'eé.
Sina'e ki mu'a
Sina'e 'Eiki
Sina'e ki mui
Hako 'oe TT kimu'a
Lomu 'Eiki ('ulu 'oe kau Sina'e)
Hako 'oe TT ki mui
................................
Tamale, Lufe, Manumu'a
Lomu 'Eiki (Mu'a), Lomu Tufunga (Tofoa), Lomu Matahau (Matahau), 
Lomu Lahi (Mangia, Vava'u).
................................
Tafolo, Kavakimotu, Fifi, Lutu
ʻOku ʻoatu e fakamālō makehe kia Taniela Tauhopohopo Fale ʻo loto Mu'a ʻi hono vahevahe mai ʻoe fakamatala ki he Sinaʻé pea mo Lomuʻeiki moe kau Lomú.
.......................................................
Ha'a 'Uluakimata
Hako 'o TT32 'Uluakimata II
Tokemoana ('ulu), Veikune, Pahulu, Kavaliku, Helu
.......................................................
Ha'a Falefisi
Hako tupu'i Fisi 'oe Tu'itonga
Tu'ilakepa ('ulu), Tu'iha'ateiho, Malupo, Tu'iha'angana
.
 
.
KAUHALA LALO
Ko hono ui fakakatoa eni 'oe fale moe kainga moe ngaahi ha'a tupu mei he Tu'i Ha'atakalaua moe Tu'i Kanokupolu. 
'Oku tala 'e he hingoa honau nofo'anga ki he tafa'aki ki tahi 'o Mu'a.  Na'a nau nofo ki he tafa'aki ki tahi ko hono malu'i 'oe Tu'itonga.
.
Ha'a Takalaua
Koe Hako 'oe foha 'o Takalaua TT23 ko Mo'ungamotu'a, 'a ia na'e hoko koe fuofua Tu'i Ha'atakalaua.
'I he ngaahi 'aho ni koe 'ulu 'o Ha'a Takalaua ko Tungi, he koe hako ia 'oe Tu'i Ha'atakalaua fakamuimui ko Mulikiha'amea TH16.
Ha'a Siulangapo
Ha'a Latu Hifo
Ha'a Vaea
Ha'a Moeakiola
Ha'a Tatafu
Hako 'o Siulangapo TH4
Koe ongo 'aofi 'oe 'Ulutolu
Hako 'o Vaea TH8
Hako 'o Moeakiola TH9
Hako 'o Tatafu TH10
Nuku ('ulu), Niukapu, Tau'atevalu, Laume, Vaha'i.
Nuku ('ulu), Niukapu 
Luani ('ulu), Falekaono, Koate, Talia'uli
Takai To'a Pea mo hono tehina ko Fa'e
Fotofili ('ulu), Fakafanua, Takai, Makaui
.
Ha'a Mo'unga / Ha'a Moheofo / Ha'a Ma'afu
Koe Hako 'oe foha 'o Mo'ungatonga TH6 ko Ngata, 'a ia na'e hoko koe fuofua Tu'i Kanokupolu.
Ha'a Ngata Motu'a
Ha'a Ngata Tupu
Ha'a Havea Lahi
Ha'a Havea Si'i
Hako 'o Ngata TK1
Hako 'o Mataeleha'amea TK4
Hako 'o Mataeletu'apiko TK3
Hako 'o e fanga foha ki mui 'o Mataeletu'apiko TK3
'Ahio ('ulu), Ata, Ve'ehala, Kapukava, Afu, 'Ahome'e, Hafoka
'Ulukalala ('ulu), Tu'i'oemoana, Kapetaua, Mapakaitolo, Faka'iloatonga
Ma'afu ('ulu), Lavaka, Fielakepa, Fohe, Tu'ivakano, Vaea, Lasike, Mohulamu, Momotu
Ika, Maka, Fale'osi, Lapota
.................................................
 
.
HA'A MATAPULE
 
Falefa Hihifo mo Falefa 'Uta
Koe kau fakafe'ao moe tauhi 'oe Tu'ikanokupolu mo hono fale 'i he kamata mai 'ae Tu'ikanokupolu 'i Hihifo.
Koe Falefa Hihifo ko Fa'oa, Napa'a, Monu.
Koe Falefa 'Uta ko Lei mo Tovi
.
Faleha'akili
Koe ngaahi foha eni 'o Tau'ili'ili (pe 'Ili pe Kili) koe tehina 'o 'Amalele (pe 'Ama) mei Safata 'i 'Upolu, Ha'amoa.  Na'a nau folau ki Tonga koe fakafe'ao 'oe 'ofefine 'o 'Ama ko Tohu'ia Limapo 'i hono 'omai kia Mo'ungatonga TH6.  Kuo nau tuku'au mai ai pe mo honau hako 'i Tonga koe faifatongia ki he tama 'a Tohu'ia, 'a Ngata TK1 mo hono hako.  Koe lahi 'i he Faleha'akili ko Kamoto, ka ne hoko pe 'o taki 'a Motu'apuaka he ko ia na'e lahi folau holo moe Tu'ikanokupolu.
Kamoto ('ulu), Uhi, Motu'apuaka, Kioa, Ngalungalu, Va'eno. 
Ha'a Matapule / Ha'a Molofaha / Ha'a Motu'apuaka 
Koe tupu'anga 'oe Ha'a Matapule 'ae Tu'ikanokupolu koe Faleha'akili.  Na'e lahi 'a Kamoto pea na'e lahi nofo ia 'o tauhi fonua, ka ko Motu'apuaka na'e lahi folau holo moe Tu'ikanokupolu, pea tupu ai 'ae fakaongoongo kia Motu'apuaka, 'o hoko ai pe ia koe taki ki he kau matapule 'ae Tu'ikanokupolu.  Ko ia ne toe 'iloa ai pe 'a Ha'a Matapule ko Ha'a Motu'apuaka pe ko Ha'a Molofaha.  Koe hingoa Molofaha koe hingoa tukufakaholo pe ia 'o Motu'apuaka moe Faleha'akili.  'I he ngaahi 'aho ni kuo ma'u fakataha ai pe 'ae kau Matapule moe kau Toutai fakanofo kotoa pe 'i hono ui koe Ha'a Motu'apuaka, tukukehe pe 'a Ha'a Tufunga ko Lauaki ia. 
Motu'apuaka ('ulu), Kamoto, Uhi, Kioa, Ngalungalu, Va'eno, Fa'oa, Napa'a, Monu, Lei, Tovi, Kofe, Afeaki, Fotu, Afu, Sika, Kaufanga, Haufano, Masila, 'Elili, Malala, kau Mafi (Mafitoutu'ukihehau, Mafimalanga, Mafitutu'angakava), kau Katoa (Katoakihehau, Katoakipulela'a, Katoakihelotu), kau Matapule fakanofo kotoa pe.
.
Ha'a Toutai 'ae Tu'i Tonga
Faletahi
Ha'a Fokololo
Koe Faletahi na'e kau ki ai 'ae kau toutai koe kau toutai vaka moe toutai ika, pea ko honau taki koe Tu'ifaletahi 'a ia ko Paku ia.  Koe fokololo koe ui ia 'oe fa'ahinga vala na'e tui 'e he kau toutai pea tupu ai hono ui kinautolu koe Ha'a Fokololo.
Paku ('ulu), Ula (toutai vaka), Fakatulolo pe Lutui pe Fokololo (toutai hi'atu), Fangupo (toutai vaka), Kula (toutai ika), Leka (toutai vaka), Leleimoepo, Lulu (toutai ika), Mapu (toutai ika), Tapaa (toutai ika), Tuita (toutai vaka), Vehikite.
Ha'a Toutai 'ae Tu'i Kanokupolu
Ha'a Fokololo'oehau
Koe ongo toutai eni na'a na folau ki Tonga moe Faleha'akili 'i hono fakafe'ao 'o Tohu'ia Limapo.  Koe toutai vaka ko La'aumalava moe toutai hi'atu ko Sanini.  Na'e fakanofo 'a La'auma'alava ko 'Akauola 'i Tonga pea fakanofo 'a Sanini ko Fulivai.  Na'e kamata leva mei a kinaua 'ae Ha'a Toutai 'ae Tu'ikanokupolu.
'Akauola ('ulu), Fulivai (toutai hi'atu) moe kau Moala.  Koe kau Moala koe fanau ia 'a 'Akauola.  Koe Moala koe fakanounou ki he "nofo mo ala" he na'e 'ikai nofo noa'ia ha taha he fanau 'a 'Akauola ka nau takitaha he fatongia.
'I he ngaahi 'aho ni 'oku fakataha'i 'ae Ha'a Toutai 'ae Tu'itonga moe Tu'ikanokupolu 'i he Ha'a Fokololo'oehau pea ko honau 'ulu ko Tuita.
.
.
Ha'a Maliepo / Kau Nimatapu / Ha'a Tufunga
Koe hako eni 'o Maliepo, ta'okete 'o 'Aho'eitu, pea ko ia 'oku nau toe 'iloa pe ko Ha'a Maliepo, ko Lauaki ia mo 'ene ongo fa'etangata ko Takapu mo Hauta'ulu.  'Oku nau takitauhi he fatongia 'i he ngaahi me'a faka'eiki 'o Tonga.  'Oku nau 'iloa koe kau Nima Tapu he ko kinautolu pe 'oku ngofua ke nau ala ki he sino 'oe pekia.
Lauaki ('ulu), Takapu, Hauta'ulu moe kau Ma'u (Ma'u'anai, Ma'uhelotu, Ma'umatapule, Ma'utea, Ma'ukilalofonua).
.
 
.
HA'A ME'AVALE
Koe toenga leva eni 'oe kakai 'oe fonua. 
Na'e 'ikai ke nau kau ki ha ha'a mahino ka nau muimui holo pe mo fai fatongia kia hou'eiki.




Ngaahi Liliu
[010512] Tanaki 'oe fakamatala ki he Faletahi moe Fokololo.  Tanaki moe taki 'oe kau toutai 'oe Tu'itonga koe Tu'ifaletahi 'a ia ko Paku ia.  Kimu'a ai na'e tu'u e taki 'oe kau Toutai ko Ula.  Tanaki moe ngaahi fakamatala ki he ongo Falefa. Hiki e tatau 'oe Ha'a Maliepo mei he Ha'a Matapule ki he Kau Hala'uta he ko 'enau kamata mei a Maliepo moe Fuofua Falefa. 

©JamesCocker14Nov00