.
.
Koe Fakafeʻiloaki ki he Ngaahi Tohi Hohoko´


'Oku fokotu'u atu 'i he ngaahi peesi hoko mai´ ha ngaahi tohi hohoko makatu'unga 'i he fakakaukau 'oku 'i ai 'ae fekāinga'aki 'ae Tonga kotoa pea moe faka'amu ke tānaki mo fakamanatu 'ae ngaahi fehokotaki ko ia´


'Oku 'oatu 'ae fakamālō lotohounga ki he kāinga moe maheni kotoa kuo mou tānaki mai ki he ngaahi tohi hohoko´.  'Oku ʻoatu moe fakamālō mavahe ki he Tamahā ko 'Amelia Fakahikuo'uiha´, ki he kau Misinale Papālangi na'a nau faka'eke'eke 'ae Tamahā´ 'i he 1844, kia Losaline Fatafehi Halaoʻuvea, Siosāteki Veikune, Suliasi Afu Taunipua'a Mafile'oniua, Fohepapālangi Ma'afutakinima, Tēvita Uatahausi mo Kalolaine Mapa, pea mo Penisimani Lātūselu Mapa.  Neongo kuo mou pekia, kuo hoko ho'omou ngāue faka-paionia 'i he mala'e 'oe tohi hohoko 'ae Tonga´, koe mata'ikoloa 'i hono fakatolonga 'oe fekāinga'aki 'ae Tonga´.


'Oku 'oatu 'ae fakaafe ki ha taha pē te ne fie vahevahe heni ha'ane tohi hohoko ke fetu'utaki mai.
Koe mo'oni he mo'oni 'etau lea Tonga koe "va'ava'a he ka koe tangata".


Koe Ngaahi Tohi Hohoko´

Koe Ngaahi Nouti Fekau'aki Moe Ngaahi Tohi Hohoko´


1. Koe taumu'a 'oe ngaahi tohi hohoko ko ení ko hono tānaki, poupou'i e fekumi, moe fakatolonga 'oe ngaahi fehokotaki kotoa 'oku lava ma'ú, pea mo hono vahevahe atu kiate kinautolu kotoa pe 'oku fie 'inasi ai. 


2. 'Oku fokotu'utu'u e ngaahi tohi hohokó ni 'i he mahino koe tohi hohoko ki he kuohilí koe tātānaki moe fakafehoanaki ʻoe ngaahi fakamatala ʻoku faʻa kehekehe, tautautefito ki he ngaahi kuonga kimu'á he na'e 'ikai lava ha tohi nima ka koe tala ngutu pe.  Kae neongo ia, 'oku 'ikai 'aupito ha taumu'a ke fakalotomamahi'i pe faka'ohovale'i ha taha.  Pea 'oku 'oatu e kole fakamolemole ki he ngaahi fehālaaki kotoa pe 'oku 'asi atu.  Ka 'i ai ha ngaahi fakatonutonu pe tānaki, 'oku 'oatu e fakaafe ke vahevahe mai.  Koe 'īmeili 'oku ha atu 'i he tapa'i peesi ki lalo 'oe peesi kotoa pe.


3. 'Oku 'i ai e feinga ke fokotu'utu'u atu 'ae ngaahi tohi hohokó ni 'i he lea 'oku mahino ngofua taha ki he tokolahi tahá - koe talatalaifale 'i he lea faka'aho 'ae Tongá.  Koe faka'amú ke 'oua e ta'emahino pe mole ha fehokotaki koe 'uhí koe founga hono fakaleá. 


4. 'Oku fakamatala pe 'ae ngaahi tohi hohokó ni ki he ngaahi kāinga kuo malolo atú.  'Oku hokohoko atu pe 'ae feinga ke 'oua e 'asi ha taha 'oku kei mo'uí 'i he faka'apa'apa ki he'ene totonu fakafo'ituitui ke 'oua e 'asi hono hingoá he 'initanetí, te'eki ke ne fakangofua. 


5. 'Oku feinga 'ae ngaahi tohi hohokó ni ke tanaki 'ae fanau kotoa ki he ngaahi mātu'a ne fa'ele'i pe ohi kinautolu ki aí.  Koe faka'otu'otu totonu 'oe fanaú, pea mo hono fakamavahevahe'i 'oe fanau mali mei he fanau ta'emalí, 'oku 'ikai mahu'inga tatau ia ki he ngaahi tohi hohokó ni mo hono tanaki fakatahataha'i 'oe fanau 'oku a'u ki ai 'ae iló, ki he ngaahi famili 'oku nau kau ki aí.  Toki takitaha fa'iteliha pe 'ae famili 'i he'enau ngaahi fokotu'utu'u 'a nautolu. 


6. 'Oku laukau tatau 'aki 'e he ngaahi tohi hohokó ni 'ae fehokotaki kotoa pea 'oku 'ikai mamae'i ha fehokotaki mo ha taha.  'Oku 'ikai lau 'e he ngaahi tohi hohokó ni koe fakataau ke fakafehokotaki 'a Ha'a Tu'a mo Ha'a Hou'eiki, he koe fakafehokotaki pe ia 'oe mātu'a ki he fānau na'a nau fā'ele'i, moe fānau ki he mātu'a na'a nau tupu mei ai.  Kapau ko 'ete kui koe Tu'a 'e 'asi atu pe ko ia.  Kapau ko 'ete kui koe Tu'i 'e 'asi atu pe ko ia.  Tonga tu'a, Tonga tu'i, Tonga masiva, Tonga ma'ume'a, Tonga talavou, Tonga palakū, Tonga hou'eiki, Tonga poto, Tonga vale, Tonga hafekasi, koe famili kotoa pe 'e taha.  Pea 'oku ma'u totonu tatau 'ae taha kotoa ke kau he lau 'i he ngaahi tohi hohokó ni, kapau 'e a'u ki ai 'ae 'iló. 


7. 'Oku feinga 'ae ngaahi tohi hohokó ni ke fakalau 'ae hingoa 'oe kāinga ne nau tānaki ki hono ngaahi kupú.  ‘Oku 'ikai fa’a faingofua he 'oku lahi e kehekehe 'ae ngaahi fakamatalá pea 'ikai lava ke 'asi e taha kotoa ki he ki'i kehekehe kotoa.  Ka koe 'asi 'ae kau tokoní, 'e lava 'a kinautolu 'oku fie hoko atu ha'anau fakatotoló 'o fetu'utaki fakahangatonu ki he kau tokoni ko iá.  Pea ka 'i ai mo ha ngaahi konga 'oku fiema'u ke fakalelei, 'e lava ke a'u 'ae ngaahi fakalelei ko iá kiate kinautolu ne ma'u mei ai 'ae hohokó. 


8. 'Oku fakalau 'e he ngaahi tohi hohokó ni 'ae ngaahi tu'unga moe ngaahi hingoa fakanofo 'oe kāinga mei ono'ahó.  'Oku 'ikai koe 'uhinga hono fakalaú ke fakamo'oni'i pe faka'ikai'i ha tu'unga fakaemamani 'o ha taha.  Koe 'uhinga hono fakalaú he koe founga ia ‘oku tau 'ilo 'aki kinautolu mei hotau taimí nī.  'Ikai ngata ai, na'e 'ikai 'i ai ha'atau founga fakafikefika ta'u, pea koe 'ilo ki honau ngaahi tu'ungá, 'oku tau lava ai 'o fakafuofua'i e taimi na'a nau mo'ui aí, moe ngaahi to'utangata na’e mo’ui fakataha mo kinautolú. 


9. Koe me'a'ofa mahu'inga 'ae Tamahā fakamuimui 'o Tongá 'a 'Amelia Fakahikuo'uiha ki he Tonga kotoa, koe tohi hohoko na'a ne fakalau kae hiki 'e he kau Misinale Papalangi 'oe ta'u 1840.  'Oku meimei koe tohi hohoko Tonga kotoa pe 'oku 'ikai lava hoko ki he tohi hohoko 'ae Tamahā, 'e 'ikai laka atu ia ki mui 'i he Senituli 18.  Na'e 'ikai pe loko 'i ai ha kāinga ia na'a nau tauhi tohi hohoko mai mei Tongamotu'a.  Na'e 'i ai pe ngaahi fāmili 'e ni'ihi hangē koe fāmili 'oe Tu'i'āfitú.  Pea 'i ai pe moe ngaahi talatupu'a 'oku 'asi ai e ngaahi hingoa 'o lava hoko ki ai e ngaahi tohi hohoko e ni'ihi.  Ka koe tohi hohoko 'i he founga koe fakalau moe hiki 'oe mātu'a mo 'enau fānau mei Tongamotu'a, koe tohi hohoko pe 'e taha 'ae Tamahā, pea toki hiki mei ai 'ae ngaahi tohi hohoko kehekehe kuo tau ma'u he ngaahi 'ahó nī.  'Oku tatau ai pe ia pe koe ha e 'uhinga ne tauhi hohoko ai 'ae Tamahā, kuo hoko 'ene pukepuke'afufula ko hotau pukepuke'afonua. 


10. Koe me'a faka'ofo'ofa mo'oni ki he tohi hohoko 'ae Tongá, koe fakalaka atu pe ki mui he to'utangata 'e tolu pe fā kuo kamata ke fehokohokotaki e kāingá.  'Oku hāhāmolofia ke 'i ai ha fonua 'e kei lava pe hono kakai 'o fakahingoa fakalautelau honau fehokotakí ki ha tupu'anga pe 'e taha.  'I he'etau lau e ngaahi tohi hohokó pea tau fakatokanga'i lelei e anga 'oe ngaahi fehokotakí, te tau fakamo’oni’i ai koe fonua ko Tongá koe fāmili pe ia ‘e taha.  Koe koloa mo'oni ia 'ae Tongá.


Koe Ngaahi Tohi Hohoko



Ngaahi Liliu
[100313]  Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

©JamesCocker14Nov00