.
.

Ko e Fakafeʻiloaki ki he Ngaahi Tohi Hohokó


'Oku fokotu'u atu 'i he ngaahi peesi hoko maí ha ngaahi tohi hohoko makatu'unga 'i he fakakaukau 'oku 'i ai 'a e fekāinga'aki 'a e Tonga kotoa pea mo e faka'amu ke tānaki mo fakamanatu 'a e ngaahi fehokotaki ko iá.


'Oku 'oatu e fakamālō lotohounga ki he kāinga mo e maheni kotoa kuo mou tānaki mai ki he ngaahi tohi hohokó. 'Oku 'oatu mo e fakamālō mavahe ki he Tamahā ko 'Amelia Fakahikuo'uihá, ki he kau Misinale Papālangi na'a nau faka'eke'eke 'a e Tamahaá 'i he 1844, kia Losaline Fatafehi Halaoʻuvea, Siosāteki Veikune, Suliasi Afu Taunipua'a Mafile'oniua, Fohepapālangi Ma'afutakinima, Tēvita Uatahausi mo Kalolaine Mapa. Neongo kuo mou pekia, kuo hoko ho'omou ngāue faka-paionia 'i he mala'e 'o e tohi hohoko 'a e Tongá, ko e mata'ikoloa 'i hono fakatolonga 'o e fekāinga'aki 'a e Tongá.


'Oku tuku mo e fakamālō lotohounga ki he Siasi 'o Sisū Kalaisi 'o e Kau Mā'oni'oni 'i he Ngaahi 'Aho ki Muí ní ko e ngāue kāfakafa kuo fakahoko mo hokohoko atu hono fakahokó ki hono tānaki, tauhi, fakahaofi mei he mole mo e maumau, fakatolonga, mo hono fakafaingofua ki hono vahevahé, 'o e ngaahi lekooti lahi mo faka'ofo'ofa, kau ai e ngaahi Tohi Hohoko motu'a, ngaahi Tohi Kakai, Ngaahi 'Initaviu, Ngaahi Tohinoa mo e Ngaahi Lekooti Faka-Hisitolia kehekehe, 'a ia kuo lava ke ma'u mei ai e ngaahi poupou fakama'ungatala mo e ngaahi fakamatala fakafehoanaki kuo tokoni lahi ki hono fokotu'utu'u 'o e ngaahi Tohi Hohoko kuo lava ʻo fokotu'u atu 'i he uepisaití ní. Kuo lahi e ngaahi lekooti pelepelengesi mo mahuʻinga fau ʻi māmani kuo ʻauhia mo maumau ko e ʻikai lava ha ngāue kei taimi ki hono fakatolongá. Ko e ngāue ia 'e 'ikai lava 'e ha tokotaha fakafo'ituitui ko e 'uhií ko e fa'ahinga taimi, fakamole mo e tu'unga pole ngāue kuo pau ke ma'u 'e ha taha ke fakahoko 'aki ha ngāue pehē. Ka kuo lavelave monū ai e uepisaití ni ka e 'uma'ā e lauimiliona 'i he kakai o Māmaní ʻi he ngāue ko eni kuo fakahoko taʻetotongi ʻe he Siasí kiate kinautolu te nau fie talí.


'Oku 'oatu e fakaafe ki ha taha pē te ne fie vahevahe heni ha'ane tohi hohoko ke fetu'utaki mai.
Ko e mo'oni he mo'oni 'etau lea Tonga ko e "va'ava'a hē ka ko e tangata".


Ko e Ngaahi Tohi Hohokó

Ko e Ngaahi Nouti Fekau'aki Mo e Ngaahi Tohi Hohokó


1. Ko e taumu'a 'o e ngaahi tohi hohoko ko ení ko hono tānaki, poupou'i e fekumi, mo e fakatolonga 'o e ngaahi fehokotaki kotoa 'oku lava ma'ú, pea mo hono vahevahe atu ia kiate kinautolu kotoa pe 'oku fie 'inasi ai.


2. 'Oku fokotu'utu'u e ngaahi tohi hohokó ni makatuʻunga 'i he mahino ko e tohi hohoko ki he kuohilí ko e tātānaki mo e fakafehoanaki ʻoe ngaahi fakamatala ʻoku faʻa kehekehe, tautautefito ki he ngaahi kuonga kimu'á he na'e 'ikai lava ʻetau ngaahi Kuí ʻo tohi nima ka ko ʻenau tala ngutu pē. Ka e neongo ia, 'oku 'ikai 'aupito ha taumu'a ke fakalotomamahi'i pe faka'ohovale'i ha taha. Pea 'oku fakahoko atu e kole fakamolemole ka kuo ʻi ai ha ngaahi fehālaaki kuo hā atu. ʻOku ʻoatu mo e fakaafe, ka ʻi ha ngaahi fakatonutonu pe tānaki, vahevahe mai ke fai ha vakai ki ai ke fakalelei 'aki 'a e me'a 'oku ma'ú. Ko e 'īmeilí 'oku hā atu 'i he tapa'i peesi ki lalo 'o e peesi kotoa pe.


3. Naʻe kamata hono fokotu'utu'u 'o e ngaahi tohi hohokó pea mo e Mālō Tongá kotoa, 'i he lea 'oku mahino ngofua taha ki he tokolahi tahá - ko e talatalaifale 'i he lea faka'aho 'a e Tongá. 'Oku hokohoko atu pe 'a e ngaue ko iá 'i he ʻi he fakaʻamu ke holoaki lelei mo faingofua 'a e femahino'akí. Pea kuo lava eni ha taʻu e uongofulu tupu (01/04/2023) ʻo e Mālō Tongá pea kuo kamata ke ngāue 'aki mo e ngaahi lea motu'a kae 'uma'ā e ngaahi lea fakafungavaka ʻi he ngaahi fakamatalá, 'i he poupou ki hono fakatolonga ʻa e lea 'etau ngaahi Kuí.


4. 'Oku fakamatala 'a e ngaahi tohi hohokó ni ki he ngaahi kāinga kuo mālōlō atú. 'Oku hokohoko atu pe 'a e feinga ke 'oua e 'asi ha taha 'oku kei mo'uí 'i he faka'apa'apa ki he'ene totonu fakafo'ituitui ke 'oua e 'asi hono hingoá ʻi he 'initanetí, te'eki ke ne fakangofua.


5. 'Oku feinga 'a e ngaahi tohi hohokó ni ke tanaki 'a e fanau kotoa ki he ngaahi mātu'a ne fa'ele'i pe ohi kinautolu ki aí. Ko e faka'otu'otu totonu 'o e fanaú, pea mo hono fakamavahevahe'i 'o e fanau malí mei he fanau ta'emalí, 'oku 'ikai mahu'inga tatau ia ki he ngaahi tohi hohokó ni mo hono tānaki mo fakatahataha 'o e fanau kotoa 'oku a'u ki ai 'a e iló, ki he ngaahi fāmili 'oku nau kau ki aí. Toki takitaha fa'iteliha pe 'a e fāmili ia 'i he'enau ngaahi fokotu'utu'u 'a nautolu.


6. 'Oku laukau tatau 'aki 'e he ngaahi tohi hohokó ni 'a e fehokotaki kotoa pea 'oku 'ikai mamae'i ha fehokotaki mo ha taha. 'Oku 'ikai lau 'e he ngaahi tohi hohokó ni ko e fakataau ke fakafehokotaki 'a Ha'a Tu'a mo Hou'eiki, he ko e fakafehokotaki pe ia 'o e mātu'a ki he fānau na'a nau fā'ele'i, mo e fānau ki he mātu'a na'a nau tupu mei ai. Kapau ko 'ete Kuí ko e Tu'a, fakaʻofoʻofa. Kapau ko 'ete Kuí ko e Tu'i, fakaʻofoʻofa mo ia. Tonga tu'a, Tonga tu'i, Tonga hou'eiki, Tonga ma'ume'a, Tonga masiva, Tonga poto, Tonga vale, Tonga talavou, Tonga palakū, Tonga hafekasi, ko e Kāinga pē 'e taha. Pea 'oku lau ʻe he ngaahi tohi hohokó ni ʻoku ma'u totonu tatau 'a e Tonga kotoa ke kau he laú mo lau he kaú 'i he ngaahi tohi hohokó ni.


7. 'Oku feinga 'a e ngaahi tohi hohokó ni ke fakalau 'a e hingoa 'o e kāinga ne nau tānaki ki hono ngaahi kupú. ‘Oku 'ikai fa’a faingofua he 'oku lahi e kehekehe 'a e ngaahi fakamatalá pea 'ikai kei lava ke 'asi e taha kotoa ki he ki'i kehekehe kotoa. Ka ko e 'asi 'a e kau tokoní, 'e lava 'a kinautolu 'oku fie hoko atu ha'anau fakatotoló 'o fetu'utaki fakahangatonu ki he kau tokoni ko iá. Pea ka 'i ai mo ha ngaahi konga 'oku fiema'u ke fakalelei, 'e lava ke a'u 'a e ngaahi fakalelei ko iá kiate kinautolu ne ma'u mei ai 'a e hohokó.


8. 'Oku fakalau 'e he ngaahi tohi hohokó ni 'a e ngaahi tu'unga mo e ngaahi hingoa fakanofo 'o e kāinga mei ono'ahó. 'Oku 'ikai ko e 'uhinga hono fakalaú ko e fakamo'oni pe faka'ikai 'o ha tu'unga pe hingoa fakanofo 'o ha taha. Ko e 'uhinga hono fakalaú he ko e founga ia ‘oku tau 'ilo 'aki kinautolu mei hotau taimí ní. 'Ikai ngata aí, na'e 'ikai 'i ai ha'atau founga fakafikefika ta'u, pea ko e 'ilo ki honau ngaahi tu'ungá, 'oku tokoni ia ki hono fakafuofua ʻo e taimi na'a nau mo'ui aí, mo e ngaahi to'utangata na’e mo’ui fakataha mo kinautolú.


9. Ko e me'a'ofa mahu'inga 'a e Tamahā fakamuimui 'o Tongá 'a 'Amelia Fakahikuo'uiha ki he Tonga kotoa, ko e tohi hohoko na'a ne fakalau ka e hiki 'e he kau Misinale Papālangi 'o e ta'u 1840. 'Oku meimei ko e tohi hohoko Tonga kotoa pe 'oku 'ikai lava hoko ki he tohi hohoko 'a e Tamahā, 'e 'ikai laka atu ia ki muʻa 'i he Senituli 18. Na'e 'ikai pē loko 'i ai ha kāinga ia na'a nau tauhi tohi hohoko mai mei Tongamotu'a. Na'e 'i ai pē ʻa e ngaahi fāmili 'e ni'ihi hangē ko e fāmili Tuʻifuá ʻi Muʻa mo e fāmili 'o e Tu'i'āfitú ʻi Makave naʻa nau lava ʻo tauhi mai ʻenau tohi hohoko mei onoʻaho. Pea 'i ai pē mo e ngaahi talatupu'a ne lava ʻo fepoupouʻaki mo e ngaahi tohi hohoko e ni'ihi. Ka ko e tohi hohoko 'i he founga ko e fakalau mo e hiki 'o e mātu'a mo 'enau fānau mei Tongamotu'a, ko e tohi hohoko pē 'e taha 'a e Tamahā, pea toki hiki mei ai 'a e ngaahi tohi hohoko kehekehe kuo tau ma'u he ngaahi 'ahó ní. 'Oku tatau ai pē ia pe ko e hā e 'uhinga ne tauhi hohoko ai 'a e Tamahaá, kuo hoko 'ene pukepuke'afufulá ko hotau pukepuke'afonua.


10. Ko e me'a faka'ofo'ofa mo'oni ki he tohi hohoko 'a e Tongá, ko e fakalaka atu pe ki muʻa ʻi he to'utangata 'e tolu pe fā kuo kamata ke fehokohokotaki e kāingá kotoa. ʻOku hāhāmolofia ke 'i ai ha fonua 'e kei lava pē hono kakaí 'o fakahingoa fakalautelau honau fehokotakí ki ha tupu'anga pē 'e taha. 'I he'etau lau e ngaahi tohi hohokó pea tau fakatokanga'i lelei e anga 'o e ngaahi fehokotakí, te tau fakamo’oni’i ai ko e fonua ko Tongá ko e fāmili pe ia ‘e taha. Ko kitautolú ko e hulihuli pē ʻo e konga toto pē ʻe taha. Ko e koloa mo'oni ia 'a e Tongá.


Ko e Ngaahi Tohi Hohoko



Ngaahi Liliu
[100313]  Fakafōtunga fo'ou e peesí mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalamá