Koe Hisitōlia 'o Tonga´
'Oku tātānaki mo fakamanatu heni ha fanga kiʻi fakamatala toʻotoʻo lalahi ki ha konga kehekehe ʻoe Hisitōlia 'o Tonga´.
Koe taha hono ngaahi taumuʻá ʻoe peesí ni ke maʻu ngofua mo maheni nofo hotau Hisitōliá ʻi heʻetau fakakaukaú.

Ko hotau Hisitōliá ko hotau Laukauʻanga mo hotau Akoʻanga ki hotau Lolotonga mo hotau Kahaʻu.
Ka 'i ai ha vahevahe pe fakatonutonu 'oku 'oatu e fakaafe ke tānaki mai ke tau fe'inasi'aki ai.


Senituli..10 Taʻu 901 ki he ta'u 1000
950 Fakafuofua koe taimi eni ne Tu'itonga ai 'a 'Aho'eitu TT1.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Senituli..11  Taʻu 1001 ki he ta'u 1100
Senituli..12 Ta'u 1101 ki he taʻu 1200
1200Fakafuofua koe taimi eni ne Tu'itonga ai 'a Tu'itatui TT11.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Fakafuofua koe taimi eni ne langa ai e Ha'amonga 'a Maui. 
1250Fakafuofua koe taimi eni ne Tu'itonga ai 'a Talakaifaiki TT15.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Senituli..13  Taʻu 1201 ki he ta'u 1300
Senituli..14 Ta'u 1301 ki he ta'u 1400
1450Fakafuofua ne Tu'itonga ai 'a Takalaua TT23.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Hili ha ngaahi ta'u ne Tu'i ai 'a Takalaua TT23 ne fakapoongi ia 'e Tamasia mo Molofafa ʻi he motu ko Mataʻahó.
Na'e tupu leva mei he taimi ko eni 'ae hingoa 'oe kolo ko Talafo'ou 'i Tongatapu, mei hono fakaha atu e fakapoongi 'o Takalaua ki hono fale'alo pea nau pehe "koe tala ia 'oku fo'ou".      
Ne ma'u mei he taimi ko eni hono ui 'o Kau'ulufonua ko Kau'ulufonuafekai ko 'ene tuli'i 'a Tamasia mo Molofafa 'o ma'u ki 'Uvea.
1470Fakafuofua ne Tu'itonga ai 'a Kau'ulufonuafekai TT24.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Senituli..15  Ta'u 1401 ki he ta'u 1500
Senituli..16 Ta'u 1501 ki he ta'u 1600
Senituli..17  Ta'u 1601 ki he ta'u 1700
1616 'Epeleli - A'u e ongo kaivai Tenima'ake ko Sekope Lamea mo Viliami Sutone (Jacob Le Maire mo Willem Schouten) ki Tafahi, Niuatoputapu mo Niuafo'ou. 
1640 Fakafuofua ki he ngaahi ta'u ko eni 'ae taimi ne fakanofo ai 'a Ngata koe Tu'iha'angata 1.  Naʻe toki fai ange ʻo hoko ʻae Tu'iha'angata 'o 'iloa koe Tu'ikanokupolu 'i he to'utangata 'e tolu nai ki mui, ʻi he taimi ia ʻo Mataeletuʻapiko.
Ka koe taimi ko eni ʻo Ngata TK1, naʻe mapuna hake ai ha Fale Matapule tupuʻi Haʻamoa ʻe tolu ʻi he Kainga Haʻamoa fakafeʻao mai ʻo Limapo, fehuhu ʻa Ngata ki Tonga, ko ʻenau tauhi ia ki heʻenau tamasiʻi ʻa Ngata TK1.  Koe taha koe Kanolotoʻa ʻoe Hau, ʻa ia ko Fa‘oa ia mo Nāpaʻa, MonūLei’ataua mo Tovi.  Pea koe taha koe Fale Haʻa Kili, ʻa ia ko Motuʻapuaka ia moe tautehina ko Kamoto, Uhi, Ngalungalu mo Kioa.  Pea koe taha koe Haʻa Fokololo ʻoe Hau, ʻa ia ko ʻAkauola ia mo Fulivai moe fanau ʻa ʻAkauola, ʻae kau Moala.   
Na'e fai ange foki ʻo hoko 'i he toʻutangata ko eni 'a hono fakanofo 'oe 'Ulutolu 'i he fu'u Koka 'i Kolovai, pea mo hono fatu ʻoe Fuofua Pangaikava 'oe Tu'ikanokupolu ʻi he tuʻuta ʻae ʻUlutolu ki Hihifo.  Pea to ai pe mei ai ʻae hingoa ʻo Nuku mo Niukapu koe ongo Haʻa Latu Hifo.   
1643 Sanuali 21 - A'u 'ae kaivai Tenima'ake ko 'Epeli Tasimani (Abel Tasman) ki ʻEua, pea hoko atu ki Tongatapu, pea hoko atu ki Nomuka, Ha'apai.
Tu'itonga ai 'a Kau'ulufonua III TT31.

Senituli..18  Ta'u 1701 ki he ta'u 1800 
1767 A'u 'ae kaivai ko Kapiteni Samuela Ualesi (Captain Samuel Wallis) ki Niuatoputapu.
1770Fakafuofua koe taimi eni ne Tu'itonga ai 'a Pau TT36.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
1773 Fuofua a'u 'ae kaivai Pilitania ko Kapiteni Kuki (Captain Cook) ki Ha'apai mo Tongatapu.  Na'e fua tukutaula 'i Poukula 'i Hihifo.
1777 Tu'ikanokupolu 'a Tu'ihalafatai TK9 (foha 'o Tupoulahimu'a TK7, ta'okete 'o Maealiuaki TK8 & TH15).
'A'ahi hono ua 'a Kapiteni Cook ki Tonga pea ne ui ai 'ae kau Lifuka koe kau 'Otu Motu Anga'ofa.  Koe 'a'ahi ko eni na'e fe'iloaki ai 'a Kapiteni Kuki (Captain Cook) pea mo Tu'ihalafatai TK9, pea me'a'ofa ange 'aki 'e Kapiteni Kuki 'ae fonu ko Tu'imalila.  Na'e toki malolo pe 'a Tu'imalila 'i he 'aho 19 Me 1965, ko hono ta'u 188 ia.

Hala 'a Maealiuaki TK8 & TH15.
1782Tuʻikanokupolu ʻa Tupoulahisiʻi TK10.  (Tohi ʻa Losa Fatafehi, p72)
1784Hala 'a Pau TT36.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
1789 A'ahi 'ae kaivai Pilitania ko Kapiteni Palai (Captain Bligh) pea mo hono vaka koe Bounty ki Ha'apai.
1793 Tukuange 'e Mulikiha'amea TK11 'ae Tu'ikanokupolu kae hoko ia koe Tu'iha'atakalaua 16.
Ne 'atā 'ae Tu'ikanokupolú pea 'alu ai 'a Tupoumoheofo ʻo fakanofo ia koe Tuʻikanokupolu ʻi he fuʻu koka ʻi Hihifo.  Ko Tupoumoheofo TK12 ia, pea koe Fuofua Tu'ikanokupolu Fefine ia.  Koe tuofefine tamai taha, fa'e taha ia 'o Tu'ihalafatai TK9, pea moe tuofefine tautehina tamai 'o Mulikiha'amea TK11 & TH16. 
Na'e lolotonga 'i 'Eua 'a Tuku'aho pea 'i he'ene fanongo ki he fakanofo Tu'ikanokupolu 'o Tupoumoheofo TK12 na'a ne foki ki Tongatapu 'o tuli 'a Tupoumoheofo TK12 mei Tongatapu kae fakanofo ʻe ne tamai ke Tu'ikanokupolu ia.  Ko Mumui TK13 ia.  Koe tehina tamai taha, fa'e kehe ia 'o Tupoulahimu'a TK7, tamai 'a Tupoumoheofo TK12. 
Koe taimi eni na'e tutu ai 'e Tuku'aho 'a Fangale'ounga.  Ko Fangale'ounga koe kolo foki ia 'o Niukapu na'e tu'u he feitu'u Nualei 'i Tongatapu.  Na'e fokotu'utau 'a Niukapu kia Tuku'aho koe poupou'i 'o Tupoumoheofo TK12.  Pea 'ulungia 'a Fangale'ounga pea hiki leva 'a Tupoumoheofo TK12 ki Pouono 'i Vava'u, kae hiki 'a Niukapu ki Ha'apai.  Ne 'oange ai 'e he Tu'ipelehake 'ae fonua 'o Niukapu 'i Ha'apai pea ui pe 'e Niukapu ko Fangale'ounga. 
1795 Tu'uta 'i Tongatapu 'ae kau popula ko Morgan, Ambler mo Connolly.  Na'a nau hola ange he vaka 'Amelika koe Otter pea nau nofo 'ia Tuku'aho.
1797 Fakafuofua ki he ta'u ni hono fa'ele'i 'o Ngininginiofolanga na'e hoko 'o 'iloa ko Taufa'ahau, pea hoko 'o 'iloa ko Siaosi Taufa'ahau Tupou I.
Tu'uta 'i Tongatapu 'ae fuofua kau misinale faka-Kalisitiané, koe kau misinale ʻae Sōsaieti Misinale ʻo Lonitoní (London Missionary Society).  Naʻa nau toko 10 pea nau folau mai ʻi he vaka koe HM Duff.  Na'e kau ai e faifekau ko Misa Piukanani pe Piukana (Mr. Buchanan) pea ko ia na'a ne fakahoko e fuofua malanga 'aki 'oe Kosipeli 'o Sisu Kalaisi 'i Tongá.  Naʻe kau 'i he kau faifekau ni 'ae tangata ko Siaosi Vasoni (George Vason) na'a ne iku 'o si'aki 'ae lotu faka-Kalisitiane kae nofo pe ia ʻi Tonga moe kau Tongá.  Ka ʻi he hulu ʻoe vātaú ʻi Tongatapu ʻi he ngaahi taʻu ne hoko maí, ne iku pe ʻo toe hola 'a Vasoni mei Tonga 'i he 1801, hili ha taʻu ia ʻe 4 ʻene nofo Tongá.
'Epeleli 29 - Hala 'a Muimui TK13.
Sune 12 - Pekia 'a Finau 'Ulukalala I.
Siulai 14 - Tu'ikanokupolu 'a Tuku'aho TK14.  Na'e fakanofo 'i he fu'u Koka.  (Tohi 'a Veikune, peesi 73)
1799 'Epeleli 21 - Fakapoongi 'e Tupouniua 'a Tuku'aho TK14.  Koe tama houtamaki ʻa Tukuʻaho pea ne fuofuoloa mai eni hono lamalamasi ʻe Fangupo 'Ulukalala II mo Tupouniua ha taimi ke fakapoongi ai.  
Ne pekia fakataha mo Tuku'aho 'a hono kaungatangata ko Falekaono, 'a ia 'oku 'iloa ko Kepa (Moʻungalakepa) 'i he ngaahi tala e ni'ihi, pea toe 'iloa ko Vakataukava 'i he ngaahi tala 'e ni'ihi. 
Ka naʻe ʻikai ko Fangupo 'Ulukalala II pe mo Tupouniua naʻa na fakaliliʻa pe tāʻiliʻili ʻi he ʻulungaʻanga ʻo Tukuʻahó.  Naʻe kau ai e houʻeiki kehekehe ʻoe fonuá, kau ai ʻae feesi kasini ʻo Tukuʻaho ko Tupoumoheofo naʻe Tuʻikanokupolu 12 mo hono kāingá.  Pea koe laú koe fakaʻutoʻuta ʻae houʻeiki ke fakapoongi ʻa Tukuʻaho kae fetongi ʻe Mulikihaʻamea TH16 koe Tuʻikanokupolu.  
Ka naʻe fehalaaki e foʻi fokotuʻutuʻu koe fisifisiʻia ʻa Ata moe houʻeiki ʻo Hihifo he fiematamuʻa pehe hono fakapoongi ʻoe Tuʻikanokupolu, pea ʻikai ke nau tali ha fetongi ka nau tafoki mai ʻo ʻohotau.
Me 27 - Koe 'aho ko eni na'e hoko ai ʻae Tau he Toafa moe ngaahi feʻofofaki kehekehe (Koe Ta'u e Teau, EEV Collocot, 1926, p28).  Pea hoko mai ki mui ange 'ae Tau Fakalelemoa.
Naʻe fakapoongi ʻi he ngaahi ʻoho tau ko ení ʻe he kau tau 'a Hihifo 'a Mulikiha'amea TH16.
Koe kau To'a Takitau 'i he ngaahi ta'u ne hoko maí na'e kau ai 'a Fangupo 'Ulukalala Feletoa (mei Ha'apai mo Vava'u), Ata (Kolovai), Teukava (Kolovai), Vaha'i 'Utoikamanu Tupou 'Ohomohema (Kolonga mo Fo'ui), moe ongo mahanga ko Takai mo Fa'e (Pea).  Pea ne toe takitaha fokotu'u tau pe 'ae 'eiki hono kolo.
1800ʻOku fakafuofua ki he taʻu ni ʻae Tau Fakalelemoa (kae hokohoko atu pe fekumi ki ai).
Koe hoko mai ʻae Tau Fakalelemoá, ne ngata ai e taimi ne ʻiloa ʻi he nofo ʻae Tongá koe Kuonga ʻoe Fanongonongotokotó.  
Koe ʻuhinga ʻoe Fanongonongotokotó koe pehē naʻe tokoto pe taha hono loto fale kae lava ke ne ʻilo e meʻa ʻoku hoko mei he mui fonua ko eé ki he muifonua ko eé.  Ko hono ʻuhinga he naʻe nofoʻi pe fonuá mei he fahaʻi e taha ki he fahaʻi e taha, pea koe ʻi ai pe ha ongoongo pe fekau, ne ʻave pe ia mei he feituʻu ki he feituʻu ʻi he feuiʻaki ʻae longaʻi ʻapí.  
Naʻe fakamoʻoni ki he natula ʻoe fonuá ʻi he ngaahi taimi ko iá ʻae Kaivai ko Kapiteni Kukí (Captain Cookʻs View of Tonga, p15).  Naʻa ne mānumānumelieʻia ʻi hono nofoʻi ʻoe fonuá.  Naʻe hoko pe ʻae ʻapi ki he ʻapi, pea takitaha pe ʻae ʻapi moe maʻala, ne ʻikai ha konga e taha ʻoe fonuá ne tuku noa pe maumauʻi.  Naʻe vahevahe kau ʻā kaho pe longaʻi ʻapí pea tofa moe ngaahi hala ne felueʻaki ai kāinga ki he tapa kehekehe ʻoe fonuá, naʻa ne pehe ne fute 16 hono fālahí.  Pea ne feuiʻaki pe kaingá mei he ʻapi ki he ʻapi.
Ka koe taimi ʻoe Tau Fakalelemoá ne tutu ai ʻe Vahaʻi ʻUtoikamanu e fonuá ʻi heʻene ʻohotau mai mei Hihifo ke aʻu ki Hahake.  Naʻe liʻaki ai ʻe he kakaí honau ngaahi ʻapi ka nau hola kumi moʻui ʻo haʻo ki he nofoʻanga honau ngaahi ʻeiki mo fokotuʻu kolotau ki ai.  Ko ʻenau felēleaki ko iá ʻoku pehe ne hange ha fepunakaki ha fanga moá pea maʻu ai e hingoa ʻoe Tau Fakalelemoá.  
Ka koe kamata pe ia ʻae ngaahi taú ʻae Tau he Toafa moe Tau Fakalelemoá, pea ʻosi pea hokohoko tau ai pe ʻae fonuá ʻo toki aʻu ki he konga loto ʻoe senituli hokó, ʻa ia koe taʻu ia ʻe 50 tupu, pea koe ʻosi ko ia kuo ʻikai pe toe foki e kakai ia ki honau ngaahi ʻapí.  Pea ne kamata ai pe mei ai ʻae Nofo Fakakolo ʻae kakaí, pea ʻosi ʻaupito ai pe ai ʻae ʻepoki ʻoe Fanongonongotokotó.

Senituli..19  Ta'u 1801 ki he ta'u 1900
1801Tuʻikanokupolu ʻa Maʻafuolimuloa TK15.  Koe fuofua Tuʻikanokupolu eni ke fakanofo ki ha taha mei ha laine kehe mei he laine ne lele maheni ai e Tuʻikanokupolú, a ia koe foha eni ʻo Maʻafu, koe hako ʻo Hafoka, koe foha ʻo Mataeletuʻapiko TK3, pea koe taha ʻoe Haʻa Haveá.  ʻOku fakafuofua pe ki he taʻu ni hono fakanofó, ka ʻoku ʻikai fakapapauʻi.  Koe meʻa ʻoku fakapapauʻi, ko ia naʻe Tuʻikanokupolu hoko ʻia Tukuʻahó, pea ne fakapoongi pe ʻi he poʻuli hifo ʻoe ʻaho ne fakanofo ai.  ʻOku ʻikai ha maʻu pe kohai naʻa ne fakapoongí.  Ka ne lōngoa leva ai e fonuá he ne ʻikai toe fie Tuʻikanokupolu ha taha koe ilifia ki he maté.   
1802 'Ohofi 'e he kau tau 'a Teukava 'ae vaka 'Amelika koe Portland pea puke ai 'ae fefine papalangi ko Elizabeth Morey.  Ne hoko 'o ui 'a Elizabeth Morey ko Lolohea pea tauhi 'e Teukava ko hono mali.  Na'e fai ange pe pea hola 'a Elizabeth Morey mei Tonga he vaka papalangi koe Union 'i he 1804.
1804 Pekia 'a Vaha'i 'Utoikamanu.  Na'e hoka'i 'aki e tao 'i 'Utulau.  Na'e leleakiʻi 'ene fekau kia Takai To'a Pea ke ha'u o ta'aki e tala'i moli 'oku tu'u hono va'e.  Na'e a'u atu 'a Takai To'a Pea 'o ne ta'aki e tao pea ʻave leva 'a Vaha'i 'Utoikamanu ki Hihifo 'o pekia ai.
Hau ʻi Tongatapu ʻa Takai Toʻa Pea.  Neongo na'e 'ikai ko ha tu'i 'a Takai To'a Pea na'e hoko ia koe to'a na'e ilifia'i taha 'i Tongatapu 'i hono taimi (ʻo a'u ki he'ene mate he 1817).
Keli 'e Takai To'a Pea 'ae kolotau ko Pea. 
Pekia 'a Teukava.  Na'e to he tau 'i Te'ekiu.
1806 Hala 'a Ma'ulupekotofa TT37.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Tisema 1
- 'Ohofi 'e 'Ulukalala Feletoa 'ae vaka papalangi koe Port au Prince 'i Koulo, Ha'apai pea faka'auha kotoa e kau vaka kae fakahaofi pe 'a William Mariner.  Na'e ui 'e 'Ulukalala Feletoa 'a Mariner ko Tokiukamea pea ohi ia 'e Mafihape ko 'ene tama kia 'Ulukalala Feletoa.  Na'e fai ange pe pea hola 'a Mariner mei Tonga he 1810.  (Tohi ʻa Veikune, p79)
1808 Tu'ikanokupolu 'a Tupoumalohi TK16.
1809Pekia ʻa ʻUlukālala Fangupō pea telio ʻi Feletoa.  
Tuʻivavaʻu ʻa ʻUlukālala Moengāngongo.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p208)
Tuʻihaʻapai ʻa Tupoutoʻa.  Naʻe tuku ʻe ʻUlukalala Feletoa ʻa Haʻapai kia Tupoutoʻa, ko hono tokoua faʻetaha  Naʻa na faʻetaha kia ʻUlukilupetea, ʻofefine ʻo Malupo.      
1810 Hala 'a Fuanunu'iava TT38.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Hala 'a Tupoumalohi TK16.
1811Pekia ʻa ʻUlukālala Moengāngongo.  
Puleʻi ʻe Finaufisi ʻa Vavaʻu.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p208)  Ko Finaufisí koe tehina ʻo ʻUlukalala Feletoa.  
Puleʻi ʻe Halaʻapiʻapi ʻa Vavaʻu.  (Fiema'u ke fakapapauʻi ʻae taʻu).  Naʻe taaʻi ʻe Halaʻapiʻapi ʻa Finaufisi.  Ko Halaʻapiʻapi koe feesi kāsini ʻo ʻUlukālala Feletoa mo Finaufisi.
Puleʻi ʻe Fatafehi Paunga.  (Fiema'u ke fakapapauʻi ʻae taʻu).  Naʻe taaʻi ʻe Fatafehi Paunga ʻa Halaʻapiʻapi.  Ko Fatafehi Paunga naʻe foha ʻaki ʻe ʻUlukalala Feletoa mo Finaufisi mo Halaʻapiʻapi.      
Koe ngaahi taʻu leva ne hokó ne fai ai e tauʻakitau ʻa Fatafehi Paunga mo Tupoutoʻa koe Tuʻihaʻapai, pea toki veteki ʻe Takai Toʻa Pea, ʻi heʻene folau ki Feletoa ʻo poupou kia Tupoutoʻa. 
1812Tuʻikanokupolu ʻa Tupoutoʻa TK17.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p208)  Ko Tupoutoʻa TK17 koe foha ia ʻo Tukuʻaho TK14.  'Oku pehe na'e 'ikai fakanofo ʻa Tupoutoʻa TK17 ʻi he fu'u koka 'i Hihifo, ka naʻe fai 'aki pe hono poupou'i 'e Takai To'a Pea, koe to'a malohi taha ia 'i Tongatapu he ngaahi ta'u ko eni.  ʻOku pehe naʻe lea ʻa Takai Toʻa Pea kia Lavaka mo Maʻafu, Ata mo Veʻehala, Haʻa Havea mo Haʻa Ngatamotuʻa, ke fakanofo ʻa Tupoutoʻa TK17, pea ʻoange ʻe Takai Toʻa Pea hono ʻogfefine ko Puleilangite ke hoko koe Hoa ʻo Tupoutoʻa TK17.  Na'e nofo pe 'a Tupouto'a TK17 'i Ha'apai pea ha'u ki Tongatapu 'o nofo Mu'a, ka na'e takitaha puleʻi pe ʻe he 'eiki moe to'a hono kolo 'i Tongatapu.
1817 Pekia 'a Takai To'a Pea 'i Pea. 
Hoko hake 'a Fa'e To'a Pea, koe tehina ʻo Takai Toʻa Pea, koe Hau ʻo Pea moe fetongi 'o Takai.  Na'e hange pe hono ilifia'i 'o Fa'e ko hono ilifia'i 'o hono ta'okete ko Takai. 
1820 Hala 'a Tupouto'a TK17 'i Ha'apai.  (Fiema'u ke fakapapau ʻae ma'ungatala na 'oku hala e fakamatala ko eni).
Fakanofo 'a Ulakai koe Tu'ikanokupolu 'i he Vailupesia 'i 'Uiha.  Ko Ulakai koe tehina 'o Tupouto'a TK17, na tamai kia Tuku'aho TK14.  Na'e kamata leva ke fakafahafaha'i ai 'a Ha'apai 
(Tongan Society, EW Gifford, 1929, p211).  Pea na'e 'ikai lau ia 'e Ha'a Ngata mo Ha'a Havea pea moe kau To'a 'i Tongatapu ko ha Tu'ikanokupolu ia he na'e 'ikai ke nau kau ki hono alea'i pea 'ikai fakanofo 'i he Fu'u Koka 'i Hihifo.  
1822Tuʻuta ʻi Tongatapu ʻae fuofua kau misinale Uēsiliana (Weslyan) mei Pilitānia, pea haʻu ai ʻae faifekau ko Water Lawry (Misa Ualeta Lole).   
1826 Sune 28 - Tu'uta 'i Hihifo, Tongatapu 'ae ongo faifekau Uēsiliana, koe fetongi ʻo Misa Lole, ko Reverend John Thomas (Misa Tomasi) mo John Hutchinson (Misa Haisione).  Na'e kamata tauhi ai kinaua 'e Ata.  Neongo na'e 'ikai tali 'e Ata 'ae lotu faka-Kalisitiane, na'e mafola 'a hono tali 'oe lotu fo'ou 'i hono kakai, pea nau iku ʻo hola mei Hihifo ki he feitu'u Nuku'alofa ko hono fakatangaʻi kinautolu ʻi Hihifó. 
Tu'uta e kau faifekau Tahisi (Tahiti) koe tokoni ki hono fakamafola e Lotu faka-Kalisitaine.  Ko Tafeta, Tuputupu, Tahaloa, Tahala'a moe fefine 'e tokotaha (Tohi 'a Veikune, peeesi 73).
Sepitema - Tau 'i Velata 'i Lifuka, Ha'apai.  Na'e kole 'e Taufa'ahau 'ae me'afana 'a Kaufana mei 'Eua pea ne taa'i 'aki e kolotau ko Velata.  Ne 'ulungia ai 'a Laufilitonga TT39 pea hoko 'a Taufa'ahau koe Tu'iha'apai.
1827 Tisema 7 - Fakanofo 'a Tupou Aleamotu'a TK18 koe Tu'ikanokupolu 'i Tongatapu. 
1829 Sanuali 9 - Fuofua Tonga ke Papitaiso ki he Lotu Kalisitiane, koe tangata ko Lolohea, koe tama 'a Papa, Hoa 'o Ata.
Ma'asi 28 - Papitaiso 'a Melemoala, hoa 'o Sosaia Tupou Aleamotu'a TK18 ki he lotu faka-Kalisitiane. 
1830 Sanuali 18 - Papitaiso 'a Tupou Aleamotu'a TK18 ki he lotu faka-Kalisitiane pea ne to'o ai hono hingoa faka-Kalisitaine ko Sosaia ('a ia ne hoko ai ko Sosaia Tupou Aleamotu'a).
Hiki ai 'a Misa Tomasi ki Ha'apai kia Taufa'ahau.  Ne fuoloa pe fakakaukau 'a Misa Tomasi ke hiki mei a Ata ka na'e ikai loto ki ai 'a Ata.
Taimi eni ne fakaului ai 'a Pita Vi kia Taufa'ahau ki he lotu faka-Kalisitiane.
1831 'Akosi 7 - Papitaiso 'a Taufa'ahau ki he lotu faka-Kalisitiane.
Fakahē 'a Lualala ki Fisi hili ia 'ene angatu'u koe 'ikai ke ne fie tali e lotu faka-Kalisitiane 'i Vava'u.
1832 Sepitema 28 - Papitaiso 'a 'Ulukalala ki he lotu faka-Kalisitiane. 
1833 Pekia 'a Fa'e To'a Pea (tehina 'o Takai To'a Pea). 
Ma'asi - Pekia 'a 'Ulukālala Tuapasi.  Kimu'a pea pekia 'a 'Ulukalala na'a ne fili 'a Taufa'ahau ke hoko koe Tu'ivava'u. 
Mei he taimi ko eni ne hoko ai 'a Taufa'ahau koe Tu'ivava'u moe Tu'iha'apai (1826). 
1834Siulai 22 - 'Aho ne To ai e 'Ofa 'i Ha'akoka, Utui, Vava'u.  (Tohi 'a Veikune, p74).  Ne hifo e Laumalie Ma'oni'oni pea tafu'ua e fakataha'anga ni 'o nau fakamo'oni mo hiki Kololia koe Mo'oni 'ae Mo'ui moe Feilaulau 'ae 'Eiki ko Sisu Kalaisi.    
1835 Kuo mafola e lotu faka-Kalisitiane 'i Ha'apai mo Vava'u kae tuai 'ene mafola 'i Tongatapu.  Na'e 'ikai poupou'i 'e Ha'a Havea (Tongatapu) 'ae lotu faka-Kalisitiane.  Ko ia ne lonuku mai e kakai ne nau tali e lotu faka-Kalisitiane ki Nuku'alofa kia Sosaia Tupou Aleamotu'a TK18 mo 'ene kau poupou, pea nau toe langa ai 'ae kolotau ko Nuku'alofa ko honau malu'i.
Me 22 - Fuofua malanga 'a Taufa'ahau 'i he lotu faka-Kalisitiane.  (Tohi 'a Veikune, p74).
1837 Sanuali - 'Ohofi 'e Lavaka 'ae kolotau ko Nuku'alofa, koe nofo'anga ia 'o Sosaia Tupou Aleamotu'a TK18, pea poupou ki he 'ohotau ko eni 'a Ha'a Havea.
Folau mai 'a Taufa'ahau mo 'ene kau tau mei Ha'apai 'o malu'i e kolotau Nuku'alofa, pea ne ohofi 'ae ngaahi kolotau ko Ngele'ia, Pea mo Hule.
Na'e faka'auha e kolotau Ngele'ia.
Tau 'i Pea.  Ko hono 'ohofi ko eni 'o Pea na'e 'iloa koe Tau 'i he Ango.  Ka na'e 'ikai mate ai 'ae mafi 'o Pea pea ne toe fai pe 'ohotau 'e ua ki mui 'i he 1840 moe 1852.  (Tohi 'a Veikune, p74).  
Tau 'i Hule (Nukunuku, Tongatapu).  Na'e ului 'a Tu'ivakano ki he lotu faka-Kalisitiane pea angatu'u ai e kau Nukunuku 'o nau fakanofo 'e kinautolu 'ae Tu'ivakano fo'ou.  Na'a nau fokotu'u tau mai leva mei he kolotau ko Hule.  Na'e a'u atu ki ai 'a Taufa'ahau mo 'ene kau tau 'o nau ta'a'i 'a Hule pea nau faka'auha e mo'ui kotoa pe 'i he loto kolotau.
Tuʻuta ʻi Neiafu, Vavaʻu ʻae tangata Pilitania ko Alexander Blake, pea hoko ʻo kamata ngaue ai he Fale Paaki ʻa Faifekau John Thomas.  (Alexander Blake, Gabriella Blake ʻIlolahia, 2016) 
1839 Fokotu'u 'e Taufa'ahau 'ae fuofua lao fakafonua 'o Vava'u mo Ha'apai.  Fakahoko ʻe Taufaʻahau ʻae Tukufonua ki Langi ʻi Pouono.  (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p60)
Pekia 'a Ulakai, tehina 'o Tupouto'a TK17, 'i Tongatapu.  (Ta'u e Teau, E.E.V. Collocott, 1926, p118).  
1840 Tau 'i Pea.  Na'e kautau ai e vaka manuao Pilitania.  Na'e fokotu'u e ngaahi me'afanafonua 'ae vaka 'o fana mei Tufumahina.  Na'e to ai e kapiteni 'oe vaka, Kapiteni Kaloka (Captain Crocker) 'i hono 'ohofi o Pea pea 'omai 'o tanu he Funga Sia ko Veiongo.  ʻOku faʻa pehe koe 'ohotau faka'osi eni 'a Taufa'ahau mo 'ene kau tau 'i Tongatapu.  Ka ne toe fai e ʻohotau ʻi Pea mo Houma ʻi he 1852.
Fakafuofua ki he tokolahi 'oe kakai 'o Tonga koe 18,500.  ʻA ia ko ʻEua 200; Tongatapu 8,000; Haʻapai 4,000; Vavaʻu 4,000; Niuatoputapu 1,000; Niuafoʻou 1,300.  (Tongan Society, E.W. Gifford, 1929, p6)
1842Sune 30 - Tu'uta 'i Tonga 'a Pātele Sevelo, pea fokotu'u 'e Pātele Sevelo 'ae Siasi Katolika 'i Pea.
Naʻe 'i Fisi 'a Fifita'ila koe foha 'o Fa'e To'a Pea. Pea kole ʻe Fifitaʻila ha Patele ke ha'u ki Pea. Pea ha'u ai 'a Patele Sevelo ki Pea. Pea tali 'e Lavaka mo Moeaki, mo Fie'ota, koe 'ofefine 'o Fa'e. Pea fokotu'u ai 'ae Siasi Katolika 'i Tonga ni 'i Pea.  Pea hoko ʻa Fieʻota koe fuofua Tonga ke papitaiso ki he Siasi Katolika ʻi Tonga.  (Ta'u e Teau, E.E.V. Collocott, p130)
1844 Me 27 - Hiki Tohi Nima 'e he kau Faifekau Uesiliana 'ae Tohi Hohoko ne fakalau 'e he Tamaha fakamuimui 'o Tonga ko 'Amelia Fakahikuo'uiha 
1845 Novema 18 - Hala 'a Sosaia Tupou Aleamotu'a TK18. 
Tisema 4 - Fakanofo 'o Taufa'ahau Tupou I koe Tu'i 'oe 'Otu Tonga 'i he fu'u Koka 'i Hihifo. 
Hoko 'a Nuku'alofa koe kolomu'a 'oe 'otu Tonga.
1851Ma'asi 7 - Papitaiso 'e Pātele Sevelo 'a Laufilitonga TT39 'i he Siasi Katolika.  (Ta'u e Teau, E.E.V. Collocott, p132)
1852Ma'asi 23 - Ne toe fokotu'u tau pe 'a Pea mo Houma kia Taufa'ahau pea toe uki ai 'e Taufa'ahau 'ae Tautahi ke nau 'ohotau faka'osi.  Ne avangi 'a Houma pea fekau 'e he Tu'i ke 'oua na'a tauteamate ha taha.  
'Aokosi 17 - Na'e 'ave 'ae fekau 'ae Tu'i ki Pea ke nau omai ke fai ha alea.  Pea koe lolotonga e alea ko ia kuo ongona mai kuo 'oho a Ha'apai mo Vava'u ki loto 'o avangi 'a Pea.  Koe pehe koe angi 'a Matekitonga mo Takitolu, pea ne lava'i ai 'a Pea.  Ka ne lahi e kau Vava'u ne mate 'i he 'oho ko ia.  Pea loto mamahi ai 'ae kau Vava'u na'e toe 'o ohofi 'a Matekitonga ke tamate'i.  Ka na'e ta'ofi 'e Veikune 'aki 'e ne lea ke 'oua na'a ala ha taha ki hono foha.        
Na'e kau 'i he fa'ahinga na'a nau totau 'i he ongo 'oho tau ni 'a Tongapoteki mo hono tehina ko Saimone, mo 'Ofakikoloa.  'E hokohoko atu pe hono tanaki mai 'oe ngaahi hingoa.  Na'e kafo 'i he tau ni mo Pangia.  (Tohi 'a Veikune, p75)
1853Fakanofo 'e Taufa'ahau Tupou I 'a Ma'afu ke ne pule ki he Kakai Tonga 'i Fisi.  
1854 Sanuali 15 - Pa 'ae afi 'i Late    
1855Me 7 - Tau ʻi Kapa, ʻi Fisi.  Ne taaʻi ai ʻe Taufaʻahau mo ʻene Kautau ʻae Kolotau ko Kapa.  (Tohi ʻa Veikune, p79)
Tisema - Hoko ʻa Alexander Blake koe fuofua Konisiela ki Muli ʻa Tonga, koe Konisela Hauaiʻi.  Naʻe fakanofo ʻi he 1855 pea fakapapauʻi fakapuleʻanga ʻi Hauaiʻi ʻi he 1857.  Ne hiki mai ai ʻa Alexander Blake mei Neiafu ki Nukuʻalofa he 1857 ʻo langa hono fale ʻi he veʻe Tuʻuʻanga Fuka ʻi Uafu Vuna.  (Alexander Blake, Gabriella Blake ʻIlolahia, 2016).
1860 Tu'uta 'i Tonga 'a Shirley Waldemar Baker. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p74)
Tuʻuta ʻi Tonga ʻae ongo matuʻa Pilitania ko Joshua mo Elizabeth Lobley Cocker, pea tupu mei ai 'a Famili Cocker (Koka).  Na'a na ʻomi mo kinaua 'ae fuofua hoaʻi pulu ke tauhi mo fakaili, kae ʻumaʻā e fuofua misini tuitui takainima.
Tuʻuta ʻi Tonga ʻae tangata Pilitania ko Albert Cook, pea tupu mei ai 'ae Famili Cook (Kuki).  Na'a ne kamata ʻae hoka tofua'a vaka papalangi 'i Tonga.   
1862 Sune 4 - Foaki 'e Taufa'ahau Tupou I 'ae Tau'atāina ki he Kakai 'o Tongá. 
1864Fekau 'e Tupou I 'a Shirley Waldemar Baker ke ne fokotu'u ange ha Fuka ma'a Tonga, pea ne fokotu'u, pea tali 'e Tupou I ke hoko koe Fuka 'o Tonga.  (Church & State in Tonga, Sione Latukefu, 1974, p193; Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p74) 
1865 Hala 'a Laufilitonga TT39, koe Tu'itonga fakamuimui ia 'o Tongamotu'á.  (Tongan Society, EW Gifford 1929, p50)
Tu'uta 'i Tonga 'a Reverend Dr. James Moulton (Molitoni).  (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p74)
Tu'uta 'i Tonga 'a Henry Percival, pea tupu mei ai 'ae Famili Percival (Pesivolo).
Fokotu'u 'oe 'Apiako Katolika koe St. Stanislaus 'i Ma'ufanga.  Nae tu'u 'i he tu'u'anga 'oe Falelotu Katolika Ma'ufanga 'oe 'aho ni.  Na'e hoko atu koe Kolisi ko 'Apifo'ou 'i he 1886, 'i he tu'u'anga 'o 'Apifo'ou 'oe 'aho ni.  (Cathnews New Zealand, Tonga's Apifo'ou College to celebrate 125th anniversary, 25 Nov11)
1866 Fepueli 14 - Fokotu'u e Kolisi ko Tupoú.  Koe makatu'unga ia 'i he ngaue 'ae faifekau ko Reverend Dr. James Moulton.
1870Kamata hono paaki 'oe nusipepa koe Bo'obo'oi 'i he ngaahi ta'u 'oe 1870 tupu.  (Potungaue 'oe Fakamatala moe Fetu'utaki)
1873Fekau 'e Tupou I 'a Shirley Waldemar Baker ke ne fokotu'u ange ha Sila maʻae Puleʻanga Tonga, pea ne fokotu'u, pea ne tanaki ki ai ʻae folofola ki muʻa ʻa Tupou I, "Koe ʻOtuá mo Tonga ko Hoku Tofiʻa", pea tali 'e Tupou I ke hoko koe Sila ʻoe Puleʻanga Tonga.  (Memoirs of the Rev. Dr. Shirley W. Baker, Beatrice S. Baker, 1927, p9)
1875 Sepitema 16 - Fuofua fakaava ʻoe Falealea ʻo Tongá.
Novema 4
- Fokotu'u ki he Pule'anga moe Fonua 'ae Konisitūtone ʻo Tongá pea moe Fuka 'o Tongá.
Ne kau ʻi he Konisitūtone foʻoú hono fakanofo ʻoe fuofua kau Nōpele Fakakonisitūtone ʻoe Fonuá.  Koe kau Nōpele eni ʻe toko 20.  Ne kau ai ʻa Ata, Fakafanua, Fotofili, Kalaniuvalu, Lavaka, Luani, Maʻafu, Māʻatu, Malupō, Niukapu, Nuku, Tuʻiʻāfitu, Tuʻihaʻangana, Tuʻihaʻateiho, Tuʻipelehake, Tuʻivakanō, Tungī, ʻUlukālala, Vaea pea mo Veʻehala.
Naʻe hoko mai mo ha kau Nopele ʻe toko 10 ne fakanofo ʻi he 1880, moe kau Matapule Maʻutofiʻa ʻe toko 6 ʻi he 1882.      
1876 Hoko 'a Pilinisi Tevita 'Unga koe Palēmia 1 'o Tonga.
Talite 'a Tonga mo Siamane.  Koe talite ke fakatokangaʻi ai ʻe Siamane ʻae tuʻunga tauʻataina ʻo Tongá, kae ʻoange ʻe Tonga ʻae ngaahi totonu fakafetauʻaki koloa, pea moe totonu ke fakalele ʻae neivolo peisi (naval base) ʻa Siamane ʻi Vavaʻu.  (Koe Konistūtone ʻo Tongá, Sione Lātūkefu, 1975, peesi 56).
1877Tu'uta 'i Tonga 'a Henry William August Riechelmann, pea tupu mei ai 'ae Famili Riechelmann (Likamani). (The Cyclopedia of Tonga, 1907, p59) 
1879Talite 'a Tonga mo Pilitania.  Koe talite ke fakatokangaʻi ai ʻe Pilitania ʻae tuʻunga tauʻataina ʻo Tongá, kae ʻoange ʻe Tonga ʻae ngaahi totonu fakafetauʻaki koloa mo fakaekautau ʻa Pilitania ʻi Tonga.  Naʻe kapui mo fetongi e talite ko eni ʻe he Talite ʻa Tonga mo Pilitania ʻi he 18 Me 1900.  (Koe Konistūtone ʻo Tongá, Sione Lātūkefu, 1975, peesi 56).
Tīsema 18 - Pekia 'a Pilinisi Tēvita 'Unga 'i Nu'u Sila hili ha'ane folau ki ai mo Misa Peika, Sēkonaia Tu'uhetoka mo Tāvō koe feinga fakafaitoʻo. (Tohi ʻa Veikune, p98)
1880 Me 18 - Aʻu hono fakahāʻele ʻo Pilinisi Tēvita ʻUnga ki Tonga ʻi he Vaka Mānuao Siamane.  (Tohi ʻa Veikune, p98)
Sune 10 - Telio ʻa Pilinisi Tēvita ʻUnga ʻi ʻUiha, Haʻapai.(Tohi ʻa Veikune, p98)
Siulai 3 - Hoko 'a Shirley Waldemar Baker koe Palēmia 2 'o Tonga.  (Tohi ʻa Veikune, p98)
1882 Fokotu'u e Kolisi Pule'anga 'i Nuku'alofa, 'a ia na'e hoko 'o 'iloa koe Kolisi Tonga 'i he 1883.
1885 Sanuali 6 - Fokotu'u ʻe Taufaʻahau Tupou I ʻae Siasi ʻo Tonga Tau'ataina. 
Siulai 15 - Fakahoko e Kātoanga Kulá ʻi Malaʻe Kula, pea koe tupuʻanga ia hono ui ʻoe Malaʻe Kulá ko hono fai ai e kātoanga ko ia.  ʻOku pehē koe kātoanga lī paʻanga pea naʻe tānaki ai ʻe he fonuá ha paʻanga ʻe Ono Afe tupu, koe fuʻu paʻanga lahi ia ʻi honau taimi.  (Tohi ʻa Veikune, p79)   
1886Fokotu'u 'oe Kolisi Katolika ko 'Apifo'ou 'e he Marist Brothers 'i Ma'ufanga.  Koe hoko atu mei he 'Apiako Katolika koe St. Stanislaus ne fokotu'u 'i he 1865.  (Cathnews New Zealand, Tonga's Apifo'ou College to celebrate 125th anniversary, 25 Nov11)
1888Talite 'a Tonga mo ʻAmelika.  Koe talite ke fakatokangaʻi mo malu'i 'e ʻAmelika 'ae tauʻataina fakafoʻituitui ʻa Tongakae ʻoange ʻe Tonga ʻae ngaahi totonu fakafetauʻaki koloa mo fakaekautau ʻa ʻAmelika ʻi Tonga.  (Koe Konistūtone ʻo Tongá, Sione Lātūkefu, 1975, peesi 56).
Tīsema 19 - Huufi ʻo Saione Foʻou ʻi Nukuʻalofa.
1890 Hoko 'a Siaosi Tuku'aho koe Palēmia 3 'o Tonga.  
1893 Fepueli 18 - Hala 'a Siaosi Tupou I. 
Fepueli 21 - Hoko 'a Siaosi Tupou II koe Tu'i ʻo Tonga.
Nōvema 22 - Fakahifo ʻe Siaosi Tupou II ʻa Sioasi Tukuʻaho mei he lakanga koe Palēmiá, koe tukuakiʻi ki ai hono fakangofua ke hake ki ʻuta ʻae kauvaka ʻaʻahi ki Tonga, pea tupu ai ʻae hake ʻae mīselé ki Tonga, ʻo pekia ai e lauiafe, kamata pe ʻi Nukuʻalofa, pea mafola au ki Haʻapai, Vavaʻu moe ongo Niuá.  
(Tohi ʻa Veikune, p99)  
Hoko 'a Veikune Siosāteki koe Palēmia 4 'o Tonga. 
1894ʻEpeleli 20 - Huufi e Falealea Foʻou ʻi Nukuʻalofa. (Tohi ʻa Veikune, p79)
1900 Tokolahi 'oe kakai 'o Tonga koe 19,968.  ʻAsi he tohi ʻa EW Gifford koe 20,019.  (Tongan Society, EW Gifford, 1929, p6)
Me 18 - Fakamoʻoni ʻa Tupou II ki he Talite 'a Tonga mo Pilitania.  Koe talite ke fakatokangaʻi mo malu'i 'e Pilitania 'ae tauʻataina fakafoʻituitui ʻa Tonga, kae ʻoange ʻe Tonga ʻae ngaahi totonu fakafetauʻaki koloa mo fakaekautau ʻa Pilitania ʻi Tonga.  Naʻe kapui mo fetongi ʻe he talite ko eni ʻae talite ʻi he 1879.  (Koe Konistūtone ʻo Tongá, Sione Lātūkefu, 1975, peesi 70).

Senituli..20  Ta'u 1901 ki he ta'u 2000
1901Tu'uta ki Tonga 'a Robert Lowis Skeen mo hono Hoa Eliza Fruean Skeen.  Ko 'ena hiki mai mei Ha'amoa.  
1905 Sanuali - Hoko 'a Robert Lowis Skeen koe Fakamaau Lahi 'o Tonga.
Hoko 'a Siaosi Tu'ipelehake koe Palēmia 5 'o Tonga.
Hoko 'a Tupoutoʻa Mateialona koe Palēmia 6 'o Tonga.
'Okatopa 21 - Pa 'ae afi 'i Tofua.
1906  Fepueli 1 - Pā 'ae afi 'i Tofua.
1907Tō ʻae toʻu mahaki koe tae lōloa ʻi he ʻotu Tongá.
Sune 14
- Puna ʻae afí ʻi he loto vaha feʻunga moe liku ʻo Foʻuí ʻi Tongatapu.
Novema 4
- Huufi ʻe Siaosi Tupou II ʻae Falemahaki ʻi Fongoloa, Nukuʻalofa.
1912  Sanuali 30 - Afā lahi e 'otu Tongá.
Hoko 'a Tu'ivakanō Tevita Polutele koe Palēmia 7 'o Tonga.
1918 To 'ae mahaki faka'auhá 'i Tonga.  Koe mahaki ko iá koe fuluú pe, ka naʻe teʻeki ai puke ai ha Tonga, ʻa ia ne ʻikai lava ʻe he Tongá ʻo matuʻuaki ʻae mahaki ni, pea ne mate ai 'ae si'i kakai tokolahi fau, ne fakafuofua ki he peseti e 8 ʻoe kakai o Tongá ʻi he taimi ko ia, ʻa ia ʻe lava ke tau fakafuofua koe toko 1,500 tupu. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p141)
Novema 12 - Na'e ha'u ai 'ae Sitima koe Taluni mei Ha'amoa mo Vava'u mo Ha'apai.  Na'e 'omi ai 'ae mahaki faka'auha.  Koe toki me'a faka'ulia 'aupito 'ae puke 'ae kakai ne kamata he 'aho 13 'o Novema 'o fai atu.  Pea 'i he 'aho 18 'o Novema 'o fai atu kuo kamata e pekia.  Koe toki taha eni e me'a fakamamahi mo fakailifia. (Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i 1, peesi ta'efika 'i he ngaahi nouti 'i he konga ki mui 'oe tohi).
Hala 'a Taufa'ahau Tupou II pea hoko 'a Sālote Tupou III koe Tu'i o Tonga.
1919  Novema 20 - Fokotu'u e Makoni 'i Nuku'alofa.
1920Tokolahi ʻoe Kakai ʻo Tonga koe 23,128 (Tongan Society, EW Gifford, 1929, p6)
1922 Sanuali 11 - Kamata hono ngaue'aki 'oe Telefoni 'i Tongatapu.  (Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i 1, peesi ta'efika 'i he ngaahi nouti 'i he konga ki mui 'oe tohi).
Tu'uta 'ae manu faka'auhaniu koe manukainiu 'i Niuatoputapu. 
Koe kaveinga ia 'oe fo'i hiva malie 'a Kaati Fifita koe "Manu Kai Niu":
He koe mongomonga lainisolosi, koe manu kapakau malohi, kuo mau fiu hono filio'i
'E Miki Mila 'oku anga fefe, 'ae manu ni oku anga kehe pe, 'e ne nofo lata he niu mate, he 'oiaue 
'E Niua tuku e talakehe, ki he tu'utu'uni e kau pule, neongo e hela kae fefe
He koe feinga'i moe hakule, telia he manu e kelekele, na'a fa'ele o lau'i afe, he 'oiaue
'Oi tama tuku mu'a 'ae laupipisi, ho'o lau koe manu lelei, ta koe toki manu papahi
'Oi me'a hake ki he muka 'oe niu, kuo makosikosi si'ono lau, ta koe toki manu palaku, he 'oiaue 
1923 Hoko 'a Pilinisi Tungī Mailefihi koe Palēmia 8 'o Tonga.
1924 Hoko 'a Setaleki Manu koe fuofua Palesiteni 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1924-1925). 
Tali fakalao ke fokotuʻu e
Siasi ʻo Sisú Kalaisi ʻoe Kau Maʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho ki Mui Ni ʻi Tonga.
Fuofua tau 'akapulu fakavahafonua 'a Tonga mo Fisi pea malohi ai 'a Tonga 9 ki he 6.  Koe kamata eni e ngaahi tau fakavaha'a ta'u ne toki tuku ki he 1938. 
Koe tupu'anga eni 'oe lea 'oe hiva Taio ... "na'e tau 'a 'Amelika mo Siamane ki he pule'anga ... kae tau 'a Tonga mo Fisi ki he kololia".
1925Hoko 'a Roger Page koe Palesteni hono 2 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1925-1946). 
1926Tō ʻanga 2 e mahaki fakaʻauha ʻi Tonga.  Koe mahaki ko eni koe TB.  Hange pe koe fuluú ʻi he 1918 ne teʻeki ai puke ha Tonga he TB ʻa ia ʻoku fakafuofua ne keina ai ʻe he mahaki ni ha peseti ʻe 22 ʻoe kakai ʻo Tonga ʻi he taimi ko iá, ʻa ia te tau lava pe ʻo fakafuofua koe toko 4,400 tupu nai.  (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p141)   
1929 Siulai 23 - Pa 'ae afi 'i Niuafo'ou.
1930 'Okatopa 22 - Kasia 'e he 'ahu 'oe mo'ungaafi 'ae langi 'i Niuafo'ou pea 'ikai toe 'asi 'ae la'a.
1932Me 21 - To 'ae 'uhamaka 'i Nualei he taimi 10 pe 11.  Koe miniti 'e 1 pe 2 'e ne to.  Na'e fo lahi 'ae ngaahi fo'i maka he na'e a'u 'o 'inisi 'e 2 pe 3 hono fa lahi.  (Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i, peesi ta'efika 'i he ngaahi nouti 'i he konga ki mui 'oe tohi).
1937Fokotuʻu e Kaiti (Girl Guides) moe Sikauti (Boy Scouts) ʻi Tonga, ko hono ʻomai ʻe he Siasi ʻo Sisú Kalaisi ʻoe Kau Maʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho ki Mui Ni.
Me 12 - Fuofua puna ai 'ae vaka puna 'i Tonga ni, 'omi 'e he Manuao Falanise.  (Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i 1, peesi ta'efika 'i he ngaahi nouti 'i he konga ki mui 'oe tohi).  
1941 Hoko 'a Ata Solomone Ula koe Palēmia 9 'o Tonga.
1942Hoko 'a Taniela Afu Taumoepeau koe Minisitā Fonua pea ne ʻi he lakanga ko ia ʻo aʻu ki he 1946. 
1943 'Epeleli 1 - Kamata 'e he Potungaue Ako hono ngaue 'aki 'oe sipela fo'ou, ko hono ngaue 'aki 'oe pa, sa mo nga kae tuku atu e ba, ja moe ga. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p162)
'Okatopa 4 - Pa 'ae afi 'i Niufo' ou.
Hiki e Kolisi Tonga mei Nuku'alofa ki 'Atele. 
1944 Fokotu'u e Kolisi Fakafaiako 'i he tu'u'anga motu'a 'oe Kolisi Tonga 'i Nuku'alofa. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p162) 
1946Hoko 'a Alfred McKay koe Palesiteni hono 3 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1946 -1956). 
1949 Hoko 'a Pilinisi Tupouto'a Tungī (Taufa'ahau Tupou IV) koe Palēmia 10 'o Tonga.
1950 Tokolahi 'oe kakai 'o Tonga koe 43,388.
Fokotu'u 'oe Komiti Tala-Fakafonua 'o Tonga.  Koe taumuʻa ʻoe Komiti ko hono fakatotolo mo hono fakatolonga ʻoe ngaahi tapa kehekehe ʻoe ʻulungaanga moe toʻonga moʻui fakafonua ʻo Tongá. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p168) 
1951 Ma'u 'e he kakai fefine 'o Tonga 'ae totonu ke nau kau 'i he fili Falealea.
1952 Huufi 'oe Falelotu Senituli ko Saione 'i Nuku'alofa.
1953 Fokotu'u 'oe Kolisi Liahona. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p169)
1955  Lava 'i muli 'ae ako 'ae fuofua toketa Tonga ko Sione Tapa. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p171)
Lava 'i muli pea moe ako 'ae fuofua neesi Tonga ko Fatafehi Mataele. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p171)
1956 Fokotu'u 'e Kuini Salote 'ae Komiti Langafonua 'ae Fefine Tonga.
Hoko 'a Ronald Woodgate koe Palesiteni hono 4 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1956 -1961).
1958Ma'u e mata'itohi "Doctor of Divinity" 'o Sione 'Amanaki Havea 'i he 'Univesiti St Paul's 'i Tokio, Siapani.  (http://prabook.com/web/person-view.html?profileId=683163) Fakatatau ki he fakamatala 'a Sione Latukefuko Sione 'Amanaki Havea koe fuofua Tonga ia ke ma'u hano mata'itohi faka-Palofesa.   'Oku 'i ai pe moe fakamatala 'oku pehe ko Langi Kavaliku 'ae fuofua Tonga ke ma'u hono mata'itohi faka-Palofesa 'i he ngaahi ta'u ki mu'a 'i he 1969.  'Oku hiki mai pe 'ae ngaahi fakamatala kae hokohoko atu hono vakai mo fakafehoanaki 'oe ngaahi ma'ungatala.  (Church & State in Tonga, Sione Latukefu, 1974, p76)   
1961 Kamata hono keli mo taki e vai paipá ʻi Houma mo Vaotuʻu, pea hoko e ngaahi kolo kehekehe ʻi Vaheloto.
Ma'asi 16 - Afa lahi 'a Ha'apai mo Vava'u.
Siulai 4 - Huufi 'e Kuini Salote Tupou III 'oe Letio ZCO 'i Nuku'alofa 
(Potungaue 'oe Fakamatala moe Fetu'utaki)
Hoko 'a Howard Secomb koe Palesiteni hono 5 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1961 -1963).
1962 Toka e vaka koe Tuaikaepau 'i he hakau Telekitonga (hakau Mineva).
1963 Hoko 'a George Clemens Harris koe Palesiteni hono 6 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1963 -1969).
Kamata 'oe ako'anga 'Atenisi, koe visone langafonua 'a Palofesa Futa Helu, ne hoko koe Hai Sikulu 'i he 1966, pea tanaki atu ki ai 'ae 'Univesiti ko 'Atenisi 'i he 1975.  Na'e kehe 'a 'Atenisi mei ha toe 'apiako 'i Tonga he koe ngaue 'ofa fakafo'ituitui 'ae tangata pe 'e taha, pea 'ikai ko ha ngaue fakapule'anga pe fakasiasi 'o hange koe ngaahi 'apiako ne 'osi fokotu'u.
1964Kamata hono paaki 'oe Kalonikali Tonga (Potungaue 'oe Fakamatala moe Fetu'utaki)
1965 Kamata hono keli mo taki e vai paipá ʻi Nukuʻalofa, pea pehe mo Vavaʻu.
Fakaava 'oe International Dateline Hotel.

Hoko 'a Pilinisi Fatafehi Tu'ipelehake koe Palēmia 11 'o Tongá.
Siulai 1- Kamata hono fokotu'u 'oe uafu Kuini Salote.
Tisema 17 - Hala 'a Kuini Salote Tupou III. Hoko 'a Taufa'āhau Tupou IV koe Tu'i o Tonga.
1966 Kamata e fale ta'o ma (mapakupaku) 'a Likamani (Riechelmann) 'i Nuku'alofa.
Hoko 'a 'Atenisi (ne kamata koe ako'anga 'i he 1963) koe Hai Sikulu. (Island Kingdom, IC Campbell, 1992, p169) 
1967  Fokotuʻu ʻe he Siasi ʻo Tonga Tauʻataina ʻae ʻApiako ko Tailulu, pea hoko ʻa Titali Maʻu ko hono fuofua Puleako.  Koe tokoni mahuʻinga ia ki he fiemaʻua ʻo ha ngaahi ʻapiako ke maʻu faingamalie ai ʻe fānau ʻoe Siasi pea moe fonuá foki.   
'Epeleli 3 - Fuofua ngaue'aki 'oe Pa'anga Tonga, koe pa'anga 'i he tu'unga Tesimale.  Kimu'a ai na'e ngaue'aki 'ae Pauni moe Silini Pilitania.
1969 Hoko 'a Toketa Langi Kavaliku koe Minisita Ako.  'Oku i ai e fakamatala ko Langi Kavaliku koe fuofua Tonga ia ke ma'u hano mata'itohi PHD 'i ha ta'u ki mu'a 'i he 1969.  'I he fakamatala 'a Sione Latukefu ko Sione 'Amanaki Havea 'ae fuofua Tonga ke ma'u hono mata'itohi faka-Palofesa 'i he 1958.  'Oku hiki mai pe 'ae ngaahi fakamatala kae hokohoko atu hono vakai mo fakafehoanaki e ngaahi ma'ungatala.  (Church & State in Tonga, Sione Latukefu, 1974, p76).   
Hoko 'a Paloni Vaea koe fuofua Talafekaulahi 'a Tonga ki Pilitania, pea koe fuofua Konisela ia 'a Tonga ki muli.
Hoko 'a Justin Gooderham koe Palesiteni hono 7 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1969 -1971).
1970 Hoko 'a Toketa Sione Tapa koe Minisita Mo'ui. 
Ngata 'ae Talite Malu'i 'a Tonga mo Pilitania na'e fokotu'u he 1900. 

Kamata e ngaue ki hono fokotuʻu ʻoe Potungaue Sitesitika ʻe he fuofua ʻOfisa Sitetisitika ʻae Puleʻanga James Cecil Cocker pea mo Timote Fukofuka.
Kau 'a Tonga ki he Kominiueli 'oe Ngaahi Fonua (Commonwealth of Nations).
Huufi 'oe Falemahaki Vaiola.
1971Hoko 'a Toketa Sione 'Amanaki Havea koe Palesiteni hono 8 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1971 -1977).
1972 Fakakau 'ae ongo hakau ko Telekitonga mo Telekitokelau (hakau Mineva) 'i he tofi'a fakavaha'apule'anga 'o Tonga. 
Kau 'a Tonga ki he Pangike Fakalakalaka 'o 'Esia (Asia Development Bank).
1973 Fakaava 'oe fuofua hala to'anga seti 'oe mala'evakapuna Fua'amotu.
1974 Siulai 1 - Fokotu'u 'oe Pangike Tonga (Bank of Tonga).     
1975 Fili 'a Pilinisesi Mele Siu'ilikutapu koe fuofua Fakafofonga Fefine ('oe Kakai) 'i he Falealea 'o Tonga (1975 ki he 1978). 
Huufi ʻoe Falelotu ʻoe Siasi ʻo Tonga ʻi Pīkulá.  (Koe Konistūtone ʻo Tongá, Sione Lātūkefu, 1975). 
Kamata 'oe 'Univēsiti ko 'Atenisí (ne kamata koe ako'anga 'i he 1963), koe fuofua 'Univēsiti 'o Tongá.
1977 Fokotu'u 'oe Pangike Fakalakalaka 'o Tonga (Tonga Development Bank).
Sune 23 - Mofuike lahi 'a Tongatapu mo 'Eua.  Koe 2 hengihengi ne to ai.  Ko hono fua koe 7.2 he sikeili likitā.  Na'e maumau lahi ai e uafu Vuna moe ngaahi konga kehekehe 'oe fonua.  ('Amanakilelei Uesili, Lui Tonga, Nusifaifio Vave Pahulu, Samisoni Tu'itupou, Sione Peau Tu'imana).
Siulai 1 - Fokotuʻu e Potungaue Palani Fakalakalaka.  Pea kamata e ngaue ai ʻe he ʻOfisa Palani Pule James Cecil Cocker, ʻOfisa Tauhi Tohi Tevita Vaipuna, Sekelitali Peni Vea moe Lisepisoni Telesia ʻAli.  
Hoko 'a Uiiami Huluholo Mo'ungaloa
koe Palesiteni hono 9 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1977 -1982).
1978 Fili 'a Papiloa Foliaki koe Fakafofonga Fefine ('oe Kakai) hono ua 'i he Falealea 'o Tonga (1978 ki he 1981). 
1980 'Okatopa 23 - Mofuike lahi 'a Tongatapu.
1982 Maʻasi 26 - Hoko ʻa James Cecil Cocker koe Minisitā Paʻanga.
Toʻo hono fakangatangata ʻoe meʻalele hu mai ki Tonga mei he 30 he taʻu.  
Afa lahi ko 'Aisake ne to he 'otu Tonga.  Malolo e toko 6.
Hoko 'a Toketa Sione 'Amanaki Havea
koe Palesiteni hono 10 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1982 -1992).
1984Fuofua fili ʻo 'Akilisi Pōhiva ki he Fale Alea 'o Tongá.  
1986 Lava lelei hono fakaʻuhila kotoa ʻo Tongatapu ʻaki e Tokoni mei he Siasi ʻo Sisu Kalaisi e Kau Maʻoniʻoni ʻoe Ngaahi ʻAho ki Muí ni (Māmongá). 
'Akosi 3 - 'Aho momoko taha 'i he hisitolia 'o Tonga, talu mei hono lava ʻo lekootí ʻo aʻu mai ki he taʻú ni, koe tikilī 'e 9.
1987Siulai 4 - Fakamanatu e Taʻu 67 ʻo Tupou IV ʻaki hono kamata e fetuʻutaki Telefoni ki Haʻapai mo Vavaʻu.  
1991Hoko ʻa Vaea ʻAlipate Halakilangi Tauʻalupeoko Tupou koe Palēmia 12 ʻo Tongá. 
1992Hoko 'a Mahe'uli'uli Sandhurst Tupouniua koe Konisela 'a Tonga ki San Francisco.
Hoko 'a Sione Lepa To'a koe Palesiteni hono 11 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1992 -1993).
1993Hoko 'a Lopeti Taufa koe Palesiteni hono 12 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1993 -1998).
1994Me 5 - Fakamanatu e ʻaho ʻaloʻi ʻoe Pilinisi Kaluni Pilinisi Tupoutoʻa, ʻaki hono kamosi e ʻuhila ʻi Taoa.  
1996Tokolahi 'oe kakai 'o Tonga koe 97,784.  Pea koe toko 31,404 ʻoe tokolahi ko ia ne nofo ʻi Nukuʻalofa.
Siulai -
Hoko 'a 'Akosita Heimuli Fineanganofo koe Talafekaulahi 'a Tonga ki Pilitania.  Koe fetongi ia 'e 'Akosita Fineanganofo 'a Sione Kite.
1998Hoko ''a 'Alifeleti Mone koe Palesiteni hono 13 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga (1998 -2009).
1999 Sepitema 14 - Kau 'a Tonga ki he Pule'anga Fakatahataha 'oe Ngaahi Fonua (United Nations). 

Senituli..21  Ta'u 2001 ki he ta'u 2100
2004 Kamata e fakaangaanga moe teuteu ki hono fokotu'u e ngaahi Roundabout 'i Nuku'alofa.
Sepitema 6 - Hoko 'a Sonatane Tu'akinamolahi Taumoepeau Tupou ko Minisita Foreign Affairs (http://matangitonga.to)
2005 Situlaiki (tukungaue) 'ae kau ngaue fakapule'anga tokolahi 'i he faka'amu ke fakaleleli'i honau tu'unga vahenga.
2006 Ma'asi 30 - Hoko 'a Toketā Feleti Sevele koe Palēmia 13 'o Tongá. Koe hoko eni ʻa Toketā Feleti Sevele koe fuofua Tuʻa ke Fakanofo koe Palēmia ʻo Tonga.  
Sepitema - Hala 'a Taufa'ahau Tupou IV.  Hoko 'a Siaosi Tupou V koe Tu'i o Tonga.
Novema 16 - Tutu 'o Nuku'alofa 'e he kau fakamoveuveu.  Koe tupu mei he ngaahi loto ta'efiemalie mo hamumu 'i he tuai 'a hono tali e ngaahi faka'amu moe ngaahi fokotu'utu'u fakatemokalati ma'ae fonuá.  Malōlō e toko 8 'i he vela.
2007Hoko 'a Afu'alo Matoto koe Minisita Fakamatala (Potungaue 'oe Fakamatala moe Fetu'utaki)
2009 'Epeleli 30 - Hoko 'a 'Eseta Fusitu'a koe fuofua Minisita Fakamatala moe Fetu'utaki (Potungaue 'oe Fakamatala moe Fetu'utaki)
Hoko 'a Mahe'uli'uli Sandhurst Tupouniua koe 'Amibasetoa 'a Tonga ki Siaina.
'Akosi 5 - Ngoto 'ae vaka koe Princess Ashika 'i he'ene folau mei Tonga ki Ha'apai.  Malōlō e toko fitungofulu tupu. 

Sepitema 30 - Hake 'ae Sūnami 'i Niutoputapu, hili e mofuike (8.3 he sikeili likita) he vaha'a 'o Niuatoputapu mo Ha'amoá.  Malōlō e toko hongofulu tupu.
Hoko 'a 'Ahio
koe Palesiteni hono 14 'oe Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga.
2010 Novema 26 - Fuofua Fili Falealea ʻi he Founga Faka-Temokalati Foʻou 'a Tongá. 
Tisema 22 - Hoko 'a Tuʻivakanō Siale 'Ataongo koe Palēmia 14 'o Tongá.  Koe fuofua Palēmia ia 'oe Pule'anga Fili fo'oú.
2011 Sepitema 9 - Fakaava 'ae Rugby World Cup 2011 'aki e tau 'ae ʻIkale Tahi moe All Blacks.  Mālohi e All Blacks 41 ki he 10.  Laulōtaha pea fakaholomamata 'ae fakafofonga fonua 'ae 'Īkale Tahí pea moe poupou mateaki'i fonua 'ae Tonga kotoa pe.
Tisema - Dux 'oe ngaahi kolisi: Kolisi Tonga - Maeakafa Tu'inukuafe, Tonga High - Latunipulu Craig Fine Fotu, Kolisi ko Tupou - Alipate Tutoe, Tupou High - Sitaleki Siu, Kolisi Kuini Salote - Florence Halapio.
2012Maʻasi 18 - Hala ʻa Siaosi Tupou V.  
Hoko ʻa Tupou VI ʻAhoʻeitu ʻUnuakiʻotonga Tukuʻaho koe Tuʻi ʻo Tonga.
2013Hoko 'a Mahe'uli'uli Sandhurst Tupouniua koe 'Amibasetoa 'a Tonga ki New York.
2014Tīsema 30 - Hoko ʻa Samuela ʻAkilisi Pōhiva koe Palēmia 15 ʻo Tonga.  ʻI he ʻaho 29 ʻo Tīsemá naʻe fili ʻa ʻAkilisi Pōhiva ʻe he Falealea ʻo Tongá ke hoko koe Palēmia hono 2 ʻoe Puleʻanga Fili foʻou ʻo Tonga naʻe fokotuʻu ʻi Tīsema 2010.  Naʻe fakanofo faka-puleʻanga leva ʻe Tupou VI ʻi he ʻaho 30 ʻo Tīsemá koe Palēmia ʻoe ʻOtu Tongá.  Ko ʻAkilisi Pōhivá koe tokotaha Fakafofonga Falealea fuoloa taha ia maʻae kakai ʻo Tongá, koe lava eni e taʻu ʻe 28 mei hono fuofua fili ki he Falealeá ʻi he 1988.  
2017Sanuali - Hoko 'a Fekitamoeloa 'Utoikamanu koe 'Ofisa Pule Ma'olunga 'oe Potungaue Takimamata.
'Epeleli 12
- Fakanofo 'e he Sekelitali Seniale 'oe Pule'anga Fakatahataha 'o Mamani 'a Fekitamoeloa 'Utoikamanu koe "High Representative for the Least Developed Countries, Landlocked Developing Countries and Small Island Developing States".

Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[010613] Fakafōtunga foʻou ʻoe peesi´.

Ngaahi Ma'ungatala
Koe ngaahi ma'ungatala kuo tanaki mei he ngaahi Uepisaiti moe Kakai fakafo'ituitui 'oku fakaha ia 'i 'olunga fakataha moe fakamatala ne ma'u mei ai.  'Oku fu'u tokolahi ia ke lisi taautaha heni.  
* Alexander Blake, Gabriella Blake ʻIlolahia, 2016
* Captain Cookʻs View of Tonga (Fiema'u ke fakapapau'i e hingoa moe ta'u moe tokotaha fatutohi 'oe tohi ni)
* Island Kingdom, I.C. Campbell, Cantebury University Press, 1992
* Kalonikali 'ae Pule'anga Tonga
* Kalonikali fakata'u 'ae Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga

* Koe Konistūtone ʻo Tongá, Sione Lātūkefu, 1975
* Memoirs of the Rev. Dr. Shirley W. Baker, Beatrice S. Baker, 1927
* Ta'u e Teau, E.E.V Collocot, 1927
* Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i 1 - 'Oku 'ikai lolotonga ma'u ha fakamatala pau pe koe tohi eni na'e hiki pe kamata 'e hai, ka 'oku ngali mei he anga 'e ne fakamatala koe taha ia 'oe ngaahi tohi ne hiki mei he Tohi Hohoko 'ae Tamaha ko 'Amelia Fakahikuo'uiha 1840, 'a ia 'oku koe Tohi Hohoko pe 'e 5 nai ne lava 'o hiki mei ai, ki mu'a pea mole 'ae tohi ko ia.  'Oku ua 'ae tatau 'oe tohi ni 'oku tu'u 'i he 'initaneti.  'Oku ngali 'oku na fakamatala tatau pe.  Ka 'oku lahi ange 'ae peesi 'oku 'asi 'i he tohi 'e tahá, 'i he tohi 'e tahá.  Ko ia 'oku tanaki e 1 ki he hingoa 'oe tohi lahi angé, pea tanaki e 2 ki he hingoa 'oe tohi si'i angé.  'Oku hokohoko atu pe fekumi fakamatala ki he tohi ni.    
* Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i 2 - Vakai ki he fakamatala ki he Tohi Fakamanatu 'oe Ngaahi Me'a: Folio 'o Ha'a Tu'i 1
* Tohi 'a Losa Fatafehi - Ko e Tohi Hohoko 'a Losaline Fatafehi.  Ko e taha e ngaahi tohi hohoko ne hiki mei he tohi hohoko 'ae Tamaha ko 'Amelia Fakahikuo'uiha 1840, 'a ia 'oku pehe koe tohi pe 'e 5 nai ne lava hiki mei ai, ki mu'a pea mole.  Ko e tohi 'oku ngaue 'aki heni koe tatau ne hiki taipaleti hili e 1900.  Na'e taipe'i e tatau hiki taipaleti ko ia mei he tohi tohinima 'a ia ne hiki ia ki mu'a he 1900, ka 'oku 'ikai lolotonga ma'u ha fakamatala pau ki he ta'u ko ia.
* Tohi 'a Veikune - Ko e Tohi Hohoko 'a Veikune.  
Ko e taha e ngaahi tohi hohoko ne hiki mei he tohi hohoko 'ae Tamaha ko 'Amelia Fakahikuo'uiha1840, 'a ia 'oku pehe koe tohi pe 'e 5 nai ne lava hiki mei ai, ki mu'a pea mole.  Ko e tohi 'oku ngaue 'aki heni ko e tatau ne hiki taipaleti ne taipe'i hili e 1900.  Na'e taipe'i e tatau hiki taipaleti ko ia mei he tohi tohinima 'a ia ne hiki ia ki mu'a he 1900, ka 'oku 'ikai lolotonga ma'u ha fakamatala pau ki he ta'u ko ia.  
* Tongan Society, EW Gifford, 1929 

JamesCocker14Nov00