Ko e 'Ulumotu'á ʻi he Kuohilí Ko e 'Ulumotu'á ko e Pukepuke ʻo e Kāingá, mo e Malu'i ʻo e Tō'ongamo'ui mo e ʻIlo Tukufakaholó Ko e nofo ‘a e Tongá ‘i ono’ahó na’a nau fakaongoongo pe ki he ngaahi to’utangata ki ‘olungá pe motu’a angé. Na’e pau pe ke pehē he ko e founga pe ia na’a nau lava ai ‘o fakatolonga, tauhi mo malu'i ‘aki ‘a e ‘ilo, taukei mo e tō’ongamo’ui na'e mo'ui 'aki mo tukufakaholo hifo mei he’enau ngaahi Kuí, ʻa ia ko e tōʻongamoʻui pe ia naʻa nau pehē ʻoku lelei mo totonú. Ko ia na'e hoko hake pē ‘a e ngaahi to’utangatá ‘o ako mo muimui ki he fakahinohino, fale'i mo e tō’ongafai ‘a e to’utangata mu’á. Ko e pukepuke’afufula ia na’e tanumaki ʻi honau kuongá he na’e ‘ikai ke nau lava ‘o tohi nima, pe te nau ma’u ha fa’ahinga tekinolosia hangē ko ia ʻoku tau anga ai he ngaahi ʻaho ni, ke lekooti mo paasi hifo ‘aki 'a e ngaahi me’a ne mahu’inga kiate kinautolú. ʻI he'ene peheé, ko e ‘i ai pe ha fa’ahinga fatongia, ngāue, kātoanga pe fakatamaki ne hanga atu ki ai 'a e Kāingá, na’e ‘ikai ke nau lava ‘o fekumi ki ha tohi, laipeli pe ʻinitanetí, ka nau fekumi pē ki he Kāinga ne matu’otu’a angé. Pea ‘i he nofo ‘a e fo'i Kāinga takitaha kotoa, ko e kakai mahuʻinga ʻi he nofo ko iá, ko e ‘Ulumotu’á pea mo e Mehekitangá, fakatatau pe ki he siakale na’e fai ki ai ‘a e fekumi fale’í. Ko e ʻUlumotu'á Tau pehē pē, ko e fakamatala nounou taha ki he ʻUlumotuʻá, ko e ‘Ulu Motu'a Taha 'i he Kāingá. 'A ia foki ko e 'Ulu 'o e Kāingá ko e Tamaí, pea ko e Tamai Motu'a tahá, ko e 'Ulu motu'a tahá ia, ʻa ia ko e ʻUlumotuʻá ia. Ko e ʻUlumotuʻá ko e Tangata Ko e Tamai ko e Tangata pea pehē ai pē ki he 'Ulumotu'á. Ko e Tangatá na'e tō ki ai hono fakahoko ‘o e ngaahi fatongia ki Tuʻa mo Tōkanga ke tauhi mo malu’i ‘aki hono Kāingá. Ko e taimi ko iá, naʻe pau ke leʻoleʻohi ʻenau nofó he ko e kuonga ne ʻikai faʻa alea ha taha mo ha fonongakovi. Na'e ʻikai ha ngaahi lao fakalūkufua ke maluʻi ʻaki ʻa e tauʻataina mo e koloa ʻa e tokotaha kotoa. ʻIkai ngata ai, ko 'enau ma'u'anga mo'uí ko Tōkanga, ko e kelekelé mo tahi. ʻA ia ko e ngaahi fatongia faingataʻa eni pea taimi lahi ko e ngāue 'uli mo mamafa ne fiemaʻu ki aí. Pea ko 'enau tuí ia, ko e Tangatá na'e feʻunga hono faʻungá mo hono iví mo e ngaahi ngaue ko iá. Ko ia ai naʻa nau hanga ki he Tangatá ke ne fakahoko ia. Pea ko ia ne hoko ai pe 'a Tangatá ko e ʻUlu ia ki he me'a na'a ne ngāue'i mo tauhi mateaki'i, 'a ia ko e malu, monū mo e tu'ulelei 'a hono Kāingá. Lolotonga iá, na'e tō hono tauhi ʻo Falehanga mo e Fānaú ki he Fefiné, ʻa ia ko e ngaahi fatongia ia na'a nau lau ne faingofua mo maʻa ange, hoa ange ia mo e natula 'o Fafiné, 'a e teuteú mo e fakasanisaní, ko hono faʻungá naʻe vaivai mo malū ange ia ʻi he Tangatá. Na'e tukufakaholo ai pē 'a e 'Ulumotu'á 'i he ngaahi Tamaí, ʻi he Hako Tangata 'o e Kāingá, 'a ia ko e Fototehina mo e ngaahi Foha ia ʻo e ngaahi Tamaí. Pea na'e 'ikai tu'u ma'u 'a e 'Ulumotu'á 'i ha laine pe 'e taha, ka naʻe hikihiki holo pe 'i he ngaahi laine Tangata 'o e Kāingá, 'i he kau Tangata motu'a taha na'e kei mo'uí. Ko e Mātu'a Tangata ʻi he Hako Fefiné na'a nau maʻu pē ʻa e faka'apa'apa ʻi honau tuʻunga ko e Hako Fefine. Ka na'e 'ikai ke nau faʻa kau kinautolu 'i he ʻUlumotuʻa ki he kāinga 'o 'enau fa'eé. Ko e konga pelepelengesi ia 'o e mo'ui 'a e Tongá, ko e mahino 'a e Tamaí mo hono tupuʻangá, pea ko honau hulihulí ʻa e tuʻunga mātuʻa naʻe ʻUlumotuʻá. Ko e Fatongia ʻo e 'Ulumotu'á Na'e ‘ikai ke pehē pe ko e Tangatá pe pea 'Ulumotu'a leva. Na'e mahu'inga ha Tangata na’e ‘ilo mo taukei ‘i he tō’ongamo’ui tukufakaholo mei he ngaahi Kuí. Ko ia na’e taau ai, ko e tu'unga ‘Ulumotu’á ʻa e Mātuʻa naʻa nau matu’otuʻa, ʻilo mo taukei feʻunga ki he ngaahi tō'ongamo'ui mo e faifatongia na'e mahu'inga mo totonu ki he'enau vakaí. Pea ko ia na’e faʻa taumuʻa ai ʻa e tuʻunga ʻUlumotuʻa ki he Mātuʻa Tangata ne nau mo’ui fuoloa taha ʻi he Kāingá. Ko kinautolu ne nau siotonu pea tukuiloto ai ‘a e ‘ilo mo e taukei tukufakaholo ‘a e ngaahi kuí. Pea fe'unga ia ke nau lava 'o fakahoko lelei hono tataki, fale'i mo malu'i totonu 'a honau Kāingá. Na'e 'ikai ko ha tu'unga fakanofo 'a e 'Ulumotu'á 'i ha Kāinga, pe ko e Fonuá. Ko e tuʻunga fakalotofale pe ia ʻa e Kāinga takitaha. Ko e hoko mai pe ha fatongia, kātoanga pe 'apisia na'e fiema'u ke alēlea ki ai 'a e Kāingá, na'a nau 'osi 'ilo pe kohai 'a e Hako Tangata motu'a taha naʻe kei moʻuí, ko honau 'Ulumotu'á ia, pea nau tānaki leva ki he feitu'u 'oku 'i aí, pea fakahoko ai 'enau talatalaifalé, pea nau muimui fakatatau ai pe ki he fale'i 'a e 'Ulumotu'á. Ko e taha ia ha ongoongo lelei ke 'iloa ʻaki ha Kāinga, na'e maau mo mahino ʻenau nofo, pea ikai ongona hano fe'ekenaki holo pe kohai ko aa honau 'Ulumotu'á. Pea toe tānaki atu ki ai, kapau naʻe toe taukei, faifale'ilelei mo faifatongiapoto honau 'Ulumotu'á. ‘A ia koe ‘Ulumotu’á ia, ko e Tangata, mei he Hako Tangata 'o e Kāingá, pea ko e Tangata motu'a taha ia ‘i he nofo ‘a e Kāinga ko iá, ko e 'Ulumotu'a ia 'o e Kāingá. Ko e 'Ulumotu'á ʻi he Ngaahi ʻAhó ni ʻI he tukuʻau mai ʻa e ngaahi kuongá mo e liliu ʻo e anga ʻo e nofo fakasosialé, fakaʻekanomiká mo fakasiokalafí, kuo mingi e nofo ʻa e Tongá mei he nofo faka-Kāingá tokolahí ki he nofo faka-Fāmilí tautonú, pea kuo hifo mamālie hono puleʻi ʻo e nofo ʻa kāingá mei he ʻUlumotuʻá ki he lotolotonga ʻo e Fāmili tautonú ʻa ia ko e Tamaí pe ia mo e Faʻé. Ko e nofo faka-Kāinga ʻi Onoʻahó naʻe fuafatongia e taha kotoa ke tokoni ki he nofo ʻa e Kāingá. Na'e 'ikai lahi ha ivi fakafo'ituitui 'o ha taha ke ne lava fakahoko ha ngaahi ngaue 'iate ia pe. Ko ia na'e pau ke nau fefalala'aki mo femolimoli'i ai. Pea ko e ngaahi ngaue tokolahi ko iá na'e pau ke fakafā'ūtaha ki he ngaahi taumu'a ne fakahoko ki aí, ke lava lelei pea nau ngali lelei foki, ko ia ne nau fakaongoongo ai ki honau ʻUlumotuʻá. ʻA ia ko e hoko mai pe ha Kātoanga pe ʻApisia naʻe angi atu e ʻUlumotuʻa ke toʻo mai e fua ʻo ʻenau ngāue ke fua ʻaki honau fatongiá, pea naʻa nau talangofua mo felotoi ki ai. Fakatatau ia ki he nofo faka-Fāmili ʻi Onopooní, ko e Tamai pe mo e Faʻeé mo e kiʻi Fānaú ʻoku nau fua fatongia ke tauhi ʻaki ʻenau nofó. ʻA ia ko e hoko mai pe ha Kātoanga pe ʻApisia ʻe fua kavenga pe Fāmili takitaha ʻo fakatatau ki he ivi ʻo e Fāmili pe ko iá. Pea siʻi ke toe fiema'u ia ke tuʻutuʻuni pe pule atu ha taha ia mei tuʻa ʻi he Fāmili ko iá, ki heʻenau kātoangá. ʻA ia neongo ʻoku kei moʻui pe tuʻunga ʻo e ʻUlumotuʻá ʻi he ngaahi Kātoanga mo e ʻApisia ʻa e Tongá, pea tautautefito kia Houʻeiki, kuo faka'au pe ke hōloa e pule mo e angi ʻa e ʻUlumotuʻá ki he loto mo e ivi ʻo e Tamai mo e Faʻē ʻoku ʻanaua hona Fāmili. Pea ʻoku lahi ange ke takitaha falala pe Fāmili ki hono puleʻi ʻenau kātoanga pe ʻa kinautolú, kae mōlea mamālie atu e kuonga naʻe luva ai ki he pule mo e tuʻutuʻuni ʻa e ʻUlutomuʻá. ʻIkai ngata ai, kuo tupulaki mo mālohi ange eni ʻa e pule ʻa e Foha lahí ki he foʻi Fāmili takitaha, ʻi he taimi ʻoku mavahe ai ʻa e Tamai, pe ko e Faʻeé. ʻOku falala ange ʻa e Tamai mo e Faʻē ki hona Fohá, ʻi ha ʻUlumotuʻa ʻoku ʻikai ke nau nofo, pe ʻikai ke nau toe fuʻu maheni. ʻA ia ʻoku mavahe ia mei he founga ʻo e ʻUlumotuʻá, ʻo ʻikai kumi ki muʻa ki he Tamai motuʻa tahá, kae hifo ia ki he lotolotonga ʻo e Fāmili ki he Foha lahí. ʻOku ʻi ai mo e ngaahi Fāmili ʻoku hoko e pule ia ki he ʻOfefine Lahi tahá. ʻA ia ʻoku mavahe mo ia mei he founga vahevahe fatongia motuʻa ʻa e Tangata mo e Fefiné, ʻa e Tangata ke ʻUlu mo ngāue ʻi Tōkanga mo e Fefiné ke Fakalangilangi mo ngāue ʻi Falehanga. Kuo lahi foki eni mo e liliu ʻi he tō'onga ngāue 'a e Tangatá mo e Fefiné 'i hotau kuonga ni. Kuo tokoni e fakalakalaka 'i he akó mo e tekinolosiá ke fakalava lelei pe 'e Fafine ia 'a e ngāue naʻe fa'a tauhi pe ko e ngāue pe 'a Tangata, pea lava lelei pe 'e he Tangatá ia e ngaahi ngāue ne fa'a tuku ko e ngaue 'a Fafiné. 'A ia 'oku si'i ange ke tau faʻa lava ʻo taʻotaʻofi ko e Tangata pe ke pehē, mo e Fefine pe ke pehē, tukukehe pe 'i he anga 'o 'etau kei fie pukepuke mai 'a e ngaahi tō'onga ne mo'ui 'aki 'e he'etau Mātu'á mo e ngaahi Kui. Pea tānaki atu ki ai kuo aʻu pe ʻo tō ʻa e Puleʻi ʻo e Fāmili ki he tokotaha pe ʻoku Nimamālohi taha ʻi he foʻi Fāmilí, pe ko e Tangata pe Fefine, pe Lahi pe Siʻi, ka ko ia pe ʻoku aʻu hono iví ke ne fakahoko ʻe ngāue ʻoku fiemaʻu ke fakahokó, pea ko ia leva ʻoku fakaongoongo e taha kotoa ki aí. Pea fakakau leva ki ai ʻa e mavahe mei he faʻunga motuʻa ʻo e nofo ʻa e Tongá, ko e Pulé mei he Lahí ki he Siʻí. Kaekehe, ʻoku mālie eni ʻetau vakai atu ki he anga ʻo e maleʻeleʻei ko eni ʻo e tuʻunga ko e ʻUlumotuʻá ʻi he anga ʻo ʻetau tateka atu ki he kahaʻú. Ngaahi Nouti mo e Ngaahi Liliu [010613] Fakafōtunga foʻou ʻo e peesi´.